રસનું પાત્ર - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક

 

સામાન્ય રીતે, ભારતમાં આપણે નાટ્યરચનામાં તે તે કૃતિમાંની તે તે વ્યક્તિના અભિનેતા તરીકેના સ્વાંગ અથવા પુસ્તકમાંની કથા કે વાત (નાટકાદિ)માં આવતી કોઈ પણ વ્યક્તિપાત્રને માટે 'પાત્ર' શબ્દ પ્રયોજીએ છીએ. 'પાત્ર' નો એક શાબ્દિક અર્થ ઠામ / વાસણ કે ધારણ કરનાર) થાય છે. પાત્રનો આવો સાહિત્યિક શબ્દપ્રયોગ શા માટે કરવામાં આવતો હહે તે સમજવા માટે, આપણે કદાચ વાર્તા કહેવાની, પાશ્ચાત્ય પદ્ધતિ અને ભારતીય પદ્ધતિ, એવી  બે ભિન્ન પદ્ધતિઓને સમજવી પડશે .

પ્લેટોના શિષ્ય અને સિકંદરના ગુરુ હતા, ગ્રીક દાર્શનિક એરિસ્ટોટલને કથાનક કે વાર્તા કહેવાની પાશ્ચાત્ય દ્રષ્ટિના મૂળ સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે. તેમના ગ્રંથ 'પોએટિક્સ' (Poetics)માં કથાનકને અત્યંત બૌદ્ધિક દ્રષ્ટિકોણથી દર્શાવાયેલ છે. તેમાં મુખ્યત્વે એક પાત્ર - નાયક - અને કોઈ નાટકીય ઘટના બાદ એ પાત્રમાં આવતા પરિવર્તન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે. અહીં, વાર્તા કહેવાની પ્રક્રિયા એક વિચારથી શરૂ થાય છે, જે કથાનક (પ્લોટ) અને પાત્ર દ્વારા વ્યક્ત થાય છે. પ્રેક્ષકો તેને નિહાળે છે, પાત્ર સાથે તાદાત્મ્ય સાધે છે અને 'કેથાર્સિસ' (catharsis) - એટલે કે મનમાં દબાયેલી લાગણીઓના  મુક્તિ -નો અનુભવ કરે છે. આમ, અહીં કથાની યાત્રા મગજ (બુદ્ધિ) થી હૃદય (લાગણી) તરફની રહે છે.

ભરત મુનિએ, કદાચ એરિસ્ટોટલના સમયની આસપાસ જ, 'નાટ્યશાસ્ત્ર'ની રચના કરી હતી. તેમને પણ અભિવ્યક્તિનાં એક માધ્યમ તરીકે નાટ્યકલામાં રસ હતો. જોકે, એરિસ્ટોટલના 'પોએટિક્સ' અને ભરત મુનિના 'નાટ્યશાસ્ત્ર' વચ્ચે એક મૂળભૂત તફાવત છે. ભરત મુનિ કથાનક કરતાં પ્રેક્ષકોમાં જાગૃત થતી સંવેદનાઓ ('રસ') અને કલાકાર દ્વારા લાગણીઓ ('ભાવ')નાં પ્રદર્શન પર વધુ ભાર મૂકે છે. કલાકારના હાવભાવ, શારીરિક મુદ્રાઓ અને અંગચેષ્ટાઓ કોઈ ચોક્કસ 'ભાવ' પર આધારિત હોવી જોઈએ, જેથી પ્રેક્ષકોમાં એક સૌંદર્યલક્ષી સંવેદનાત્મક અનુભવ -  'રસ' - ઉત્પન્ન થઈ શકે. અહીં, કથાની યાત્રા હૃદય (લાગણી) થી મગજ (બુદ્ધિ) તરફની રહે છે.

આમ, વાર્તા કહેવાની પાશ્ચાત્ય પદ્ધતિ એક પાત્ર, એક કથાનક, એક પરિવર્તન અને એક પ્રબળ લાગણી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. જટિલ કથાનકોમાં, આવી અનેક રેખાઓમાં કહેવાતી વાર્તાધારાઓને એકસાથે વણીને એક વિશાળ તાણાવાણા સાથેનાં વસ્ત્ર જેવી રચના કરવામાં આવે છે. પાશ્ચાત્ય પદ્ધતિમાં 'વિચાર' મહત્વનો છે. એ વિચારના માધ્યમથી એક લાગણી ઉદ્ભવે છે અને વિકસે છે. આપણે શેક્સપિયરના નાટકોમાં, હેમ્લેટની દ્વિધા, રોમિયો અને જુલિયટનો રોમાંસ, અથવા ઓથેલોનો ઉતાવળિયો આવેગ જેવાં સ્વરૂપે આ જોઈ શકીએ છીએ. આ દરેક નાટકમાં એક સ્પષ્ટ વાર્તા અને એક વિશિષ્ટ લાગણી કે ભાવ રહેલો છે.

તેનાથી વિપરીત, વાર્તા કહેવાની ભારતીય પદ્ધતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પ્રેક્ષકોની વિવિધ પ્રકારની સંવેદનાઓ અને લાગણીઓને પોષવાનો છે. વાર્તાના અંતે, શ્રોતાએ (દર્શકે) આનંદ, ક્રોધ, આનંદ, નફરત, પ્રેમ, કરુણા, દુ:ખનો અનુભવ કર્યો છે? અહીં, વિચાર એટલો મહત્વપૂર્ણ નથી. જ્યારે આપણે રામ, કૃષ્ણ, કે શિવ વિશે વિચારીએ છીએ, ત્યારે એક લાગણી ઉદ્ભવે છે, અને તેમની ગાથાઓનો આખો હેતુ તે લાગણીને વધુ પ્રબળ બનાવવાનો છે. ભારતીય ભોજનની થાળીમાં જેમ સાથે વિવિધ સ્વાદ પીરસાયેલા હોય છે, તેમ રામ સાથે સંકળાયેલ રસ અલગ બને છે અને રામાયણના અન્ય પાત્રો જેમ કે લક્ષ્મણ, સીતા, હનુમાન અને રાવણ દ્વારા પ્રેરિત અન્ય રસોને કારણે રામયણનું કથાનક વધારે વિશાળ ફલક પર વિસ્તૃત થાય છે.

આશ્ચર્યજનક રીતે, હોલીવુડની ફિલ્મો મહાન પ્લોટ અને પાત્રો માટે પ્રખ્યાત છે. તેનાથી વિપરીત, બોલિવૂડની ફિલ્મોમાં કથાવસ્તુ અને પાત્રો પાછળના વિચારોને ગીતો, નૃત્ય, રંગ, તેમની ફિલ્માંકન શૈલી, તેમની નાટ્યાત્મકતા વધુ જાણીતી છે.હોલીવુડની ફિલ્મમાં ગતિ અને પરાકાષ્ઠા સુધીનાં નિર્માણનું મહત્વ છે. બોલિવૂડની ફિલ્મમાં સંવેદનાઓ અને લાગણીઓનો ધસારો મહત્વ ધરાવે છે, તેથી અસંબંધિત વાર્તાઓ અથવા અતાર્કિક કથાવસ્તુ પણ દર્શકને ખુંચતાં નથી. પશ્ચિમી વાર્તા કહેવાની ભાષામાં અભિનેતા એક વિચારનું 'પાત્ર' (વાસણ) છે. ભારતીય વાર્તાકથનમાં, અભિનેતા એક એવું પાત્ર (અભિવ્યક્તિ) છે જે પ્રેક્ષકોના રસને પોષે છે.

• મિડ – ડે માં ૨ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૬ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
• દેવદત્ત.કૉમ,પરના અસલ અંગ્રેજી લેખ, The vessel of rasa નો અનુવાદ  | પ્રાયોગિક  પુરાણશાસ્ત્રવિદ્યા,

અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ‖ ૨૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬

સમાજવાદીઓ વિનોદમાં કેમ નથી માનતા, ૧૯૪૩ - જ્યોર્જ ઑર્વેલ [૩]

  જ્યોર્જ ઓર્વેલના બિન-કાલ્પનિક નિબંધ, Why Socialists Don't Believe In Fun, 1943ના આંશિક અનુવાદ, સમાજવાદીઓ વિનોદમાં કેમ નથી માનતા, ૧૯૪૩ - જ્યોર્જ ઑર્વેલ [૨] થી આગળ

સમાજવાદનો વાસ્તવિક ઉદ્દેશ્ય સુખ નથી. અત્યાર સુધી સુખ એક આડપેદાશ રહ્યું છે. આપણે બધા જાણીએ છીએ કે તે હંમેશા આવું જ રહેશે.  

મહેનત અને પીડામાંથી રાહત સિવાય માનવજાતની સુખની કલ્પના કરવામાં અસમર્થતા સમાજવાદીઓ માટે ગંભીર સમસ્યા બની રહે છે. હંસના શેકેલાં માંસના ટુકડાને બટકાં ભરતાં, ગરીબ કુટુંબને ડીકન્સ ખુશ દેખાડી શકે છે; તેની સામે, આદર્શ દુનિયામાં રહેતાં લોકોમાં કોઈ સ્વયંભૂ આનંદ નથી દેખાતો. એ લોકો તો ઘૃણાસ્પદ સોદાબાજીમાં મસ્ત પડ્યાં હોય છે. પરંતુ, સ્પષ્ટપણે આપણું લક્ષ્ય ડિકન્સ દ્વારા વર્ણવેલ દુનિયા નથી. કદાચ, એવી કોઈ દુનિયા પણ નથી જેની તેમણે કલ્પના કરી હતી. સમાજવાદનો ઉદ્દેશ્ય એવો સમાજ નથી જ્યાં છેવટે બધું જ બરાબર થાય છે, કારણ કે એ સમાજમાં દયાળુ વૃદ્ધ સજ્જનો ટર્કીનું દાન કરે છે. જ્યાં 'દાન' આવશ્યક ન હોય એ સિવાયના અન્ય કેવા સમાજની ધારણાનું આપણું લક્ષ્ય હોઈ શકે? આપણે એવી દુનિયા ઇચ્છીએ છીએ જ્યાં તેના ફાયદાઓ સાથેના સ્ક્રૂજ કે તેના ક્ષયગ્રસ્ત પગ સાથેનો નાનો ટિમ, બંને, અકલ્પ્ય હોય. પરંતુ શું તેનો અર્થ એ છે કે આપણું લક્ષ્ય કોઈ પીડારહિત, સરળ યુટોપિયા છે? ટ્રિબ્યુનના સંપાદકો જે કંઈ કહેવાનું સમર્થન ન કરે તે કહેવાના જોખમે, હું સૂચન કરીશ કે સમાજવાદનો વાસ્તવિક ઉદ્દેશ્ય સુખ નથી. અત્યાર સુધી સુખ એક આડપેદાશ રહ્યું છે. આપણે બધા જાણીએ છીએ કે તે હંમેશા આવું જ રહેશે. સમાજવાદનો વાસ્તવિક ઉદ્દેશ્ય માનવ ભાઈચારો છે. આ બાબત વ્યાપકપણે અનુભવાય છે, જોકે તે સામાન્ય રીતે કહેવામાં આવતી નથી, અથવા પૂરતા પ્રમાણમાં મોટેથી કહેવામાં આવતી નથી. પુરુષો હૃદયદ્રાવક રાજકીય સંઘર્ષોમાં પોતાનું જીવન બગાડે છે, કે ગૃહયુદ્ધોમાં પોતે માર્યા જાય છે, કે પછી ગેસ્ટાપોની ગુપ્ત જેલોમાં ત્રાસ ગુજારે છે, તેઓ કોઈ બધે ગરમ કે વાતાનુકૂલિત, પ્રકાશિત સ્વર્ગ સ્થાપિત કરવા નથી માગતા કારણ કે તેઓ એવી દુનિયા ઇચ્છે છે જેમાં માનવીઓ એકબીજાને છેતરવા કે હત્યા કરવાને બદલે એકબીજાને પ્રેમ કરે છે. આવી દુનિયાને એ લોકો પ્રથમ પગલા તરીકે ઇચ્છે છે. તેઓ ક્યાંથી ક્યાં જાય છે તે એટલું ચોક્કસ નથી, અને તેને વિગતવાર રીતે જોવાનો પ્રયાસ ફક્ત મુદ્દાને ગુંચવી મૂકી શકે છે.

સમાજવાદી વિચારધારા, સામાન્યપણે બહુ વિગતમાં ગયા વિના, ભવિષ્ય કથનમાં કામ કરે છે. વ્યક્તિએ ઘણીવાર એવા ઉદ્દેશ્યો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડે છે જેને તે બહુ સ્પષ્ટપણે જોઈ નથી શકતી. ઉદાહરણ તરીકે, આ ક્ષણે, વિશ્વ યુદ્ધમાં અટવાયલું છે. વિશ્વને શાંતિનો કોઈ અનુભવ નથી, અને પ્રાચીન આદર્શ સરળ માનવ અસ્તિત્વમાં હતો એ કલ્પના સિવાય ક્યારેય અનુભવ થયો નથી, છતાં વિશ્વને શાંતિ જોઈએ છે. વિશ્વ એવી વસ્તુ ઇચ્છે છે જે અસ્તિત્વમાં હોઈ શકે છે એવો તને આછોપાતળો ખ્યાલ છે, પરંતુ તેની ચોક્કસ પણ રજૂઆત નથી કરી શકતું. આ નાતાલના દિવસે, હજારો માણસો, રશિયન બરફમાં, લોહી વહેતાં વહેતાં મૃત્યુ પામશે, કે બર્ફીલા પાણીમાં ડૂબી જશે, કે પછી પેસિફિકના કળણવાળા ટાપુઓ પર એકબીજાને ફૂંકી મારશે; બેઘર બાળકો જર્મન શહેરોના કાટમાળના ભંગાર વચ્ચે ખોરાક માટે ભટકતા હશે. આવી પરિસ્થિતિ શક્ય ન બને એ એક સારો ઉદ્દેશ્ય છે. પરંતુ શાંતિપૂર્ણ વિશ્વ કેવું હશે તે વિગતવાર કહેવું એ એક અલગ બાબત છે.

યુટોપિયાના લગભગ બધા સર્જકો દાંતના દુખાવાવાળા માણસ જેવા દેખાય છે, અને તેથી તેઓ વિચારે છે કે દાંતનો દુખાવો ન હોય તેમાં જ સુખ સમાયેલું છે. તેઓ એવી વસ્તુના અનંત સાતત્ય દ્વારા એક સંપૂર્ણ સમાજનું નિર્માણ કરવા માગે છે જે ફક્ત એટલા માટે મૂલ્યવાન છે કે તે કામચલાઉ છે. બહુ બહુ તો એમ કહી શકાય કે માનવતાએ અમુક નિશ્ચિત ચોક્કસ રેખાઓ પર આગળ વધવું જોઈશે જ્યાં ભવ્ય વ્યૂહરચનાનું ચિત્ર દોરાયેલું હોય, પરંતુ વિગતવાર ભવિષ્યવાણી કરવી એ આપણું કામ નથી. જે ​​કોઈ સંપૂર્ણતાની કલ્પના કરવાનો પ્રયાસ કરે છે તે ફક્ત તે ફક્ત પોતાના ખોખલાપણાને ઉઘાડું કરે છે. જોનાથન સ્વિફ્ટ જેવા મહાન લેખક સાથે પણ આવું જ બને છે. તેઓ ધર્મગુરુઓ કે રાજકારણીઓની ટીકા ખૂબ જ સરસ રીતે કરી શકે છે, પરંતુ જે, જ્યારે તે સુપરમેન બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે, ત્યારે ફક્ત એવી છાપ છોડી દઈ શકે છે કે દુર્ગંધ મારતા દાનવ, યાહૂ,માં પ્રબુદ્ધ અશ્વો, હૌયહ્નમ્સ, કરતાં વિકાસની વધુ શક્યતા રહેલી હતી.

+                      +                      +                      +

જ્યોર્જ ઓર્વેલના બિન-કાલ્પનિક નિબંધ, Why Socialists Don't Believe In Fun, 1943નો આંશિક અનુવાદ 

અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ

+                      +                      +                      +

Why Socialists Don't Believe In Fun, 1943 ના અનુવાદને ડાઉનલોડ કરવા માટે સમાજવાદીઓ વિનોદમાં કેમ નથી માનતા, ૧૯૪૩ પર ક્લિક કરો

ગુણવત્તા ? ઉત્કૃષ્ટતા ? બન્ને અદલબદલ થઈ શકે?

તન્મય વોરા

મારા એક જૂના મિત્ર સાથે ગુણવત્તા (quality) અને ઉત્કૃષ્ટતા (excellence) વિશે સામાન્ય ચર્ચા દરમ્યાન મારા ધ્યાન પર આવ્યું કે અમે 'ગુણવત્તા' અને 'ઉત્કૃષ્ટતા' એ બે શબ્દોનો ઉપયોગ એકબીજાના પર્યાય તરીકે કરી રહ્યા હતા. આના પરથી મને વધુ વિચારવાની પ્રેરણા મળી અને મને નીચે મુજબની બાબતો સમજાઈ:

·      ગુણવત્તા સામાન્ય રીતે બાહ્ય (extrinsic) હોય છે. તે બાહ્ય આવશ્યકતાઓ દ્વારા દોરવાય છે. આપણે ઉદ્યોગના ધોરણોને અનુરૂપ શ્રેષ્ઠ કાર્યપદ્ધતિઓ (best practices) અમલમાં મૂકીએ છીએ. આપણી પ્રક્રિયાઓને કોઈ ચોક્કસ સ્ટાન્ડર્ડ હેઠળ પ્રમાણિત થવા માટે તૈયાર કરીએ છીએ. આપણે ગ્રાહકોની માંગ મુજબ આપણા ઉત્પાદનો અને સેવાઓ વિકસાવીએ છીએ. જ્યારે આપણે આ માંગણીઓ પૂરી કરતાં રહીએ છીએ, પ્રક્રિયાઓનું પાલન કરતાં રહીએ છીએ અને તેમાં સુધારાઓ કરતાં રહીએ છીએ, ત્યારે આપણે આપણી સફળતામાં પુનરાવર્તનીયક્ષમતા (repeatability) લાવી શકીએ છીએ.

·      ઉત્કૃષ્ટતા હંમેશા આંતરિક (intrinsic) હોય છે. ઉત્તમ અનુભવ પૂરો પાડવા માટે સામાન્ય કરતાં કંઈક વિશેષ કરવાની આપણી સહજ ઈચ્છા ઉત્કૃષ્ટતા સ્વરૂપે દેખા દે છે. કોઈ અન્ય વ્યક્તિ તેની માંગ કરે છે તેથી નહીં, પરંતુ 'આપણે' પોતે તેમ કરવા ઇચ્છીએ છીએ તેથી આપણે ઉત્કૃષ્ટતા સિદ્ધ કરવા પ્રયત્મશીલ રહીએ છીએ. તેનું ચાલક બળ ઉત્તમ કાર્ય કર્યાનો આપણો પોતાનો સંતોષ છે. ઉત્કૃષ્ટતા એ 'માન સંબંધો' સાથે જોડાયેલી બાબત છે અને તે ગુણવત્તાને એક ડગલું આગળ લઈ જાય છે. બંને કિસ્સાઓમાં, કેન્દ્રસ્થાને તો 'લોકો' અને તેમની સાથે 'આપસી સંબંધો' જ હોય છે.

ગુણવત્તા અને ઉત્કૃષ્ટતા કેવી રીતે સંકળાયેલાં છે?

મારા મતે, ગુણવત્તા એ ઉત્કૃષ્ટતા તરફ આગળ વધતા રહેવાનો માર્ગ છે. જ્યારે લોકોને પાયાની બાબતો યોગ્ય રીતે કેવી રીતે કરવી તે અંગે સંપૂર્ણ સ્પષ્ટતા હોય, ત્યારે જ તેઓ શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરી શકે છે, (પોતાની તેમજ અન્યઓની) અપેક્ષા કરતાં વધુ સારું કામ કરી શકે છે અને મૂલ્યવર્ધન (adding value) વિશે વિચારી શકે છે. પ્રક્રિયાઓ આ ઉપક્રમનો એક મજબૂત આધાર પૂરો પાડે છે જેના પર ઉતરુષ્ટતાનું નિર્માણ કરી શકાય છે.

બીજી બાજુ, જો સારામાં સારા લોકો પાસે પણ જો ગુણવત્તાયુક્ત કામગીરી કરવા માટે યોગ્ય માર્ગદર્શિકાનો ટેકો ન હોય, તો તેઓ કદાચ ભૂલ કરી શકે છે અથવા અટકી જઈ શકે છે.

તે ઉપરાંત, ઉત્કૃષ્ટતાનો સીધો સંબંધ ઉત્તમ કાર્ય કરવા માટની લોકોની પ્રેરણા સાથે છે. લોકો ઉત્ક્રૂષ્ટ પ્રદર્શન પોતાની ઇચ્છાથી, પોતાની પસંદગીથીકરે છે. ઉત્કૃષ્ટ પ્રદાન કરવાની તેમની પસંદગીનો અમલ લોકો કરી શકે તેવું વાતાવરણ ઊભું કરવું એ નેતૃત્વ માટેનો સૌથી મોટો પડકાર છે. તેની શરૂઆત યોગ્ય લોકોને પસંદ કરવા અને યથોચિત સંસ્થાકીય સંસ્કૃતિ (culture) વિકસાવવાથી થાય છે.

અંતે, ગુણવત્તાની જેમ જ, ઉત્કૃષ્ટતા પણ એક 'ગતિશીલ લક્ષ્ય' (moving target) છે. આજે જે 'શ્રેષ્ઠ' છે તે આવતીકાલે 'પર્યાપ્ત' (good enough) બની જાય છે અને પરમદિવસે 'સાધારણ' (mediocre) બની જાય છે.

મુખ્ય વાત:

ઉત્કૃટતા પ્રાપ્ત કરવાનો પ્રયાસ કરવો એ એક ઇચ્છ્નીય અને યથાર્થ ધ્યેય છે. ગુણવત્તા અને ઉત્કૃષ્ટતા વચ્ચેના પરસ્પર ગાઢ સંબંધને સમજવો પણ મહત્વપૂર્ણ છે. તેમને સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરવાં એ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. લોકોને શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા, તેમની પ્રેરણા વધારવી, સતત સુધારણા કરતી સંસ્કૃતિનું નિર્માણ કરવું અને નિયમોના અનુપાલન તથા પ્રેરણા વચ્ચે સંતુલન જાળવવું એ અગ્રણીઓ માટે એક મોટો પડકાર છે.

સ્રોત સંદર્ભ::  Quality? Excellence? What?

- - - . . . - - - . . . - - -

અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ