બુધવાર, 18 નવેમ્બર, 2026

હિંદુ પુરાણોના નરસિંહની સરખામણી હોલીવુડના વૉલ્વરીન સાથે કરી શકાય ? - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક

 

હિંદુ પુરાણોમાં વિષ્ણુના અર્ધ માનવ અને અર્ધ સિંહના શરીર વાળા એક અવતાર નરસિંહનું વર્ણન છે.  'વૉલ્વરીન' (Wolverine) એક 'મ્યુટન્ટ' (પરિવર્તિત જીવ) અને માનસિક સંઘર્ષોથી ઘેરાયેલો સુપરહીરો છે. તે અમેરિકન કોમિક સાહિત્ય  'માર્વેલ યુનિવર્સ'નો એક ભાગ છે. આજે હવે તે હોલીવુડની ફિલ્મોમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય પાત્ર છે. આ બંને પાત્રો એકબીજાથી તદ્દન ભિન્ન છે. એટલે કે, 'અવતાર' એ 'મહાનાયક' નથી, અને 'સુપરહીરો' એ 'અવતાર' નથી.

આધુનિક વિડિયો ગેમ્સમાં, 'અવતાર' શબ્દનો ઉપયોગ એક વૈકલ્પિક ઓળખ તરીકે થાય છે—જાણે કે તમે ખરેખર કોણ છો તે છુપાવવા માટે પહેરેલો કોઈ મુખવટો હોય! પશ્ચિમી જગત હિન્દુ ધર્મની આ પૌરાણિક વિભાવનાને સમજવાની આ રીત છે. ઘણા પશ્ચિમી લેખકો અન્ય સંસ્કૃતિઓના ખ્યાલોને પોતાની પશ્ચિમી વિચારધારાના માળખામાં જબરદસ્તીથી બેસાડવાનો પ્રયાસ કરતા હોય છે. આથી, તેમના માટે 'અવતાર' એટલે હિન્દુ સંસ્કૃતિનો 'સુપરહીરો'.


ભારતીય લોકકથાઓના પૌરાણિક જીવો

સુપરહીરો એ એક સામાન્ય મનુષ્ય છે જે અસાધારણ શક્તિઓ પ્રાપ્ત કરીને અસામાન્ય બની જાય છે. તે આ વિશેષ શક્તિઓનો ઉપયોગ માનવજાતની મદદ કરવા માટે કરે છે. સુપરહીરોનો ખ્યાલ ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓના નાયક 'હર્ક્યુલિસ'  પર આધારિત છે. તેના માતા-પિતામાંથી એક ઓલિમ્પસના દેવતા છે તેથી હર્ક્યુલિયસ  સામાન્ય મનુષ્યોથી અલગ પડે છે. તે સાહસિક યાત્રાઓ પર નીકળી પડતો રહે છે, પોતાના ભાગ્યને ઓળખે છે અને આ પ્રક્રિયામાં માનવજાતને મદદ કરે છે.

'વૉલ્વરીન' આવો જ એક સુપરહીરો છે—એક એવો 'મ્યુટન્ટ' છે જેની પાસે પ્રાણીઓ જેવી તીવ્ર ઇન્દ્રિયો, અપાર શક્તિ અને હાથમાંથી પંજા બહાર કાઢવાની કે પાછા ખેંચવાની ક્ષમતા છે. આ ઉપરાંત, તેની પાસે અદ્ભુત પુનર્જીવન શક્તિ (super-regenerative powers) છે, જે તેને લગભગ અમર અને અજેય બનાવે છે. તે એક ક્રોધી, હતાશ અને એકલવાયી વ્યક્તિ છે, જેનું વ્યક્તિત્વ નિષ્ફળ ગયેલા 'સમૂરાઈ' (samurai) જેવું છે. તે સારા કાર્યો કરવા અને સારો માણસ બનવા મથે છે, પરંતુ તેમાં તે હંમેશા સફળ નથી થતો. એક ક્રોધી, હતાશ અને એકલવાયો વ્યક્તિ - જે નિષ્ફળ સમુરાઈ (જાપાની યોદ્ધા) જેવું પાત્ર છે - તે સારા કાર્યો કરવા અને સારો માણસ બનવા મથે છે, પરંતુ હંમેશા તેમાં સફળ થતો નથી. તે પોતાના વ્યક્તિત્વના અંધકારમય પાસા સાથે સંઘર્ષ કરતો રહે છે. આનાથી વિપરીત, 'અવતાર' એટલે સ્વયં ઈશ્વર, જે માનવજાતની સહાય માટે મનુષ્ય કે અન્ય જીવનું રૂપ ધારણ કરે છે. 


નરસિંહ અવતાર અસુર હિરણ્યકશિપુનો વધ કરવા માટે લેવામાં આવ્યો હતો, જેને એવું વરદાન હતું કે તેનું મૃત્યુ કોઈ મનુષ્ય કે પ્રાણીના હાથે થઈ શકે નહીં. આનો અર્થ એ થયો કે તેનો વધ માત્ર એવા જ પાત્ર દ્વારા શક્ય હતો જે સંપૂર્ણપણે મનુષ્ય પણ ન હોય અને સંપૂર્ણપણે પ્રાણી પણ ન હોય. એટલે વિષ્ણુ ભગવાન અર્ધ માનવ અને અર્ધ સિંહના દેહનો અવતાર (નરસિંહ) ધારણ કરે છે.. સુપરહીરોથી વિપરીત, અવતાર કોઈ સાહસિક શોધ કે અભિયાન પર નીકળતા નથી. અવતારને ભવિષ્યનું અને પ્રતિસ્પર્ધીનું સંપૂર્ણ જ્ઞાન હોય છે; તેઓ વાસ્તવમાં એક ભૂમિકા ભજવી રહ્યા હોય છે, જેને 'લીલા' (ઈશ્વરનો ખેલ) કહેવામાં આવે છે.


આ 'લીલા' કે અભિનયથી લાભ કહેવાતા ખલનાયકને થાય છે. જેમકે, નરસિંહની કથામાં, જે અસુરનો વધ થાય છે તેને એક શાપમાંથી મુક્તિ મળી રહી છે. આપણને જણાવવામાં આવ્યું છે કે હિરણ્યકશિપુ નામનો આ અસુર પૂર્વ જન્મમાં ભગવાન વિષ્ણુના ધામનો દ્વારપાલ હતો. ભગવાન વિષ્ણુ જ્યારે નિદ્રાવસ્થામાં હતા ત્યારે તેણે એક ઋષિને પ્રવેશતા અટકાવ્યા હતા, જેના કારણે તેને એક જન્મ માટે અસુર બનવાનો શાપ મળ્યો હતો. હિરણ્યકશિપુનો વધ કરીને, ભગવાન વિષ્ણુ તેને અસુર યોનિમાંથી મુક્ત કરે છે. આમ, અવતારની કથા કર્મ અને પુનર્જન્મમાં શ્રદ્ધાની અપેક્ષા રાખે છે. જ્યારે ગ્રીક નાયક કે આધુનિક સુપરહીરોની કથાઓમાં આવી કોઈ માન્યતાની જરૂર હોતી નથી. વાસ્તવમાં, સુપરહીરોની કથાઓમાં એવી ધારણા હોય છે કે તેની પાસે પોતાની યોગ્યતા સાબિત કરવા અને પોતાના ભૂતકાળના દોષોમાંથી મુક્ત થવા માટે માત્ર એક જ જીવન છે. જેમકે, 'વૉલ્વરિન'ને પોતાના ભયાનક ભૂતકાળમાંથી મુક્ત થવું છે.

આમ, સુપરહીરો એક સામાન્ય મનુષ્ય છે જે અસાધારણ બની જાય છે; એ યાત્રા નાનામાંથી મોટા તરફની છે. આનાથી વિપરીત, નરસિંહ જેવા અવતાર એ (વિષ્ણુનું) અનંત દિવ્ય સ્વરૂપ છે જે મર્યાદિત દિવ્ય શક્તિઓ સાથેનું માનવી કે પશુનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે; અહીં યાત્રા મોટામાંથી નાના તરફની છે. બંને માનવજાતનું કલ્યાણ કરે છે. સુપરહીરોના કિસ્સામાં, શું કામ કરવાં એ તેની પસંદગીનો વિષય છે: તેની પાસે 'સુપર-વિલન' (મહાખલનાયક) બનવાનો વિકલ્પ પણ હોય છે. અવતારના કિસ્સામાં, માનવતાને લાભ આપવો એ જ માત્ર મુદ્દો હોય છે.

આપણે ઘણીવાર ભારતીય અને પશ્ચિમી વાર્તાઓ વચ્ચે સમાનતા શોધીએ છીએ. ખરેખર તો  આપણે એ કથાઓ સાથે સંકળાયેલાં કારણ તપાસવાં જોઈએ. શું કથાઓનો અર્થ એવો છે કે ભારતીયો પશ્ચિમી ધોરણો પર ખરા ઉતરે છે? ભારત વિશે હીનતા ધરાવતા લોકોમાં આ માન્યતા જોવા મળે છે. શું આ ક્થાઓનો અર્થ એ છે કે આધુનિક પશ્ચિમ ખરેખર ભારતના ભૂતકાળ દ્વારા નિર્દિષ્ટ કરાયેલા માર્ગનું અનુકરણ કરી રહ્યું છે? ભારતીય બાબતો વિશે શ્રેષ્ઠતાની માન્યતા ધરાવતા લોકોમાં આ પ્રકારનું મતવ્ય  જોવા મળે છે. શું તેનો અર્થ એવો કરી શકાય ભારતીયો અને પશ્ચિમી લોકો અલગ નથી? આવી માન્યતા એવા લોકોમાં જોવા મળે છે જે સાંસ્કૃતિક તફાવતને ઓળખવાનો ઇનકાર કરતાં હોય છે.

સંસ્કૃતિઓમાં તફાવતનાં મૂળ સંસ્કૃતિ વિશેની વિવિધ ધારણાઓમાં રહેલ હોય છે. ભારતીય સંસ્કૃતિ પુનર્જન્મમાં શ્રદ્ધાની આસ્થા ધરાવે છે જે તેને વિવિધતા, અનિશ્ચિતતા અને વ્યક્તિલક્ષીતા સાથે સાનુકૂળ બનાવે છે. ભૌતિક માનવ દુનિયા પ્રવાહી છે અને અવતાર મર્યાદિત જ્ઞાનથી પેદા થતી માનવ અસુરક્ષા માટે  ધીરજ રાખે છે. પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ એક જન્મની શ્રદ્ધાની આસપાસ ઘડાયેલ છે, જે તેને સમાનતા, નિશ્ચિતતા અને હેતુલક્ષીતા સાથે સાનુકૂળ બનાવે છે. પશ્ચિમ સમાજની દુનિયા સ્થિર છે અને ફક્ત ત્યારે જ બદલાઈ શકે છે જ્યારે ક્રાંતિ થાય, કે જેને સુપરહીરો પરિવર્તન માટે સગવડ કરી આપે. સમસ્યાઓ વિનાની દુનિયામાં, સુપરહીરોની જરૂર નથી. જે દુનિયામાં જ્યાં દરેક વ્યક્તિ સમજુ હોય, ત્યાં અવતારની જરૂર નથી.

  • dailyo.in માં ૧૪ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૬ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
  • દેવદત્ત.કૉમ,પરના અસલ અંગ્રેજી લેખ, Can we say that Hinduism’s Narasimha is like Hollywood’s Wolverine? નો અનુવાદ  | પ્રાયોગિક  પુરાણશાસ્ત્રવિદ્યા,

અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ‖ ૧૮ નવેમ્બર ૨૦૨૬

શુક્રવાર, 13 નવેમ્બર, 2026

'મૂલ્ય' અને 'વ્યય' - બન્ને પર સતત નજર રાખવી જોઈએ

તન્મય વોરા

"મૂલ્ય વૃદ્ધિ પહોંચતી કરવી" એ આજકાલ સૌથી વધારે ચલણી શબ્દપ્રયોગ બની રહેલ છે.

કંપનીઓ વધુ ને વધુ મૂલ્ય પહોંચતું કરવા વિવિધ પદ્ધતિઓનો અપનાવી રહેલ છે. સંસ્થામાં લોકોનું મૂલ્યાંકન પણ તેમના દ્વારા સર્જાયેલાં / ઉમેરાયેલાં મૂલ્યના આધારે કરવામાં આવે છે. ગ્રાહકો તેમના દ્વારા ખરીદેલા ઉત્પાદનો અને સેવાઓમાં "મૂલ્ય-વૃદ્ધિ"ની અનુભૂતિ શોધે છે.

બધો ખેલ મૂલ્યનો છે એ વિશે બધાં સંમત થશે. મૂલ્ય વિતરણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું એ કોઈપણ વ્યવસાયના સતત વિકાસના મૂળમાં છે.

ગ્રાહકોને ઉચ્ચ કક્ષાની અનુભૂતિપૂર્ણ મૂલ્ય પહોંચતું કરવા વ્યવસાય જગતના અગ્રણીઓ જટિલ વ્યૂહરચનાઓનો અમલ કરતા રહે છે, સમયાંતરે સંગઠનનું પુનર્ગઠન કરતા રહે છે, નવી નવી પહેલો વિશે વિચારમંથન કરતા રહે છે, તેમની હાલની પ્રક્રિયાઓમાં સુધારાઓ કરતા રહે છે, તેમજ વેચાણ, તાલીમ, કર્મચારીઓ જેવાં વિવિધ પરિમાણો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા રહે છે.

પરંતું એવું થતું હોય છે, ક્યાંક, સતત પુનર્ગઠન અને સુધારણાની આ પ્રક્રિયામાં, 'વ્યય' પેદા થઈ બેસે છે. કારણ વિનાની જટિલતા, બાબુશાહી માળખાં, ક્લિષ્ટ તંત્ર વ્યવસ્થાઓ, બિનઉત્પાદક સુધારણા  પ્રવૃત્તિઓ પર વધારે સમયનો ખર્ચ, વારંવાર કરવાં પડતાં પુનર્કાર્ય અને મૂલ્ય પહોંચાડવામાં સીધી રીતે ફાળો ન આપતી બાબતો પર ફાળવાતાં સંસાધનો જેવા અનેક 'વ્યય' રોજબરોજનાં કામકાજમાં પગપેસારો કરી નાખે છે.

વધુ ચિંતાની વાત એ છે આવો પગપેસારો મહદ્‍ અંશે વારંવાર ઘુંટાતો અને પ્રસરતો બની જાય છે - વધુ મૂલ્ય ઉમેરવાની શોધમાં, વધુને વધુ જટિલતા ઉમેરાતી રહેતી છે. આ જટિલતામાંથી પરિણમતો વ્યય ગ્રાહકોને મૂલ્ય પહોંચાડવાથી  લઈને એક તબક્કે મૂલ્ય વૃદ્ધિમાં જ અવરોધક બની રહે છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, વ્યય એ પ્રક્રિયાની અંદરની કોઈપણ એવી પ્રવૃત્તિ છે જે પ્રક્રિયામાં મૂલ્ય ઉમેરતી નથી. "વ્યય દૂર કરતાં રહેવું" એ સશક્ત, ચુસ્ત અને ઉત્પાદક સંસ્થાનાં સંગઠનની ચાવી છે.

નક્કર વાત: ગ્રાહકો માટે મૂલ્ય વિતરણ વધારવાના પ્રયાસો વધુ જટિલતા અને વ્યય પેદા ન કરી બેસે તે અંગે સતત સજાગ રહેવું જરૂરી છે, કેમકે તે જ એવી બાબત બની બેસી શકે છે જે મૂલ્ય પહોંચતું કરવામાં અવરોધ બની રહી શકે છે. વ્યય દૂર કરવો એ મૂલ્ય વધારવાનો, સરળતા જાળવી રાખવાનો અને પરિણામોની ગુણવત્તા વધારવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે.

સ્રોત સંદર્ભ:: “Value” and “Waste” – Watch Them Constantly

- - - . . . - - - . . . - - -

અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ

બુધવાર, 11 નવેમ્બર, 2026

ફાશીવાદ શું છે?, ૧૯૪૪ - જ્યોર્જ ઑર્વેલ

 

ટ્રીબ્યુન,૧૯૪૪

આપણા સમયના જે તમામ પ્રશ્નોના જવાબ નથી મળી શક્યા એ પ્રશ્નો પૈકી કદાચ સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન 'ફાશીવાદ[1] (Fascism) શું છે?' કહી શકાય.

અમેરિકાની એક સામાજિક સર્વેક્ષણ સંસ્થાએ તાજેતરમાં સો અલગ-અલગ વ્યક્તિઓને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો. એ સર્વેક્ષણમાં 'શુદ્ધ લોકશાહી'થી લઈને 'નરી શેતાનીયત' સુધીના વિવિધ જવાબો મળ્યા. આપણા દેશમાં, જો તમે કોઈ સામાન્ય વિચારશીલ વ્યક્તિને ફાશીવાદની વ્યાખ્યા આપવાનું કહો, તો તે સામાન્ય રીતે જર્મની અને ઇટાલીના શાસનો તરફ આંગળી ચીંધીને જવાબ આપશે. પરંતુ આ જવાબ સંતોષકારક નથી, કારણ કે મુખ્ય ફાશીવાદી રાજ્યો પણ પોતપોતાના માળખા અને વિચારધારાની દ્રષ્ટિએ એકબીજાથી ઘણા અલગ પડતાં હોય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, જર્મની અને જાપાનને એક જ માળખામાં મૂકવા સહેલું નથી. ફાશીવાદી ગણી શકાય તેવા કેટલાક નાના રાજ્યોના કિસ્સામાં તો આ કામ વધારે મુશ્કેલ છે. સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે ફાશીવાદ મૂળભૂત રીતે યુદ્ધખોર માનસ ધરાવે છે; તે યુદ્ધના ઉન્માદપૂર્ણ વાતાવરણમાં ફૂલેફાલે છે અને યુદ્ધની તૈયારીઓ દ્વારા કે બીજા દેશો પર વિજય મેળવીને જ પોતાની આર્થિક સમસ્યાઓ ઉકેલી શકે છે. પરંતુ પોર્ટુગલ અથવા દક્ષિણ અમેરિકાના વિવિધ સરમુખત્યારશાહી શાસનોના સંદર્ભમાં આ વાત સાચી નથી. તેવી જ રીતે, યહૂદી-વિરોધ (antisemitism) પણ ફાશીવાદના મુખ્ય લક્ષણોમાંનું એક ગણાય છે; પરંતુ કેટલીક ફાશીવાદી ચળવળો યહૂદી-વિરોધી નથી. અમેરિકન સામયિકોમાં વર્ષો સુધી ગંભીરપણે ચાલેલી ચર્ચાઓ પણ એ નક્કી કરી શકી નથી કે ફાશીવાદ એ મૂડીવાદનું એક સ્વરૂપ છે કે નહીં. તેમ છતાં, જ્યારે આપણે જર્મની, જાપાન કે મુસોલિનીના ઇટાલી માટે 'ફાશીવાદ' શબ્દનો પ્રયોગ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે સામાન્ય રીતે આપણો ઈશારો શેની તરફ છે તે સમજી શકાય છે. જો અખબારો કે સામયિકો તપાસીશું, તો જણાશે કે છેલ્લા દસ વર્ષોમાં ભાગ્યે જ કોઈ એવો સમૂહ — કે કોઈ રાજકીય પક્ષ કે સંગઠિત જૂથ — હશે જેને 'ફાસીવાદી' તરીકે વખોડવામાં ન આવ્યો હોય. એટલા પુરતું, આંતરિક રાજકારણના સંદર્ભમાં આ શબ્દનો અર્થ લગભગ સંપૂર્ણપણે ભુંસાઈ ગયો છે. અહીં વાત 'ફાસીવાદી' શબ્દના માત્ર મૌખિક પ્રયોગ વિશે નથી; પરંતુ, જે લખાણોમાં જોવા મળે છે તેમાંથી તો એવું જ ફલિત થતું જણાય છે. મેં 'સહાનુભૂતિ પુરતા ફાશીવાદી', અથવા 'ફાસીવાદી વલણ ધરાવતા', કે પછી માત્ર  'ફાસીવાદી' શબ્દોને કેટલાંક લોકોના જૂથો માટે સંપૂર્ણ ગંભીરતાથી લાગુ પડાતા જોયા છે. એવાં જૂથોનાં ઉદાહરણો:

રૂઢિચુસ્તો:  તુષ્ટિકરણ કરતા હોય કે ન કરતા હોય, સાપેક્ષપણે, બધા રૂઢિચુસ્તોને ફાશીવાદી તરફી માનવામાં આવે છે. ભારત અને અને અન્ય બ્રિટિશ સંસ્થાનોમાં બ્રિટિશ શાસનને નાઝીવાદથી અલગ નથી માનવામાં આવતું. દેશપ્રેમી કે પરંપરાગત પ્રકારના સંગઠનો કહી શકાય એવાં સંગઠનો પર ક્રિપ્ટો-ફાસીવાદી, કે 'ફાસીવાદી-માનસિકતાવાળા' તરીકે છાપ મારી દેવામાં આવે છે. જેમકે બોય સ્કાઉટ્સ, મેટ્રોપોલિટન પોલીસ, M.I.5, બ્રિટીશ લીજન. 'જાહેર શાળાઓ ફાશીવાદના ઉછેર-ભૂમિ છે' જેવા વાક્યપ્રયોગોથી આ વર્ગને ઓળખવામાં આવે છે.

સમાજવાદીઓ: સર અર્નેસ્ટ બેન જેવા જૂની શૈલીના મૂડીવાદનૉ બચાવ કરનારાઓ માને છે કે સમાજવાદ અને ફાશીવાદ એક જ વસ્તુ છે. કેટલાક કેથોલિક પત્રકારો માને છે કે નાઝી-કબજા હેઠળના દેશોમાં સમાજવાદીઓ નાઝીઓના મુખ્ય સહયોગી રહ્યા છે.  અતિ-ડાબેરી તબક્કાઓ દરમિયાન સામ્યવાદી પક્ષ દ્વારા અલગ જ દૃષ્ટિકોણથી આ જ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો છે. ૧૯૩૦-૩૫ના સમયગાળામાં ડેઇલી વર્કર લેબર પાર્ટીને લેબર ફાશીવાદીઓ તરીકે ઓળખાવમાં આવતો હતો. અરાજકતાવાદીઓ જેવા અન્ય ડાબેરી ઉગ્રવાદીઓ આ વાતનો પડઘો પાડતા જોવા મળે છે. કેટલાક ભારતીય રાષ્ટ્રવાદીઓ બ્રિટિશ મજૂર સંગઠનોને ફાશીવાદી સંગઠનો માને છે.

સામ્યવાદીઓ: રાઉશિંગ, પીટર ડ્રકર, જેમ્સ બર્નહામ, એફ. એ. વોઇગ્ટ જેવા એક નોંધપાત્ર વિચારધારા ધરવનારાઓ  નાઝી અને સોવિયેત શાસન વચ્ચેના તફાવતને નથી જોવા માગતા. એ વર્ગ માને છે કે બધા ફાશીવાદીઓ અને સામ્યવાદીઓ લગભગ એક જ વસ્તુ પર લક્ષ્ય રાખે છે અને અમુક અંશે સમાન લોકો પણ છે. ધ ટાઇમ્સમાં યુ.એસ.એસ.આર.નો (યુદ્ધ પહેલા) નેતાઓ 'ફાશીવાદી દેશ' તરીકે ઉલ્લેખ કરતા. હવે ફરીથી એક અલગ દ્રષ્ટિકોણથી અરાજકતાવાદીઓ અને ટ્રોસ્કીવાદીઓ દ્વારા આ વાતનો પડઘો પાડવામાં આવે છે.

ટ્રોસ્કીવાદીઓ: સામ્યવાદીઓ, ટ્રોસ્કીના પોતાના સંગઠન, ટ્રોસ્કીવાદીઓ પર, નાઝીઓના પગારમાં નભતા ક્રિપ્ટો-ફાશીવાદી સંગઠન હોવાનો આરોપ લગાવે છે. પોપ્યુલર ફ્રન્ટ સમયગાળા દરમિયાન ડાબેરીઓ માટે આ મુજબ વ્યાપકપણે માનવામાં આવતું હતું. તેમના અતિ-જમણેરી તબક્કાઓમાં, સામ્યવાદીઓ ડાબેરીઓના બધા જૂથો, જેમ કે કોમન વેલ્થ અથવા આઈ.એલ.પી., પર આવા જ આરોપ લગાવવાનું વલણ ધરાવે છે.

કેથોલિક: પોતાના સમુહની બહાર, કેથોલિક ચર્ચને લગભગ સાર્વત્રિક રીતે, નિરપેક્ષ અને સાપેક્ષ એમ બન્ને રીતે, ફાશીવાદી તરફી માનવામાં આવે છે.

યુદ્ધ વિરોધીઓ: શાંતિવાદીઓ અને યુદ્ધ વિરોધી અન્ય લોકો પર વારંવાર આરોપ મૂકવામાં આવે છે કે તેઓ માત્ર ધરી રાષ્ટ્રો માટે વસ્તુઓ સરળ બનાવતા નથી, પરંતુ ફાશીવાદી તરફી લાગણીથી પણ રંગાયેલા છે.

યુદ્ધના સમર્થકો: યુદ્ધ વિરોધીઓ સામાન્ય રીતે તેમના દાવા પર આધાર રાખે છે કે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદ નાઝીવાદ કરતાં પણ ખરાબ છે. એ લોકો લશ્કરી વિજયની ઇચ્છા રાખનારા કોઈપણને 'ફાશીવાદી' શબ્દ લાગુ કરવાનું વલણ ધરાવે છે. પીપલ્સ કન્વેન્શનના સમર્થકો તો ત્યાં સુધી દાવો કરવા લાગ્યા હતા કે નાઝી આક્રમણનો પ્રતિકાર કરવાની તૈયારી ફાશીવાદી સહાનુભૂતિની નિશાની હતી. હોમગાર્ડ દેખાય કે તરત જ તેને ફાશીવાદી સંગઠન તરીકે વખોડી કાઢવામાં આવે. વધુમાં, બધા જ પ્રકારના ડાબેરીઓ લશ્કરવાદને ફાશીવાદ સાથે સરખાવે છે. રાજકીય રીતે જાગૃત ખાનગી સૈનિકો તેમના અધિકારીઓને, લગભગ હંમેશાં, 'ફાશીવાદી માનસિકતા ધરાવતા' અથવા 'સ્વાભાવિક ફાશીવાદી' તરીકે ઓળખાવે છે. યુદ્ધ-શાળાઓ, થૂંકીને તેના પોલિશ કરવું, અધિકારીઓને સલામ કરવી એ બધું ફાશીવાદ માટે અનુકૂળ માનવામાં આવે છે. યુદ્ધ પહેલાં, ટેરિટોરિયલ્સમાં જોડાવું એ ફાશીવાદી વૃત્તિઓની નિશાની માનવામાં આવતું હતું.

ભરતી દ્વારા ઊભી કરાયેલી સેના અને વ્યાવસાયિક સૈન્ય - આ બન્નેને ફાશીવાદી ઘટનાઓ ગણાવીને વખોડવામાં આવે છે.

રાષ્ટ્રવાદીઓ: જે રાષ્ટ્રીય ચળવળો વક્તાને પસંદ ન હોય એવી બધી જ રાષ્ટ્રવાદી ચળવળોને મૂળભૂત રીતે સર્વત્ર ફાસીવાદી માનવામાં આવે છે. આરબ રાષ્ટ્રવાદ, પોલિશ રાષ્ટ્રવાદ, ફિનિશ રાષ્ટ્રવાદ, ભારતીય કોંગ્રેસ પક્ષ, મુસ્લિમ લીગ, ઝાયોનિઝમ (યહૂદી રાષ્ટ્રવાદ) અને આઈ.આર.એ. (I.R.A.) - આ બધાને અલગ અલગ લોકો અલગ સંદર્ભમાં ફાસીવાદી ગણાવવામાં આવે છે.

* * *

આમ જોઈએ તો, જે રીતે આ શબ્દનો ઉપયોગ થાય છે, તે જોતાં 'ફાશીવાદ' (Fascism) શબ્દપ્રયોગ લગભગ સંપૂર્ણપણે અર્થહીન બની ગયો છે. અલબત્ત, લેખિત સ્વરૂપ કરતાં વાતચીતમાં તો તેનો ઉપયોગ વધુ બેફામ રીતે કરવામાં આવે છે. મેં આ શબ્દનો પ્રયોગ ખેડૂતો, દુકાનદારો, 'સોશિયલ ક્રેડિટ', , શારીરિક પીડા થાય એવી સજા, શિયાળના શિકાર, આખલા- યુદ્ધ (bull-fighting), '૧૯૨૨ કમિટી', '૧૯૪૧ કમિટી', કિપલિંગ, ગાંધીજી, ચિયાંગ કાઈ-શેક, સમલૈંગિકતા, પ્રિસ્ટલીના પ્રસારણો, યુથ હોસ્ટેલ્સ, જ્યોતિષવિદ્યા, સ્ત્રીઓ, કૂતરાં અને ખબર નહીં બીજાં કેટલાંય માટે થતો સાંભળ્યો છે.

છતાં, આ તમામ ગૂંચવણની નીચે એક પ્રકારનો ગૂઢ અર્થ છુપાયેલો છે. સૌ પહેલું તો એ સ્પષ્ટ છે કે 'ફાશીવાદી' કહેવાતી શાસનવ્યવસ્થાઓ અને 'લોકશાહી' કહેવાતી શાસનવ્યવસ્થાઓ વચ્ચે ખૂબ મોટા તફાવતો છે—જેમાંના કેટલાક એવા છે જેને દર્શાવવા સરળ છે અને જેને નકારી કાઢવા કે સમજાવીને ટાળી દેવા મુશ્કેલ છે. બીજું, જો 'ફાશીવાદી'નો અર્થ 'હિટલર પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ધરાવનાર' એવો કરવામાં આવે, તો ઉપર જે આરોપોની મેં યાદી આપી છે, તેમાંથી કેટલાક અન્ય આરોપોની સરખામણીમાં વધુ વ્યાજબી ઠરે છે. ત્રીજું, જે લોકો બેફામપણે ગમે ત્યાં 'ફાશીવાદી' શબ્દનો પ્રયોગ કરે છે, તેઓ પણ આ શબ્દ સાથે એક પ્રકારનો ભાવનાત્મક અર્થ જોડે છે. તેમના મત અનુસાર, 'ફાશીવાદ', સ્થૂળ રીતે કહીએ તો, કંઈક એવું છે જે ક્રૂર, અનૈતિક, અહંકારી, અંધશ્રદ્ધાળુ કે જ્ઞાનવિરોધી, ઉદારમતવાદ-વિરોધી અને કામદાર-વર્ગ-વિરોધી હોય. ફાશીવાદના સમર્થકોની પ્રમાણમાં નાની સંખ્યાને બાદ કરતાં, લગભગ કોઈપણ અંગ્રેજ વ્યક્તિ 'ફાશીવાદી'ના પર્યાય તરીકે 'દાદાગીરી કરનાર' (bully) શબ્દને સ્વીકારી લેશે. આટલો બધો દુરુપયોગ પામેલો આ શબ્દ, કોઈ વ્યાખ્યાની જેટલો નજીક પહોંચી શક્યો છે.

પરંતુ ફાશીવાદ એ એક રાજકીય અને આર્થિક વ્યવસ્થા પણ છે.

તો પછી, આપણી પાસે તેની કોઈ સ્પષ્ટ અને સર્વસ્વીકૃત વ્યાખ્યા કેમ નથી? અફસોસ! આપણને આવી કોઈ વ્યાખ્યા મળવાની નથી — ઓછામાં ઓછું અત્યારે તો નહીં જ. શા માટે એવું છે તે સમજાવવામાં ઘણો સમય લાગી જશે, પરંતુ મૂળભૂત કારણ એ છે કે ફાશીવાદને સંતોષકારક રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવો ત્યારે જ શક્ય બને જ્યારે કેટલીક એવી બાબતો સ્વીકારવી પડે, જે સ્વીકારવા માટે ન તો ફાસીવાદીઓ પોતે, ન તો રૂઢિચુસ્તો (Conservatives), અને ન તો કોઈપણ વિચારધારાના સમાજવાદીઓ (Socialists) તૈયાર છે. હાલ પૂરતું તો એટલું જ કરી શકાય કે આ શબ્દનો ઉપયોગ કરતી વખતે થોડી સાવચેતી વર્તવી જોઈએ, અને સામાન્ય રીતે જે રીતે કરવામાં આવે છે તેમ, તેને કોઈ ગાળ કે અપશબ્દના સ્તરે ઉતારી ન દેવો જોઈએ.

+                              +                             +                              +

જ્યોર્જ ઓર્વેલના બિન-કાલ્પનિક નિબંધ, What is Fascism? ,1944 નો અનુવાદ 

+                      +                      +                      +

What is Fascism? ,1944ના અનુવાદને ડાઉનલોડ કરવા માટે ફાશીવાદ શું છે? ૧૯૪૪ પર ક્લિક કરો


[1] શબ્દકોશની વ્યાખ્યા: એકાંતિક જમણેરી પક્ષ અને તેની નિરંકુશસત્તાવાદી રાજકીય માન્યતાઓ અને વહેવાર

શુક્રવાર, 6 નવેમ્બર, 2026

સંદર્ભ વિનાનો નિર્ણય અર્ધી યાદદાસ્તની જ ભૂમિકા ભજવે છે

ઉત્પલ વૈશ્નવ

સંદર્ભ વિનાનો નિર્ણય અર્ધી યાદદાસ્તની જ ભૂમિકા ભજવે છે.

થોડા સમયથી મારા કામને લગતી નિર્ણય પ્રક્રિયા બાબતે મારા મનમાં ત્રણ પ્રશ્નો ઘોળાયા કરે છે :

- નિર્ણય એટલે શું ?
- તેની માલિકી કોની?
- નિર્ણય ખોટો પડે તો શું કરવુ એ માટે શું કરવાની તૈયારી છે ?

હમણાથી આ સવાલોને એવા સંદર્ભમાં વિચારી રહ્યો છું, જ્યાં જોખમો અને ફાયદાઓ, વિષયને લગતુંં જ્ઞાન અને અનુભવ તેમજ જવાબદારીઓ અને સત્તાઓ સાવ અલગ જ હોઈ શકે છે.

તબીબી સારવાર અને આરોગ્યની સારસંભાળ સેવાઓ

સારવાર કે સારસંભાળની નોંધોમાં શું નક્કી કરાયું હતું તે સચવાઈ શકે છે.
પરંતુ તે નોંધ પરથી તે પછીની વ્યક્તિને તો એ નિર્ણય શા માટે લેવાયો હતો એ જાણવું પણ જરૂરી છે. 

એ માટે

- કયા પુરાવા મહત્વના ગણાયા હતા.
- કઈ બાબતે અનિશ્ચિતતા રહી ગઈ હતી.
- પછીથી શું બદલી જઈ શકે / ગયું.

અને તે પછી કોણે (ક્યારે, કયા સંજોગોમાં) શું પગલાં લેવાનાં છે. 

તેના પરથી મારા મનમાં તંત્રવ્યવસ્થાને લગતા જે સવાલો પેદા થયા તે હજુ ઘુમરાયા કરે છે :

- નોંધમાં જે લખાયું તે સિવાય શું યાદ રખાવું જરૂરી છે?
- જે સંભાળ લેવાઈ રહી છે તે માટે જવાબદાર વ્યક્તિઓને, ક્યાંથી શરૂઆત થઈ અને શું ખોટું પડ્યું જેવા મૂળ સંદર્ભ મળી શકે ખરા ?




હું આ બાબતને એક તબીબની દૃષ્ટિએ નહીં પણ તંત્ર્ વ્યવસ્થા ઘડનાર તરીકે જોઈ રહ્યો છું.

તબીબી તારણો તબીબ પાસે જ રહી જાય છે. 

અને કામને પુરેપુરૂં સમજ્યા વિના આ બાબતનો ઉપાય AI છે તેવું માની લેવા નથી માગતો.

ખરૂં છીંડું નોંધમાં રહી શકે છે.

- કે પછી હાથબદલા સમયે રહી શકે છે..
- કે પછી કામના ભારણ બાબ્તે રહી શકે છે 
- અને નહીં તો પછી, માલિકીપણા બાબતે રહી શકે છે.
- અથવા તો એ માટેનાં પ્રોત્સાહનમાં રહી શકે છે.

વધારે શક્યતા, આ દરેક વચ્ચે થતાં આપસી આદાનપ્રદાનમાં મળી આવવાની છે.

એટલે ઉપાય મળી જવાની આ જાહેરાત નથી.
આ તો કામકાજ અંગેની તપાસ માત્ર છે..

આ અંગે મને જે વિચારો આવી રહ્યા છે, જે પ્રશ્નો ઊઠી રહ્યા છે, કે હું જે કંઈ જાણું છું તેની સીમાઓ શું છે એ બધાં પર હું હજુ જે કંઈ લખીશ તે હવે પછીથી રજૂ કરતો રહીશ.

→ ધંધેકા ફંડા - નિર્ણયની નોંધ શું થયું હતું તે સાચવી શકે છે. નિર્ણય અંગેનો સંદર્ભ તે પછી જેણે કામ કરવનું છે તેને માટે એ નિર્ણય શા માટે લેવાયો એ સમજવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.


ઉત્પલ વૈશ્નવની લેખમાળા #DhandheKaFunda ના મૂળ લેખ, A decision without its context is only half a memory  નો અનુવાદ

અનુવાદક અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ | ૬ નવેમ્બર ૨૦૨૬

બુધવાર, 4 નવેમ્બર, 2026

રાણકપુરનું આદિનાથનું જિનમંદિર - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક


મારી સામે વર્તમાન યુગના પ્રથમ તીર્થંકર આદિનાથની વિશાળ પ્રતિમા છે; તેઓ પદ્માસનમાં બિરાજમાન છે, તેમના શરીર પર વસ્ત્રો નથી અને મુખભાવ અત્યંત શાંત છે. છત પર, જે ઈચ્છો તે ફળ આપનાર વૃક્ષ—'કલ્પવૃક્ષ'—નું આરસપહાણ પર કોતરેલું એક અતિ સુંદર પાન હતું. અમારો ગાઈડ કહેતો હતો કે તેની નીચે ઊભા રહીને કોઈ પણ ઈચ્છા વ્યક્ત કરો, તો તે ઈચ્છા પૂર્ણ થાય છે. આ સાંભળીને, પોતાની ઈચ્છાઓ પૂરી કરાવવા આતુર શ્રદ્ધાળુ પ્રવાસીઓની ત્યાં કતાર લાગી ગઈ. હું પણ ત્યાં પહોંચ્યો. એ સમયે એક મહિલાને હસતાં હસતાં એમ બોલતાં સાંભળી કે "લોકોને કદાચ આમાં રહેલો વિરોધાભાસ સમજાતો નથી લાગતો. એક તરફ ઉપર એવું પાન છે જે તમારી બધી ઈચ્છાઓ પૂરી કરે છે, અને સામે એવા મહાપુરુષ (તીર્થંકર) બિરાજમાન છે જેઓ સમગ્ર વિશ્વના સમ્રાટ હતા છતાં પોતાની બધી જ ઈચ્છાઓથી પર થઈ જવાથી પોતાની સંપત્તિનો ત્યાગ કરી દીધો છે." આ સાંભળીને મેં થોડો સંકોચ અનુભવ્યો અને કતારમાંથી ખસી ગયો.

એક સ્તંભ પર બનેલી નાનકડી મૂર્તિ તરફ નિર્દેશ કરતા ગાઈડે કહ્યું, "આ ભવ્ય મંદિરનું નિર્માણ કરાવનાર ધન્ના શાહની આ એકમાત્ર પ્રતિમા છે. ખૂબ સમજાવટ પછી તેઓ પોતાની મૂર્તિ અહીં મૂકવા માટે સંમત થયા હતા, પરંતુ તેમણે શરત રાખી હતી કે તે મૂર્તિ એક હથેળીથી મોટી ન હોવી જોઈએ. વળી, તેમણે એ બાબતે પણ ધ્યાન રાખ્યું હતું કે આ મૂર્તિને કારણે 'મૂળનાયક' (મુખ્ય પ્રતિમા)ના દર્શનમાં કોઈ નડતર ન આવે. આ ભાવના આજના સમયના મંદિરોના દાતાઓ કે સંરક્ષકોની રીતભાતથી તદ્દન અલગ છે." 'મૂળનાયક' શબ્દ જૈન મંદિરમાં સ્થાપના થયેલ મુખ્ય પવિત્ર પ્રતિમા માટે વપરાય છે. હિન્દુ મંદિરોમાં સામાન્ય રીતે દેવતાઓની મૂર્તિઓ હોય છે, જ્યારે જૈન મંદિરોમાં જેમણે આત્મજ્ઞાનની સર્વોચ્ચ અવસ્થા, એટલે કે 'કૈવલ્ય' પ્રાપ્ત કર્યું હોય એવા મહાપુરુષ—તીર્થંકર—ની પ્રતિમા હોય છે.

'ધરણ શાહ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવતા શ્રેષ્ઠીની મૂર્તિ તરફ મારી દૃષ્ટિ એકીટશે સ્થિર થઈ ગઈ હતી. તેમના ધન અને દૂરંદેશીના થી લગભગ છ સદીઓ પહેલાં રાજસ્થાનના પાલી જિલ્લામાં, ઉદયપુરથી આશરે ૧૦૦ કિલોમીટર દૂર, અરવલ્લીની હરિયાળી ખીણમાં આ અદ્‍ભૂત રાણકપુર મંદિરનું નિર્માણ થયું હતું. મારી નજર મંદિરના સ્તંભો પર ફરી વળી; અહીં લગભગ ૧૪૪૪ સ્તંભો છે, અને દરેક સ્તંભ એકબીજાથી અલગ અને અનોખો છે. જોકે, ચોક્કસ સંખ્યા વિશે કોઈને ખાતરી નથી, કારણ કે આ બધા સ્તંભોને ગણવા અત્યંત મુશ્કેલ છે.

એવી કિવદંતિ છે કે ધન્ના શાહને 'સ્તંભોના સમૂહવાળો ઉડતો મહેલ' એવો જેનો શાબ્દિક અર્થ થાય છે એવા 'નલિની-ગુલ્મવિમાન'નું સ્વપ્ન આવ્યું. આ મહેલ દૈવી જીવો માટે આરક્ષિત હોય છે. તેમણે શિલ્પકારોને આવો મહેલ બનાવવા કહ્યું, પરંતુ કોઈની પણ રચના તેમને સંતોષી શકી નહીં. આખરે, દેપા નામના એક નિરાભિમાની સ્વભાવના શિલ્પી એવી રચના રજૂ કરી જે ધન્નાને ખૂબ ગમી ગઈ. દેપા અન્ય કારીગરોમાં બહુ લોકપ્રિય નહોતા; તેમને કલા પ્રત્યે પ્રેમ હતો અને ગુલામી કે ખુશામત પ્રત્યે નફરત હતી. પોતાની કલા બાબતે સમાધાન કરવાને બદલે ગરીબીમાં રહેવાનું પસંદ કર્યું હતું. ધરણ શાહના દેપાને એક આદર્શ આશ્રયદાતા મળ્યા. ધન્ના પાસે ધન, દૂરંદેશી અને શ્રદ્ધા હતી, જ્યારે દેપા પાસે આ પરિયોજના માટે જરૂરી અદ્‍ભૂત કલા-કૌશલ્ય હતું. આમ, ભારતના સૌથી શ્રેષ્ઠ જૈન મંદિરોમાંના એકનું નિર્માણ કાર્ય શરૂ થયું. આ ભૂમિ એ સમયના રાજા રાણા કુંભાએ પ્રદાન કરી હતી, તેથી જ તેને 'રાણકપુર જિનમંદિર (વિકલ્પે ચતુર્મુખા પ્રાસાદ, ધરણાવિહાર વગેરે) નામથી ઓળખવામાં આવે છે.
                                 તસવીર સ્રોતઃ Ranakpur Temple

અહીં આદિનાથ ભગવાનની ચારેય દિશાઓ તરફ મુખ કરીને બિરાજમાન ચાર પ્રતિમાઓ છે.. દરેક પ્રતિમાની સામે ત્રણ માળના સ્તંભયુક્ત સભામંડપો છે, જે એક ઊંચી કુંભી (ઓટલો) પર સ્થિત છે. દૂરથી જોતાં, ૪૮,૦૦૦ ચોરસ ફૂટમાં ફેલાયેલી ૨૯ મંડપો અને જેના શિખરો પર ધ્વજાઓ લહેરાતી રહેતી હોય એવા ૮૦ ગુંબજો ધરાવતી આરસપહાણની અદ્‍ભૂત કૃતિ ખરેખર એક ઉડતા મહેલ કે 'વિમાન' જેવી જ દેખાય છે.

ભારતમાં તમામ મંદિરોને 'વિમાન' કહેવામાં આવે છે, કેમકે મંદિરોને ત્યાં બિરાજમાન દેવતાઓના 'ઉડતો રથ' માનવામાં આવે છે. હિન્દુ, બૌદ્ધ અને જૈન પૌરાણિક કથાઓમાં આવા વિમાનોનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે, જેમાં લંકાપતિ રાવણનું 'પુષ્પક વિમાન' સૌથી વધુ જાણીતું છે. જૈન રામાયણો અનુસાર, રાવણ જૈન હતા. તે શાંતિનાથ ભગવાનની ઉપાસના કરતા હતા. તેમનો જીવનકાળ મુનિસુવ્રત ભગવાનના સમયકાળમાં મનાય છે. સીતાના અપહરણના ગુના બદલ તેમનો વધ લક્ષ્મણે (રામે નહીં) કર્યો હતો. ભવિષ્યના કોઈ જન્મમાં, આવનારા કોઈ યુગમાં, પોતાના કર્મોના ભારમાંથી મુક્ત થયા પછી, રાવણ એક ઋષિ બનશે. તેઓ તમામ ઈચ્છાઓથી પર થઈ ને પોતાના જીવાત્માને મુક્ત કરીને, ત્રણેય લોકની ઉપર આવેલા 'સિદ્ધલોક' (સર્વોચ્ચ સ્થાન) ને પ્રાપ્ત કરશે.

કદાચ 'વિમાન' શબ્દ એવી વસ્તુનો નિર્દેશ કરે છે જે (સંસ્કૃતમાં) 'મન'ને જ્યાં ભય કે અજ્ઞાનનું અસ્તિત્વ નથી એવી ઉન્નત અવસ્થા તરફ ઉપર ઉઠવામાં અને વિસ્તરવામાં મદદ કરે છે. આ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરવાનો એક માર્ગ કલા અને સૌંદર્યબોધ છે. આ જ કારણ છે કે સંસારનો ત્યાગ કરનારા સાધુઓની ચાર પ્રતિમાઓ સ્થાપના થયેલ રાણકપુરનું મંદિરની સંરચના અત્યંત સુંદર રીતે કરવામાં આવી છે.
                                  તસવીર સ્રોતઃ Ranakpur Temple

અહીંના દરેક સ્તંભ પર ફૂલવેલોનાં તોરણો, પ્રાણીઓ, વીર પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને જટિલ ભૌમિતિક આકૃતિઓનું અદભૂત કોતરકામ જોવા મળે છે. કોઈ પણ બે સ્તંભ એકસરખા નથી. સ્તંભોની ગોઠવણી એવી રીતે કરવામાં આવી છે કે ત્યાં હંમેશા પ્રકાશ અને છાયાનો ખેલ રચાય છે; વળી, પવનની અવરજવર પણ એવી રીતે થાય છે કે રણપ્રદેશમાં આવેલું હોવા છતાં, મંદિરની અંદર પ્રવેશતા જ તમને શીતળતાનો અનુભવ થાય છે.

મને સૌથી વધુ ગમ્યું તે હતું—ગૂંચળું વળેલ નાગદમનનું શિલ્પ. તમે તેની પૂંછડી શોધી જ ન શકો ! ક્યારેક તો તમને એવો વિચાર પણ આવે કે શું આ ખરેખર આરસપહાણ છે, કે પછી પથ્થરમાં કંડારેલું કોઈ ઝીણવટભર્યું ભરતકામ છે?

આ મંદિરના નિર્માણમાં ૫૦ વર્ષથી વધુ સમય લાગ્યો હતો અને ૧૫મી તથા ૧૬મી સદીમાં તે ખૂબ લોકપ્રિય હતું. ૧૭મી સદીમાં, મુઘલોના આક્રમણોને કારણે સ્થાનિક લોકો ત્યાંથી પલાયન કરી ગયા, પરિણામે આ મંદિર ત્યજી દેવાયું અને ડાકુઓનું આશ્રયસ્થાન બની ગયું. ૨૦મી સદીના મધ્યભાગમાં જ આ મંદિરને તેના પૂર્વ વૈભવમાં પાછું લાવવાના પ્રયાસો શરૂ થયા. આ કાર્ય, છેલ્લા ૩૦૦ વર્ષોથી સમગ્ર ભારતમાં શ્વેતાંબર સંપ્રદાયના જૈન તીર્થો અને મંદિરોની જાળવણી કરી રહેલ 'આણંદજી કલ્યાણજી ટ્રસ્ટ'ના પ્રયાસોને આભારી છે. ૧૯૫૩માં આ મંદિરને ફરીથી જાહેર જનતા માટે ખુલ્લું મૂકવામાં આવ્યું. મંદિર પરિસરમાં તેઓ એક ભોજનાલય પણ ચલાવે છે, જ્યાં તમે પૌષ્ટિક જૈન ભોજનનો આનંદ માણી શકો છો. સ્વાભાવિક છે અહીની રસોઈમાં જૈન અહિંસાના સિદ્ધાંતને ધ્યાનમાં રાખીને મૂળ પ્રકારનાં શાકભાજી નથી વપરાતાં અને મસાલાઓનો ઉપયોગ નહિવત હોય છે.

જૈન કથા અનુસાર અનંત યુગો છે, દરેક યુગમાં ૨૪ તીર્થંકરો છે. આદિનાથ (ઋષભ દેવ), માનવ સભ્યતાના વર્તમાન યુગમાં તીર્થંકર બનેલા પ્રથમ રાજા હતા. તેમણે ખેતીની શરૂઆત કરાવી અને સભ્ય સમાજની સંસ્કૃતિનીતા સ્થાપના કરી. તેમનો જન્મ અયોધ્યામાં થયો હતો અને તેમણે કૈલાસ પર્વતની ટોચ પર મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી હતી. તેમના પુત્ર, ભરત,નું રાજ્ય શાશન એટલું આદર્શ મનાય છે કે આપણા દેશને તેમના નામ (ભારત)થી ઓળખાવામાં આવે છે. તેમનાં પુત્રી, બ્રાહ્મી,એ વિશ્વને બ્રાહ્મી લિપિ આપી. તેમનાં બીજાં પુત્રી, સુંદરી,એ વિશ્વને ગણિત આપ્યું. આ મંદિર આવી મહાન વિભૂતિઓના મહિમાને અનુરૂપ છે.

  • મુંબઈ મિરર માં ૨ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૬ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
  • દેવદત્ત.કૉમ,પરના અસલ અંગ્રેજી લેખ, Adinath Temple of Ranakpur નો અનુવાદ  | પ્રાયોગિક  પુરાણશાસ્ત્રવિદ્યા, હિંદુ પુરાણશાસ્ત્રવિદ્યા