બુધવાર, 8 ડિસેમ્બર, 2021

સાંભળેલું સાંભળ્યું રહ્યું કે વણસાંભળ્યું? - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક

 કુરુક્ષેત્રમાં તોળઈ રહેલાં મહાયુદ્ધને ઊંબરે કૃષ્ણ અર્જુનને ગીતાનું જ્ઞાન છતું કરે છે. દિવ્યદૃષ્ટિની શક્તિનો આશીર્વાદ પ્રાપ્ત થયેલ સંજય તે સાંભળ્યે જાય છે અને યુદ્ધભૂમિથી દુર સગવડદાયક મહેલમાં બેઠેલા, યુદ્ધે ચડેલા કૌરવોના દૃષ્ટિહિન પિતા ધૃતરાષ્ટ્રને જણાવે છે. બે વક્તા અને ત્રણ શ્રોતાની આ વ્યવસ્થા જે સમજાવાઈ રહ્યું છે (જ્ઞાન) અને સમજી રહાયું છે (વિ-જ્ઞાન) તે વચ્ચેનાં અંતરની સંદેશાસંચારની જટિલતા તરફ ધ્યાન દોરવા  માટે રચાયેલ છે.  

કૃષ્ણ અને સંજય બન્ને એ જ શબ્દો બોલે છે. પરંતુ જ્ઞાનનો સ્રોત તો માત્ર કૃષ્ણ જ છે, સંજય તો માત્ર આગળ વહન કરવાનું સાધન છે. પોતે શું કહી રહ્યા છે તે કૃષ્ણ જ સમજે છે, સંજય નહીં.

અર્જુન, સંજય અને ધૃતરાષ્ટ્ર એ જ શ્લોકોને સાંભળે છે પરંતુ એ સાંભળેલું રાખવા વિશેની તેમની પ્રતિક્રિયાઓ અલગ અલગ છે. અર્જુન તેમાંથી જ્ઞાન મેળવવા માગે છે; તેનું માનવું છે કે કૃષ્ણ તેની સમસ્યાઓનો હલ કાઢી આપશે એટલે તેઓ જે કંઈ કહે તે સાંભળેલું રાખવા માટે તે પૂર્ણપણે એકાગ્ર રહે છે.  સંજયે તો તે જે કંઈ સાંભળે તે ધૃતરાષ્ટ્રને કહી સંભળાવવાનું છે એટલી જ ફરજ બજાવે  છે; એટલે કૃષ્ણ જે કહે છે તે સમજવાની તેને જરૂર નથી. તો ધૃતરાષ્ટ્ર તો ઊંચા જીવે  બેઠા છે, તેમને કૃષ્ણ શું કહે છે તેમાં રસ નથી. તેમનો રસ તો તેમના પુત્રોનું ભાવિ શું છે  જાણવા પુરતો જ મર્યાદિત છે. તેમને જે થોડોક પણ્ર રસ છે તે માત્ર એટલો છે કે કૃષ્ણ  જે કંઇ કહે તેમાં તેમના પુત્રોનું ભાવિ જોખમાઈ શકે છે કેમકે કૃષ્ણ તેમના પુત્રોના સામા પક્ષે બેઠેલા છે.

તમે જો સંદેશનું કૃષ્ણના સ્થાને સંદેશનું ઉદગમ સ્થાન છો તો તમને ખબર છે ને કે તમે શું કહી રહ્યા છો. પરંતુ જો તમે સંજયના સ્થાને છો તો તો તમે માત્ર સંદેશવાહક છો. સંદેશ મેળવનારની નજરે જો તમે સંજય છો તો શું તેઓ તમારી સાથે સંદેશ સંચારની સાંકળમાં કૃષ્ણની જેમ જોડાઈ શકશે? આજનાં આધુનિક મૅનેજમૅન્ટમાં દરેક પાસેથી સંજય બનવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે, જે ઉચ્ચ મૅનેજમૅન્ટ જે કહે તે, એમનું એમ, પોતાનું કંઈ ઉમેર્યા, કે બાદ કર્યા, વિના,બીજાંને જણાવવું એ જ તેમનું કામ છે. એટલે આજના એ 'સંજયો'ને કોઈ ખાસ માન ન આપે એમાં કંઈ નવાઈ તો નથી જ ને !

તમારી આસપાસ નાં લોકો અર્જુન છે કે પછી સંજય કે ધૃતરાષ્ટ્ર છે? સાંભળવામાં તેમનો રસ રર્જુન જેવો, સાંભળ્યું તે સાંભળેલું રાખીને સમજવાનો છે. કે પછી તેમનો રસ પોતે સાંભળેલું બીજાંને જણાવી દે એટલા જ સમય પુરતું યાદ રાખવાનો છે. કે પછી તે લોકો ધૃતરાષ્ટ્ર જેમ માર્યાદિત રસ ધરાવે છે કે પછી શંકા સાથે સાંભળે છે? મૅનેજમૅન્ટમાં આપણે પહેલી હરોળનાં લોકો પાસે અર્જુન બનવાની અપેક્ષા રાખીએ છીએ. મધ્ય હરોળનાં સંચાલકો પાસેથી સંજયની ભૂમિકાની અપેક્ષા રાખીએ છીએ. પણ એ લોકોનાં મનમાં, ધૃતરાષ્ટ્રની જેમ, ઊંડે ઊંડે પણ એવી શંકા તો રહેતી જ હોય છે કે એમણે જે સાંભળ્યું તેમને આગળ જણાવવાનું કહેવાયું છે તેનાં મિઠાશવાળાં દેખીતા આશયનાં આવરણની  પાછળ કડવી ગોળી જેવો કોઈ બીજો આશય તો નથી ને !

આપણને સલાહસુચન કરનારને આપણે કઈ નજરે જોઇએ છે તે આપણી સ્મરણશક્તિ વડે આકાર પામે છે, અને એ સલાહસુચન કરનારને આપણે કઈ નજરે જોઈએ છીએ તે નક્કી કરે છે કે આપણે ખરેખર શું સાંભળીશું. સંસ્કૃતમાં સ્મરણશક્તિ માટે  સ્મૃતિ, નજર કરવા માટે દર્શન અને સાંભળવા માટે શ્રુતિ શબ્દો પ્રયોજાય છે.

વેદોને શ્રુતિ કહે છે કેમકે તે સાંભળીને ગ્રહણ કરવાનું છે. તે પછીના ગ્રંથો સ્મૃતિ કહેવાય છે કેમકે તે યાદ રાખવાના છે. શ્રુતિને હંમેશાં સ્મૃતિ કરતાં વધારે મહત્ત્વ અપાયું છે, કેમકે શ્રુતિ એવાં વિચારબીજ મનાય છે જે કાલાતીત (સનાતન) અને હંમેશનાં (શાશ્વત) છે, જ્યારે સ્મૃતિ સ્થળ અને કાળ સાથે સંદર્ભોચિત રહે છે. શ્રુતિ આપણે જે સાંભળીએ છીએ - અને ગ્રહણ કરીએ છીએ - (જ્ઞાન) તે છે, જ્યારે આપણે પ્રક્રિયા કરીને જે ખરેખર સમજીએ છીએ (વિ-જ્ઞાન) તે  સ્મૃતિ છે દર્શન મંદિરમાં સ્થાપિત મૂર્તિને નિહાળવાનું આચરણ છે જે પૌરાણિક હિંદુ ધર્મના ઉદય સાથે લોકાચારમાં પ્રચલિત થયેલ. દર્શનને કારણે આંતરસૂઝ કેળવાય છે, એટલે દર્શનને તત્વજ્ઞાન પણ કહે છે  આપણી એવી ધારણાઓ જે આપણી વાસ્તવિકતાને આકાર આપે છે. વૈદિક પરંપરામાં વૈદિક જ્ઞાન એવાં લોકોની સમક્ષ છતું થાય છે જે બીજાં ન જોઈ શકે, ન જોવા માગે કે ન જોઈ શક્યાં હોય એવું જોઈ શકે. આ લોકો દૃષ્ટા (ઋષિ) છે જે બીજાંઓ ન સાંભળી શકે ન કે સાભળવા માગે કે ન સાંભળી શક્યાં હોય એવું સાંભળે છે. 

  • ધ ઈકોનોમિક ટાઈમ્સમાં ૨૪ જુલાઈ૨૦૧૫ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ.
  • દેવદત્ત.કૉમપરના અસલ અંગ્રેજી લેખAre you being heard?નો અનુવાદ : પ્રયોજિત પુરાણશાસ્ત્રવિદ્યા

શુક્રવાર, 3 ડિસેમ્બર, 2021

મૅનેજમૅન્ટના નામસ્રોતીય સિધ્ધાંત : પીટરના ઉપાયનિર્દેશ

 ધાર્યા હેતુ માટેની સાચી દિશા કેમ બનાવ્યે રાખવી

પીટર સિદ્ધાંત પ્રસ્થાપિત કરતી વખતે તૈયારીરૂઓ સંશોધનો કરતી વખતે ડૉ. લૉરેન્સ જે પીટરના નોંધવામાં આવ્યું હતું કે સભ્યતાના વિકાસ દરમ્યાન માનવીએ જે કંઇ પ્રગતિઓ કરી છે તેને તેઓ જેને સ્તરીકરણ / hierarchy’ કહે છે તેવા કોઈ ને કોઈ વર્ગમાં વહેંચી નાખીને છેવટે તો અસુખો જ વધાર્યાં છે. 


પીટર સિદ્ધાંતનાં સ્વર્વવ્યાપી અસ્તિત્ત્વને કારણે જે આડ અસરો થઇ છે તે સમજાવાથી તેમણે એવા ઉપાયનિર્દેશો પર કામ કર્યું જે 'વ્યક્તિગત પરિપૂર્ણતા અને વાસ્તવિક સિદ્ધિઓના આનંદ તરફ દોરે.' તેઓ સંન્નિષ્ઠપણે દાવો કરે છે કે આ ઉપાયનિર્દેશોનો હેતુ 'અક્ષમતાને નીવારીને તમારાં શ્રેષ્ઠ સામર્થ્યોને પરિપુર્ણ કક્ષાએ સિદ્ધ કરીને જીવનનાં દરેક પાસાંમાં ખુશી લાવવાનો છે'. તેઓ એમ પણ રજુઆત કરે છે કે ખરી પ્રગતિ ઉપર તરફ વધવામાં નહીં પણ આગળની તરફ જવામાં છે.

(૧૯૭૨માં પહેલવહેલીવાર જે શીર્ષકથી પ્રકાશિત થયેલ તે) પુસ્તક, The Peter Prescription: How To Be Creative, Confident and Competentના મુખ્ય મુદ્દાઓને રજુ કરતાં સારાંશના પાનાંની તસવીરથી જોઈ શકાય છે કે પુસ્તક ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલું છે.


દરેક ભાગને આ મુજબ અલગ અલગ પ્રકરણોમાં વહેંચી દેવાયેલ છે –

Introduction

 

1. Incompetence treadmill

 

 

Onward and upward

 

Sex and society

 

Hierarchal regression

 

The mediocracy

2. Protect your competence

 

 

Know thyself

 

Know thy hierarchy

 

Know thy direction

 

Know thy defences

3. Manage for competence

 

 

The competence objective

 

The rational process

 

The gift of prophecy

 

The compensation miracle

Au Revoir.

 

'પીટરનો સિદ્ધાંત' કરતાં આ પુસ્તકનો સુર એકંદ્રે ગંભીર છે, અને 'પીટરના સિધ્ધાંત'માં વર્ણવાયેલ અક્ષમતાની વિભાવનાથી તે આગળ અને ઊંડે પણ જાય છે. જોકે જે પારખી શકે તેના માટે તેમાં સુક્ષ્મ હાસ્ય પણ છે તો ખરૂં, પણ તેનો મુખ્ય આશય જે કોઈ અક્ષમતાને નીવારવા ધારતું હોય, સુખ ખોળવા માગતું હોય અને બહેતર વિશ્વ બનાવવા માગતું હોય તેને તે માટેનો વાસ્તવિક કાર્યક્રમ સમજાવવાનો છે.

પુસ્તકમાંનાં હાસ્યને માણવા માટે તો આખું પુસ્તક જાતે જ વાંચવું પડે.

આપણે અહીં પુસ્તકના મુખ્ય મુદ્દાઓને સંક્ષિપ્તમાં રજુ કરેલ છે.

પહેલા ભાગમાં જીવનનાં જુદાંજુદાં ક્ષેત્રોમાં કેવાંકેવાં વિવિધ સ્વરૂપે અક્ષમતા જોવા મળે છે તે રજુ કરાયું છે.

બીજા ભાગમાં તમારી ક્ષમતાને સાચવી લેવા માટેના પીટરના ૨૫ ઉપાયનિર્દેશો રજુ કરાયા છે. દેખીતી રીતે તો આ નિયમો બહુ સીધ આને સરળ દેખાય છે. પરંતુ તેમનું વિગતે વાંચન કરવાથી તેમને જીવનમાં ખરેખર ઉતારવાનું મહત્ત્વ કેટલું છે તે સમજાય છે. લેખક તો સ્પષ્ટપણે દાવો કરે જ છે કે રોજબરોજનાં જીવનમાં આ નિયમોના સમજપૂર્વક અમલ વડે , પ્રવર્તમાન સંજોગોના દાયરામાં રહીને , પણ તમારી પોતાની શરતોએ, જીવનમાં મહત્તમ આનંદ અને શાંતિ મેળવી શકાય છે, લેખક જણાવે છે કે ૨૩થી ૨૫ નંબરના ઉપાયનિર્દેશો ત્યારે જ અમલમાં લાવવા જોઇએ જ્યારે  નોકરી (વ્યવસાય) કે ક્ષમતા જોખમમાં હોય. સહજપણે રજુઆત કરતાં કરતાંજ લેખક મુદરતની અવળચંડાઈના નિયમ (The Law of Perversity of Nature)ને અચુકપણે યાદ રાખવાનું આપણને કહેતા જાય છે.


ત્રીજા ભાગમાં સુચવાયેલા ઉપાયનિર્દેશો સંચાલન કૌશલ્યોમાં એવી સુધારણો સુચવે છે જેનાથી પોતાની સાથે બીજાંઓને પણ અક્ષમતા નીવારવામાં મદદ થઈ શકે. આવા બીજા ૩૬ ઉપાયનિર્દેશો આ ભાગમાં રજૂ કરાયેલ છે. અહીં પંણ જે ઉપાયનિર્દેશ સુચવવામાં આવ્યા છે તે કોઈ પણ સંચાલક તેની રોજબરોજની જિંદગીમાં સામાન્યતઃ આવી બાબતોનું ધ્યાન તો રાખતો જ હોય એવું દેખીતી રીતે જણાશે. પરંતુ દરેક વ્યક્તિ ક્યારેકને ક્યારેક તો અક્ષમતાની સીમાએ પહોંચી જ જતો હોય તો એનો અર્થ એમ ચોક્કસ કરી શકાય કે વાસ્તવિક જગતમાં આ ઉપાયનિર્દેશોમાં સુચવેલ બાબતોનું ક્યાંક પણ તો પાલન  નથી  જ થતું. એટલા પુરતું આ પુસ્તકને 'જાતે-મદદ કરો' કક્ષાનું પુસ્તક ન ગણવા જેવું લાગે તો પણ રોજબરોજના વહેવારોમાં આપણે ક્ષમતા જાળવવા તેમજ એ સંદર્ભમાં આપણી સંચાલન વ્યવસ્થાઓમાં, ભલે કદાચ અજાણ્યે પણ, કેવી સામાન્ય, પણ મહત્ત્વની, કચાશ છોડી દેતાં રહ્યાં છીએ તેની સામે લાલ બત્તી તો ગણવું જ જોઈએ.

પુસ્તકના અંતમાં ખુબ ગહન વિચારોમાં ઉતરી જઈને લેખક પીટરની યોજનાનું નિરૂપણ કરે છે. એ યોજનાનું પહેલું પગથિયું પીટરના ઉપાયનિર્દેશોનો ઉપરની તરફ ઘુમરાતાં વંમળોને પાછાં ફેરવવામાં કરવાનું છે.


આખરે પુનઃરચનાનું આયોજન કરીને સમગ્ર સમાજને અક્ષમતાની ગર્તામાંથી બચાવવાના અંતિમ હેતુ માટે તે એક મહત્ત્વનું સાધન છે.


ડો. પીટર જે લૉરેન્સ તો માનવજાતને બચાવવાની 'નમ્ર' પ્રેરણાની ધુણી ધખાવીને બેઠા છે.


કદાચ, દરેક 'સરેરાશ માણસ' આવી મહેચ્છા ન ધરાવી શકે. પરંતુ, તે સંસ્થાનાં જે સ્તરે તે મુકાય તે સમયના સંજોગોને અનુરૂપ રહીને પોતાની મૂળભુત, આગવી, લાક્ષણિક ક્ષમતાને તો જાણી શકે અને તેમ કરીને જાળવી તો શકે ને! એ માટે તેણે જીવન પર્યંત શીખતા રહેવા માટે તૈયાર થવાનું છે.માત્ર અક્ષમતાનાં તુંબડે આ જીવનની વૈતરણી કંઈ થોડી જ તરી જવાશે !

+                +                +

નોંધ: અહીં રજુ કરેલ આકૃતિઓ અને વિચારકણિકાઓ 'પીટર પ્રિસ્ક્રિપ્શન' પુસ્તકમાંથી સાભાર લીધેલ છે.

+                +                +                +                +

પીટરના સિદ્ધાંત અને તેને લગતા મૅનજમૅન્ટના અન્ય નામસ્રોતીય સિદ્ધાંતોની આ સફર જીવન પર્યંત શીખતા રહેવાના અગ્નિને પેટાવવા માટેનો એક તણખો બની રહેશે એ આશા સાથે….

અસ્તુ….



'પીટરનો સિદ્ધાંત અને તેને લગતા મૅનજમૅન્ટના અન્ય નામસ્રોતીય સિદ્ધાંતો'ના અલગ અલગ પ્રકાશિત થયેલ લેખોને એક જ જગ્યાએ સંકલિત સ્વરૂપમાં હાયપર લિંક પર ક્લિક કરીને વાંચી / ડાઉનલોડ કરી શકાશે.

બુધવાર, 24 નવેમ્બર, 2021

સૂરજ ક્યાં સુધી છુપાવી શકાય ? - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક

વેદોનો સૌથી પહેલો શ્લોક અગ્નિને સમર્પિત છે. સૌથી વધારે શ્લોક વાયુના દેવ ઈન્દ્ર વિશે લખાયા છે, જ્યારે નભોમંડળમાં સૌથી વધારે વટથી દૃશ્યમાન તો સૂર્ય દેવ છે. સુર્યનાં વેદોમાં આદિત્ય, સવિતા, માર્તંડ, ભાસ્કર એવાં અનેક નામો પણ પ્રયોજાયાં છે. આજે ભલે પ્રાચીન વૈદિક દેવોનું મહત્ત્વ  શિવ, વિષ્ણુ કે દેવી જેવાં પુરાણોના દેવો સામે ઘટી ગયું હોય પણ વહેલી સવારની પૂજાઓમાં તો સૂર્યની જ આરાધના કરાય છે. જોકે ઉડીસાનાં કોણાર્ક કે ગુજરાતનાં મોઢેરા કે જમ્મુ-કાશ્મીરનાં માર્તંડનાં સૂર્ય મંદિર ભલે આજે ખંડેર હાલતમાં હોય, પરંતુ હકીકત તો એ જ છે કે સૂર્ય વૈદિક દેવો પૈકી એક એવા દેવ છે જેનાં આગવાં મંદિરો હતાં. વળી, જ્યોતિષશાસ્ત્રનો દરેક વિદ્યાર્થી જાણે છે કે, ભવિષ્ય જાણવા ઈચ્છનારાંઓની દુનિયામાં સૂર્યની જ આણ વર્તે છે.

સૂર્યની કથાઓ વેદોમાં પણ છે અને પુરાણોમાં પણ છે. તેમને આદિ પુરુષની આંખ કહેવામાં આવે છે. તેઓ જે રથ પર સવારી કરે છે તેનાં બાર પૈડાંઓને સાત ઘોડાઓ ગતિ આપે છે. તેમનો સારથી, અરૂણ, તેમની માતાની અધીરાઈને કારણે સમયથૉ વહેલો જન્મ્યો હતો એટલે જે જાતિરહિત જ રહ્યો છે. સૂર્યનાં પત્ની, સારણ્યા, તેમની પાસેથી એટલે ભાગી છૂટ્યાં કે તેઓથી તેમનાં પુરુષત્વનું તેજ ન જીરવાયું, અને પોતાને સ્થાને છાયા, પડછાયા,ને ત્યાં સુધી મુક્યાં જ્યાં સુધી સૂર્યએ પોતાના તેજનો આંશિક રીતે ત્યાગ કરીને સમાધાન ન કર્યું. તે આદિ માનવ મનુના પિતા છે, તો મૃત્યુના દેવ, યમ,ના પણ પિતા છે. પોતાના ગુરૂ પરંપરાગત ગોખણપટ્ટીની રીતથી વિદ્યા શીખવાડવાનો આગ્રહ રાખતા હતા એટલે જેણે વિદ્રોહ કરેલો એવા ઊપનિષદોના ઋષિ યાજ્ઞવલ્ક્યના તેઓ ગુરુ બન્યા. વેદ શીખવા માટે જેમણે પોતાના પ્રકાશપુંજોની જ્વાળાઓની પરવા કર્યા વિના પોતાના રથથી આગળ ઊડવાનું તપ આદર્યું એવા હનુમાનના પણ તેઓ ગુરુ બન્યા. જેમને જ્ઞાનનું મૂર્ત સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે તેવા અશ્વો સાથે પણ સૂર્યને સંબંધ છે. લોકકથાઓ અનુસાર સૂર્ય ભલે તેના તરફ ધ્યાન ન આપે પણ સૂર્યમુખીનું ફુલ તો આખો દિવસ તેમને જ જોતું રહે છે, તો વળી પોતાના પ્રેમને ઠુકરાવ્યો હતો એટલે જાસ્મીન (પારિજાત, રજનીગંધા, રાતની રાણી)નું ફુલ તો જ્યાં સુધી સૂર્ય આકાશમાં દેખાય ત્યાં સુધી ખીલવાનું જ ટાળે છે. યોગીઓએ તેમના પોતાના (સૂર્ય)નમસ્કાર સૂર્યને જ અર્પણ કરેલ છે.

સૂર્યનો ઇતિહાસ જોઈશું તો જણાશે કે તેમની ભવ્યતા પર બીજા દેવો હંમેશાં છવાઈ જતા રહ્યા છે. વૈદિક યુગમાં ઈન્દ્ર મહત્ત્વ પામતા દેખાય, તો પુરાણોના સમયમાં વિષ્ણુ પ્રધાન સ્થાને રહેલા જણાય. જ્યોતિષ વિદ્યામાં પણ રાહુ તો સૂર્યને ગ્રસી જઈ શકે. પાશ્વાત્ય પુરાણવિદ્યામાં પણ સૂર્ય સાથે સંબંધ ધરાવતી વિધિઓ અને ઉત્સવો પણ ખ્રિસ્તી ધર્મના ઈશ્વરે પોતાને કબજે કરી લીધા છે, એટલે જ રવિવારે ખ્રિસ્તીઓ આરામનો દિવસ, સૅબ્બથ, રાખે છે.  ઈશુ ખ્રિસ્તનો જન્મ દિવસ પ્રાચીન સમયથી સૂર્યની મહિમાના ઉત્સવ શરદસંપાત સાથે સાંકળી લેવાયો છે, અને ઈશુના પુનર્જીવનનો દિવસ, ઈસ્ટર,એ સૂર્યના મૂર્તિપૂજક અધર્મીઓ દ્વારા ઉજવાતા એક અન્ય ઉત્સવ, વસંતસંપાત, સાથે સાંકળી લેવાયેલ છે.

રામાયણ્માં સૂર્યના પુત્ર સુગ્રિવને તેનો ભાઈ વાલી, એક ગેરસમજણને કારણે, રાજગાદી પરથી ઊઠાડી મુકે છે. પછીથી રામ સુગ્રિવને મદદ તો કરે છે, પણ રામાયણની બધી જ કીર્તિ પવનસુત, વિનમ્ર, હનુમાન,ને મળે છે. મહાભારતમાં કુંતીને સૂર્યથી થયેલ પુત્ર કર્ણને સારથીએ ઉછેરીને મોટો કર્યો એટલે મહાસમર્થ બાણાવળી હોવા છતાં, તેને સુતપુત્રનું મેણું જીવનભર સાંભળવું પડ્યું અને દુષ્ટ કૌરવોનો સંગાથ કરવો પડ્યો.  કૃષ્ણ ઈન્દ્રના પુત્ર અર્જુનના પક્ષમાં બેસે છે, અને કર્ણને મળેલા શ્રાપનો ગેરલાભ લઈને યુદ્ધમાં મરાવી નાખે છે.

કોર્પોરેટ વિશ્વમાં પણ એવા સૂર્યોની કમી નથી જે ખુબ જ પ્રતિભાશાળી વ્યક્તિઓ છે પણ તેમની પ્રતિભાઓને પણ અનેક પરિબળોનાં ગ્રહણ લાગ્યા કરે છે જેને કારણે તેમની પ્રતિભા ઝંખવાયેલી રહે છે. આ પરિબળોમાં તેમનું સમયથી આગળ હોવું, કે બજાર (કે સંસ્થા)નું તેમના માટે તૈયાર ન હોવું, કે સાધારણ લોકોની સ્પર્ધાનાં મોજાં એટલાં પ્રબળ થવાં કે આ પ્રતિભાઓના વિચારોને અમુક સમય પુરતા તો ડુબાડી દેવા, કે પછી અદેખા અને ધરાર અપ્રમાણિક લોકો વડે ઘેરામાં ઘેરીને તેમનાં કામને એટલી હદે તહેસનહેસ કરી દેવું કે એ પ્રતિભાશાળી વ્યક્તિ સદંતર નાસીપાસ થઈ બેસે જેવાં અનેક અવરોધક વલણો હોઈ શકે છે.

ઘણી વાર  અમુક જ ઢબે વ્યવસાય ચલાવવામાં પોતાની કાબેલિયત ધરાવતતી સંસ્થાઓ,  કે આ પહેલાં જે સફળ થઈ ચુક્યા છે તેવા ઉદ્યોગસાહસિકો, જેવાં સ્થાપિત હિતો નવઉદ્યોગસાહસિકનેને તુચ્છતાના ભાવથી જૂએ છે; કોઈ કોઇ વાર તો તેમને જરૂરી નાણાં કે બજારના સ્ત્રોતને રૂંધી નાખવાના દાવ પણ ખેલી કાઢે છે. દરેક ઉગતો નવો ઉદ્યોગસાહસિક એ લોકોને  તો ઉગતો જ ડામી દેવા જેવો શત્રુ જ દેખાય છે. નવી પેઢીના ઉદ્યોગસાહસિકને એ લોકોની ક્લબમાં પ્રવેશ ત્યારે જ મળે છે જ્યારે એમની બે ત્રણ પેઢી એ સફળતા, સમૃદ્ધિ અને પ્રભાવ કાયમ રાખી બતાવે. આમ કદાચ એટલે બનતું હશે કે ત્યાં સુધીમાં એ નવલોહિયાઓ પણ જૂના જોગીઓ જેવાજ રીઢા બની ગયા હોય અને હવે તેઓ નવી પેઢી સામે એ જ દાવપેચો રમતા થઈ ગયા હોય.

નકારાત્મક પરિબળો ગમે એટલા ધમપછાડા કરે, પણ સૂર્યના પ્રકાશ અને ગરમીની ઉર્જા વગર તો તેમનું પણ અસ્તિત્ત્વ શકય નથી. એજ રીતે વ્યાપારઉદ્યોગ વિશ્વમાં પણ, બધી જ પ્રતિકુળતાઓ હોવા છતાં નવઉદ્યોગસાહસિકો તો પેદા થતા જ રહેશે અને વિકસી પણ બતાવશે. કર્ણની જેમ એ લોકો આ લડાઈમાં વીરગતિ પામવાનું પસંદ કરશે પણ પોતાના વિચારોરૂપી હથિયાર તો હેઠાં નહીં જ મુકે, જેથી વ્યાપારઉદ્યોગ જગતના ઇતિહાસકારો તેમની ગાથાઓને  બીરદાવતા રહે અને દરેક નવી પેઢીને એ જ ખુમારીથી પોતાના વિચારોને અમલ કરી બતાવવાની પ્રેરણા મળતી રહે. 

  • ધ ઈકોનોમિક ટાઈમ્સમાં ૧૭ જુલાઈ૨૦૧૫ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ.
  • દેવદત્ત.કૉમપરના અસલ અંગ્રેજી લેખWhere is the Sun?નો અનુવાદ : પ્રયોજિત પુરાણશાસ્ત્રવિદ્યા
અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવઅમદાવાદ ǁ ૨૪  નવેમ્બર૨૦૨૧

બુધવાર, 17 નવેમ્બર, 2021

મારો દેશ જમણેરી કે ડાબેરી (૧૯૪૦) - [૧] - જ્યોર્જ ઑર્વેલ

'મારો દેશ જમણેરી કે ડાબોડી'(‘My Country Right or Left’) અમેરિકામાં બહુ પ્રચલિત એવાં દેશભક્તિનાં સૂત્ર 'મારો દેશ સાચો કે ખોટો' સાથેની શબ્દરમત છે. ૧૮૧૬માં એક રાત્રિભોજન પછી સદ્‍ભાવ પ્રસ્તાવમાં નૌકા દળના કૉમોડોર સ્ટીફન ડ્કૅટરે ‘મારો દેશ ! અન્ય દેશો સાથેના વ્યવહારોમાં હમેશાં સાચો જ ઠરે; સાચો કે ખોટો હોય તો પણ (એ) મારો દેશ (છે) !'('In her intercourse with foreign nations may she always be in the right; but right or wrong, our country!’) એવું કહ્યું. આ પ્રસ્તાવ કાળક્રમે ટુંકાવાતાં ટુંકાવાતાં 'મારો દેશ ! સાચો હોય કે ખોટો; સાચો હોય તો હંમેશાં સાચો ટકાવી રખાય અને (જો કદાચ) ખોટો હોય તો સાચો કરાય.'(‘My country, right or wrong; if right, to be kept right; and if wrong, to be set right.’) એવું સૂત્ર બની ગયું.

જ્યોર્જ ઑર્વેલ આ વિચારબીજને આગળ ચલાવીને, પોતાના વિચારોમાંના, દેખીતી રીતે cવિરોધી જણાતા એવા, જમણેરી અને ડાબેરી પ્રવાહોને એકબીજામાં ભેળવી દેવાનું જણાવે છે. એ સંદર્ભમાં, તેમનો પ્રસ્તુત લેખ, ‘મારો દેશ જમણેરી કે ડાબેરી'(‘My Country Right or Left’) આપણી સમક્ષ લેખકનું એક વિરલ રેખાચિત્ર રજુ કરે છે જે એક તરફ પરિવર્તન માટે ક્રાંતિકારી તીવ્રેચ્છા રાખે છે અને બીજી તરફ દેશના સમૃદ્ધ વારસા માટેનો પ્રેમ છે; 'પરિવર્તન સિવાય કંઈ જ સ્થાયી નથી' એ ઉક્તિ અનુસાર, દેશને નાટ્યાત્મક અને મહત્ત્વના ફેરફારો સિવાય બચાવી ન શકાય એવો સંદેશ અભિપ્રેત કરે છે. એ શકય બનાવવા માટે પહેલાં વિશ્વયુદ્ધ પછી જે આગ પર ઇતિહાસની રાખ વળી ગઈ છે તેને તેઓ ફરી પ્રજ્વલિત કરે છે. [1]
પોતાના સાહિત્યિક વસિયતનામાનો અમલ કરવાનું જેમને ઑર્વેલે સોંપ્યું હતું તેમની પાસેની ૧૯૪૯ની નોંધ અનુસાર તેઓ નહોતા ઈચ્છતા કે "The Lion and the Unicorn" અને "The English People" ની સાથે આ લેખ પણ તેમનાં મૃત્યુ પછી ફરીથી પ્રકાશિત થાય[2].

+                      +                      +                      +

સામાન્યપણે પ્રચલિત માન્યતાથી ઉલટું, વર્તમાન કરતાં ભૂતકાળ વધારે ઘટનાપ્રધાન નથી હોતો. આપણને એવું એટલે લાગે છે કે આપણે જ્યારે ભૂતકાળ તરફ નજર કરીએ છીએ ત્યારે જે ઘટનાઓ વર્ષોના અંતરે થઈ હોય તે બધી એક સાથે જ નજરની સામે ગોઠવાતી જણાય છે…..

[૧]

સામાન્યપણે પ્રચલિત માન્યતાથી ઉલટું, વર્તમાન કરતાં ભૂતકાળ વધારે ઘટનાપ્રધાન નથી હોતો. આપણને એવું એટલે લાગે છે કે આપણે જ્યારે ભૂતકાળ તરફ નજર કરીએ છીએ ત્યારે જે ઘટનાઓ વર્ષોના અંતરે થઈ હોય તે બધી એક સાથે જ નજરની સામે ગોઠવાતી જણાય છે. વળી આપણી યાદોમાંની ભાગ્યે જ કોઈ યાદ ખરેખર જ તરોતાજા હોય છે. એ તો ભલું થજો ૧૯૧૪-૧૯૧૮ના મહાવિશ્વયુદ્ધથી આજ સુધી પ્રકાશિત થયેલ એ પુસ્તકો, ફિલ્મો અને સંસ્મરણોનું જેને કારણે વર્તમાનમાં આપણને જે જોવા નથી મળતી એવી એ યુદ્ધની ભવ્ય, વીર રસાત્મક લાક્ષણિકતાઓનાં ભાવવિશ્વનું ચિત્ર આપણી સમક્ષ રમી રહે છે.

પરંતુ જો તમે લડાઈ જોઈ હોય, અને જો તમે પછીથી થયેલ બાહ્ય ઉમેરણોથી પોતાને વેગળાં કરી શકો, તો જણાશે કે એ સમયની મોટી ઘટનાઓને લીધે મોટા ભાગે તમે હલબલી નહોતાં ગયાં. મારું માનવું છે કે પાછળથી જેટલું નાટકીય રૂપ આપવામાં આવેલું એટલી અસર તો 'માર્ન યુદ્ધ'ની લોકમાનસ પર થઈ નહોતી. 'માર્ન યુદ્ધ' (First Battle of Marne) એવો શબ્દપ્રયોગ ઘણાં વર્ષો પછી પ્રચલિત થયો તે પહેલાં મેં એ સાંભળ્યો (પણ) હોય એવું મને યાદ નથી. એટલું જ માત્ર યાદ છે જર્મનો પેરિસથી માત્ર ૨૨ માઈલ દૂર હતા- બેલ્જિયમના અત્યાચારોની કહાનીઓ સાંભળ્યા પછી એ ડરાવહ તો ચોક્કસ હ્તું - અને પછી કોઈ અકળ કારણસર તેઓ પાછા ફરી ગયા હતા.

જ્યારે યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારે હું અગિયાર વર્ષનો હતો. મેં જે કંઈ પછીથી જાણ્યું તે બાદ કર્યા પછી પ્રમાણિકપણે જો મારી યાદદાસ્તને વ્યવસ્થિત રૂપે ગોઠવી લઉં તો યુદ્ધનાં થોડાં વર્ષો પહેલાં ટાઈટેનિક ડુબવાથી થયેલ નુકસાનથી જેટલું દુઃખ થયું હતું એવું કશું જ યુદ્ધ બાબતે મને થયું હોય તેવું કંઇ યાદ નથી. પ્રમાણમાં સાવ ક્ષુલ્લ્ક કહી શકાય તેવી આ દુર્ઘટનાએ આખાં વિશ્વને ખળભળાવી દીધેલું. એ ખળભળાટ હજુ સુધી શમ્યો નથી. એ દિવસોમાં સવારના નાસ્તાના ટેબલ પર એ ઘટનાના ખુબ દુઃખદાયક પ્રસંગો વિગતે વંચાતા તે મને યાદ છે (એ દિવસોમાં અખબારપત્ર મોટેથી વાંચવાની ટેવ બહુ પ્રચલિત હતી). મને એ પણ યાદ છે કે કમકમાટી પેદા કરતી એ બધી ઘટનાઓમાંથી છેલ્લી ઘડીએ ટાઈટેનિક એકદમ આગળ મોરા તરફ ઝુક્યું અને તેથી સમુદ્રની ઊંડી ગર્તામાં સમાઈ ગયાં તે પહેલાં તેના પાછલા ભાગને પકડીને ઊભેલાં બધાં લોકો હવામાં કમસે કમ ત્રણસો ફૂટ ઊંચે ફંગોળાયાં હતાં એ ઘટના હતી.. મને એ વાંચીને પેટમાં જે ગોળો ચડ્યો હતો તે આજે પણ મને અનુભવવાનું હું રોકી શકતો નથી. યુદ્ધની કોઈ ઘટનાએ મને આટલી તીવ્ર લાગણી નથી કરાવી.

+                      +                      +                      +

જ્યોર્જ ઑર્વેલ આટલે સુધીમાં તો એટલી ઉત્સુકતા જગાવી ચુક્યા છે કે હવે તેઓ શું કહેવા માગે છે તે જાણવાની બેહદ તલબ જાગી ઊઠવી સ્વાભાવિક છે.

આપણે એ વિશે મૂળના લેખના આંશિક ભાગ ૨માં ૧૫-૧૨-૨૦૨૧ના રોજ વાત કરીશું….

+                      +                      +                      +

જ્યોર્જ ઓર્વેલના બિન-કાલ્પનિક નિબંધ, My Country Right or Leftનો આંશિક અનુવાદ 


શુક્રવાર, 12 નવેમ્બર, 2021

૧૦૦ શબ્દોની વાત : આભાસી સીમાઓના માનસિક વાડાઓ

 તન્મય વોરા


જાતેજ ઊભી કરેલ મર્યાદાઓના વાડામાં આપણે ઘેરાઈ રહીએ છીએ.

બૉસ હા નહીં પાડે.

આપણે ત્યાં એમ થતું જ નથી.

મને કોઈએ કહ્યું જ નથી ને !

એ મારૂં કામ નથી.

એ તો એમણે જ કરવું જોઈતું હતું!

દિવાલો ચણાતી રહે છે. એ દિવાલોને લાંઘીને 

હું શું શું કરી શકું?

હું કોના પર અસર કરી શકું?

તેને બહેતર કેમ કરી શકીએ?

આ કામ થશે જ એવી ખાતરી કેમ મેળવી શકાય?

                એવું કંઈક વિચાર કરી જોઈએ તો….!

લાગણીના સ્તરનો સંવાદ નવા પ્રકારે ચલાવવો પડે. સેથ ગૉડિનનું કહેવું રહ્યું છે કે વાડાઓ બીજે ક્યાંય નહીં પણ આપણાં મન-મગજમાં જ ઊભા થતા હોય છે.

  • તન્મય વોરાના, QAspire.com પરના લેખ In 100 Words: Boundary નો અનુવાદ
  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ