જ્યારે સરસ્વતી સિંધુને મળી - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક

 

ઋગ્વેદના સ્તોત્રો એવી સંસ્કૃતિની વાત કરે છે જેમાં ઘોડા, ગાય, રથ કે કમ સે કમ, ગાડાની ઉજવણી કરવામાં આવતી હતી, જેમાં વિચરતી જીવનશૈલીને અનુરૂપ યજ્ઞ નામની બધે સાથે ચાલી શકતી એક વિધિ હતી, જેમાં ખગોળશાસ્ત્ર પ્રત્યેનો જુસ્સો હતો, ઇન્દ્ર નામના યુદ્ધ-પ્રેમી દેવતા અને સમાજના ચાર ભાગે વિભાગ હતા. આ સ્તોત્રો સરસ્વતી નામની એક મહાન નદીની સ્મૃતિ જાળવી રાખે છે અને યુરોપિયન વિદ્વાનો એક સમયે માનતા હતા તેમ ભારતની બહારથી નહીં, પરંતુ પંજાબના મેદાનોથી ગંગાના મેદાનો તરફ સ્થળાંતરની ભાત દર્શાવે છે. ચાલો આ લોકોને સ્તુતિ ગાયકો કહીએ.

સિંધુ ખીણના શહેરોના અવશેષો (જેમાંના ઘણા સિંધુ નદીની ખીણથી દૂર રાજસ્થાન અને ગુજરાતમાં છે) ખૂબ જ વિકસેલી શહેરી સભ્યતા દર્શાવે છે જેમાં અનાજના ભંડાર, રસ્તાઓ, પાણીના નિકાલ માટે ગટર વ્યવસ્થા અને ઘોડાઓ સિવાય બળદ, વાઘ અને હાથીઓ સાથે છોડ અને પ્રાણીઓની પૂજા દર્શાવવામાં એવી મુદ્રાઓ ધરવતાં સુવ્યવસ્થિત શહેરો છે. ક્યાંક છૂટી છવાયી અગ્નિ વેદીઓએ  અને સારી રીતે રચાયેલી વાવો જોવામળે છે, પરંતુ ઊંચનીચના પદાનુક્રમ કે વધારે પડતી ધાર્મિક છબીઓના કોઈ અંદેશા જોવા નથી મળતા.  બધું ખપ પુરતું અને ઓછામાં ઓછું લાગે છે. ચાલો, આ લોકોને આપણે શહેરીવાસીઓ કહીએ.

વિરોધાભાસ સ્પષ્ટ છે. સમકાલીન ભારતીય સમાજમાં આ સ્તુતિ ગાયકો અને શહેરીજનો એ બન્નેના પ્રભાવનો ખુલાસો થાય છે: ગાયની જેમ પીપળો પણ પવિત્ર રહે છે. શું ભારતને આ બે અલગ અલગ સમુદાયોએ ઘડેલ છે? કે પછી એ બન્ને એક જ હતા?

બે સંસ્કૃતિઓની ભાવનામાં સ્પષ્ટ તફાવત હોવા છતાં, એમ માનવા માટે એક ઇચ્છા જરૂર થાય કે સ્તુતિ ગાયકો પણ શહેરીજનો હતા. પુરાવા ખૂબ જ નબળા છે. અને એ સમજાતું નથી કે ભારતીયોએ "સારી" ગટર વ્યવસ્થા કેમ છોડી દીધી, પરંતુ આપણે "ખરાબ" ચાર-વર્ણીય સામાજિક વિભાજનને કેમ વળગી રહ્યા.

બધી સંભાવનાઓ મુજબ, તેઓ એક જ લોકો ન હતા. શું તેઓ એક જ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં અલગ અલગ સમય કાળમાં રહેતા હતા? જો હા, તો પહેલા કોણ આવ્યું: સ્તુતિ ગાયકો કે શહેરીજનો? કદાચ વૈદિક સ્તુતિઓ પછીથી આવી. પરંતુ રાષ્ટ્રવાદીઓ માટે તે અસ્વીકાર્ય છે. કારણ કે આપણી શિક્ષણ પ્રણાલી આપણને એમ શીખવે છે કે જે પહેલા આવ્યું તે શ્રેષ્ઠ છે.  જે સિદ્ધાંતો ઇ. સ. પૂર્વે ૬૦૦૦ની ખગોળીય ઘટનાઓનો ઉલ્લેખ કરે છે તેના કરતાં મેસોપોટેમીયામાં મળેલા મિત્તાની શિલાલેખોના પુરાવાઓના આધારે, ઇ. સ. પૂર્વે ૧૫૦૦માં વૈદિક સ્તોત્રોનો ઉલ્લેખ કરતા સિદ્ધાંતો કરતાં વધુ પસંદ કરવામાં આવે છે. પરંતુ જો સ્તોત્ર ગાયકો પહેલા આવ્યા હોય, તો તેમણે શહેરોનાં ઉદય અને પતન જોયાં હોવો જોઈએ. પરંતુ કોઈ સ્તોત્ર આ વાત કહેતું નથી. અને ગંગાના મેદાનોમાં સ્થળાંતર થયા પછી ગટર વ્યવસ્થાવાળાં આયોજિત શહેરોની નવી લહેર આવી ન હતી.

કદાચ તેઓ એક જ સમય ક્ષેત્રમાં રહેતા હતા પરંતુ અલગ ભૌગોલિક ક્ષેત્રોમાં રહેતા હતા. સિંધુ શહેરો શોધનારા અને સંસ્કૃત ભાષાના ઇન્ડો-યુરોપિયન મૂળનું વિશ્લેષણ કરનારા પ્રથમ એવા યુરોપિયન પ્રાચ્યવાદીઓનો આગ્રહભરો મત છે કે તેઓ વિદેશી હતા. ખ્રિસ્તી હોવાને કારણે, તેઓએ એવો વિચાર રજૂ કર્યો કે જેમ વિચરતી યહૂદી જાતિઓએ જુડિયા રાજ્ય સ્થાપિત કરવા માટે કનાનના શહેર-વાસીઓ પર કાબુ મેળવ્યો હતો વૈદિક યુદ્ધખોરોએ બાઇબલના જૂના કરારના માળખાનો ઉપયોગ કરીને સિંધુ શહેરોનો નાશ કર્યો હતો. આ સિદ્ધાંત બ્રિટિશ શાસકો દ્વારા પસંદ કરવામાં આવ્યો હતો કારણ કે તેનાથી તેઓ હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદીઓ સાથે દલીલ કરી શક્યા હતા કે તેમના પૂર્વજો, યુરોપિયનો જેવા, અને તેમના પહેલાના મુસ્લિમો, આક્રમણકારો અને વસાહતીઓ હતા. તેઓ "મૂળ" નહોતા. ઘણા ભારતીયો માટે, ખાસ કરીને જેઓ શુદ્ધ આર્ય વર્ગના હોવાનો વિચાર માનતા હતા, આ સિદ્ધાંત વાજબી લાગતો હતો, બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન નાઝીવાદનો ઉદય થયો, જેના પછી આર્ય એક ખરાબ શબ્દ બની ગયો. કમનસીબે આ આક્રમણ માટે સિદ્ધાંતવાદીઓ પાસે, વૈદિક સ્તોત્રોમાં કે શહેરોના પુરાતત્વીય અવશેષોમાં કોઈ આક્રમણના કોઈ પુરાવા નથી. વૈજ્ઞાનિકો માને છે કે આક્રમણથી નહીં પણ આબોહવા પરિવર્તનથી સિંધુ શહેરોનો નાશ થયો; કદાચ તે જેને વેદ સરસ્વતી તરીકે ઓળખે છે એ નદીનું સુકાઈ જવું અથવા સ્થળાંતર હતું .

યુરોપિયન પ્રાચ્યવાદીઓએ પણ એવું અનુમાન લગાવ્યું હતું કે સંસ્કૃત, કે કમસેકમ, આદિ-સંસ્કૃત, એક વિદેશી ભાષા હતી જે પશ્ચિમના કોઈ સ્થળેથી ભારતમાં આવી હતી. એમાં કોઇ શંકા નથી કે વૈદિક ભાષા અને ઈરાન અને દૂરના યુરોપની ભાષાઓમાં ઘણી સમાનતા છે. પરંતુ તેમાં સ્થાનિક મુંડા જાતિઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા ૩૦૦ શબ્દો પણ છે. શું ભાષા મધ્ય એશિયાથી આવી હતી, અને પછી ઈરાનમાં ભળી ગઈ હતી, જેથી એક જૂથ પશ્ચિમમાં યુરોપમાં ગયું અને બીજું જૂથ પૂર્વમાં ભારતમાં ગયું? અથવા શું ભાષા ભારતમાંથી ફેલાઈને પશ્ચિમ તરફ યુરોપ ગયેલી ભાષામાં અસુરો અને દેવોની યાદો જળવાઈ રહી, જેના કારણે અસુરો પ્રાચીન ઈરાનના દેવ આહુર અને દેવો પ્રાચીન ઈરાનના રાક્ષસો બની ગયા અને પૂર્વ તરફ ગંગાના મેદાનો તરફ ગઈ, જે વૈદિક સ્તોત્રોમાં વિકસી? સામાન્ય રીતે, અનુમાન મુજબ, વિદેશી વિદ્વાનો પશ્ચિમ કરતાં પૂર્વના સિદ્ધાંતને વધુ પસંદ કરે છે અને ભારતીય વિદ્વાનો - ફક્ત રાષ્ટ્રવાદીઓ જ નહીં - પૂર્વને બદલે પશ્ચિમ સિદ્ધાંતને વધુ પસંદ કરે છે.

પૂર્વથી પશ્ચિમ અથવા પશ્ચિમથી પૂર્વમાં થયેલાં સ્થળાંતર વિશેની આ બધી વાતચીતમાં, એક મોટી ધારણા છે: ભાષા અને જાતિ એક સમાન છે ! આ સાચું નથી. ભાષાના સ્થળાંતરને લોકોના સ્થળાંતર સાથે બહુ ઓછો સંબંધ છે. વૈદિક ભાષાના ઘણા શબ્દો મધ્ય એશિયામાંથી આવ્યા હશે, પરંતુ તેથી એ જરૂરી નથી કે લોકો પણ ત્યાંથી આવ્યાં હોય. ભાષા વેપારીઓ અને પ્રવાસીઓ સાથે આવી શકે છે, પરંતુ જરૂરી નથી કે સ્થળાંતર કરનારાઓ કે આક્રમણકારો સાથે આવ્યા હોય. લોકો જતા રહે પણ તેઓ ભાષા પાછળ છોડી જઈ શકે છે. જેમ આજે અંગ્રેજીમાં બોલનારા અને પુસ્તકો લખનારા લોકો મૂળતઃ ભારતીય હોઈ શકે છે; તેવી જ રીતે, વૈદિક સંસ્કૃતમાં (જેમાં ઈન્ડો-યુરોપિયન શબ્દોનો સમાવેશ થાય છે) ઋગ્વેદના મંત્રોની રચના કરનારા લોકો પણ સંભવતઃ મૂળ ભારતીય જ હતા – કદાચ તેઓ શહેરો વસાવનારા લોકો નહોતા, પરંતુ હતા તો ભારતીય જ. ભલે કદાચ તેઓ વિદેશી હોય, તો પણ રાષ્ટ્રવાદીઓ સિવાય બીજા કોઈને તેનાથી શું ફરક પડે છે? આપણે ક્યારેય ચોક્કસપણે જાણી શકીશું નહીં. આપણે જે જાણીએ છીએ તે એ છે કે ઋષિઓ દ્વારા રચાયેલા, સંગ્રહિત અથવા વર્ગીકૃત કરાયેલા આ મંત્રોનો ઉદ્ભવ અને વિકાસ સ્પષ્ટપણે દક્ષિણ એશિયામાં (જેને રાષ્ટ્ર-રાજ્યોના ઉદય અને વિભાજન પહેલાં હિંદુ ઉપખંડ - હિંદ - તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું) થયો હતો, અન્ય કોઈ સ્થળે નહીં.

શું શહેરી નિવાસીઓ અને મંત્ર-ગાયકો એક જ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં અને એક જ સમયગાળામાં, એકબીજા પર આક્રમણ કર્યા વિના કે પ્રભાવ પાડ્યા વિના સાથે રહી શક્યા ન હોત? આ વિચાર સ્વીકારવો આટલો મુશ્કેલ કેમ છે? બે પડોશીઓ વચ્ચે હંમેશા સંઘર્ષ જ કેમ હોવો જોઈએ? ભારતના જંગલોમાં એવી આદિવાસી જાતિઓ છે જેઓ સાથે રહે છે પરંતુ ક્યારેય એકબીજા સાથે વાત કરતી નથી; તેઓ એકબીજાની જીવનશૈલી કે રીત-રિવાજોનો આદર કરે છે. આપણને આવી શક્યતા સ્વીકારવા માટે કેમ પ્રોત્સાહન નથી અપાતું? આપણને શા માટે કહેવામાં આવે છે કે આવું શક્ય નથી? દુનિયાની દરેક બાબતને સંઘર્ષના દ્રષ્ટિકોણથી સમજવાનો આગ્રહ એ આધુનિક સમયની માનસિકતા છે.

કદાચ તેઓ બરાબર એક જ સમયકાળના ન પણ હોય. કદાચ મંત્રોની રચના ભારતીયો દ્વારા લાંબા સમયગાળા દરમિયાન સ્થાનિક અને વિદેશી શબ્દોના ઉપયોગથી કરવામાં આવી હોય – અને તેનો વ્યાપ એવા સમયે વધ્યો હોય જ્યારે ઘોડાઓનો ઉપયોગ મોટા પાયે શરૂ થયો હતો (ઘોડાઓ હંમેશા મધ્ય એશિયાના ખુલ્લા ઘાસના મેદાનોમાંથી ભારત અને ચીનમાં આયાત કરવા પડતા હતા). કદાચ મંત્ર-ગાયકો એક શક્તિશાળી સમુદાય તરીકે ત્યારે ઉભરી આવ્યા હોય જ્યારે શહેરી નિવાસીઓનો સુવર્ણકાળ વીતી ગયો હતો અને કેન્દ્રીય અથવા કાર્યક્ષમ વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીના પતનને કારણે ગટર વ્યવસ્થા પણ પડી ભાંગી હતી. કદાચ સમય જતાં, વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની પૂજા તથા અમુક સંર્ચનાઓ કે ચિહ્નોના ઉપયોગ જેવા વિચારો – જેને કેન્દ્રીય નિયંત્રણની જરૂર નહોતી – ટકી રહ્યા હોય. પરંતુ ના, આપણને આ સિદ્ધાંત નથી જોઈતો. તે ખૂબ જ જટિલ અને અસ્પષ્ટ છે.

હવે, ભારતને સ્વચ્છ બનાવવાની આપણી ધૂન અને ભારતીયો "આટલા ગંદા" કેમ છે તે સમજાવતા અનેક સિદ્ધાંતો વચ્ચે, મંત્ર-ગાયકો અને શહેરી નિવાસીઓ વચ્ચેના કાલ્પનિક સંઘર્ષનો મુદ્દો ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. એક એવો સિદ્ધાંત રજૂ કરવામાં આવી રહ્યો છે કે મંત્ર-ગાયક સમુદાયે જ જ્ઞાતિપ્રથા અને શુદ્ધિકરણની વિધિઓ દાખલ કરી હતી, જેના કારણે સ્વચ્છતા પ્રત્યે અણગમો પેદા થયો અને સમાનતાવાદી શહેરી નિવાસીઓ દ્વારા સ્થાપિત સ્વચ્છતા વ્યવસ્થાની તમામ યાદો ભૂંસાઈ ગઈ. જો યુરોપિયન પ્રાચ્યવિદોને એવું કહેવામાં આવે કે તેમના પ્રિય આર્યોએ ગટર વ્યવસ્થાનો અસ્વીકાર કર્યો હતો અને અનિચ્છાએ કે સ્વેચ્છાએ ખુલ્લામાં શૌચ કરવાની પ્રથાને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું, તો તેઓ ચોક્કસપણે સ્તબ્ધ થઈ જાય. ભારતના રાષ્ટ્રવાદીઓને આ વાત જરાય પસંદ નથી. જે કોઈ આ સિદ્ધાંતનો વિરોધ કરે છે, સંભવ છે કે તેમને 'સવર્ણ' વૈદિક વિચારધારાના એવા સમર્થક તરીકે ઓળખવામાં આવે, જે સમાનતાવાદ અને સ્વચ્છ શહેરોમાં માનતા નથી.  

આવા સિદ્ધાંતો - જે શહેરીજનોને સારા 'શૌચાલય-વપરાશકર્તા' લોકો તરીકે અને વૈદિક મંત્રોના ગાયકોને ખરાબ 'જાતિ વ્યવસ્થા-આધારિત' લોકો તરીકે રજૂ કરવા માંગે છે - નો સંબંધ ઇતિહાસ કરતાં વર્તમાન રાજકારણ સાથે વધુ છે. આપણે એ જ કામ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું છે જેના માટે આપણે યુરોપિયન પ્રાચ્યવિદોની ટીકા કરતા હતા: એટલે કે, આપણા પોતાના હેતુઓની સિદ્ધિ માટે ઇતિહાસનો પ્રચારના સાધન તરીકે ઉપયોગ કરવો. ઘણા ઇતિહાસકારો રાજકીય દબાણ સામે ઝૂકી જાય છે. આપણે અગાઉની સરકારમાં પણ આવું જોયું હતું અને નવી સરકારમાં પણ જોઈ રહ્યા છીએ (જોકે ઘણા 'ઉદારવાદીઓ' દ્વારા માત્ર પછીની સરકારની જ ટીકા કરવામાં આવે છે). પરંતુ સદ્‍ભાગ્યે, એવા ઘણા ઇતિહાસકારો છે જેઓ ભૂતકાળનું કોઈ સરળ, અનુકૂળ કે સુવિધાજનક સંસ્કરણ રજૂ કરવાની ઇચ્છા રાખતા નથી. આપણો આ ભૂતકાળ જટિલ અને રહસ્યમય છે; કાલ્પનિક સાહિત્યના લેખકોના તમામ પ્રયાસો છતાં, તેને કોઈ ચોક્કસ વ્યવસ્થા કે સરળ સમજૂતીમાં બાંધી શકાતો નથી. ચાલો, આપણે તેને જેવો છે તેવો સ્વીકારતાં શીખીએ.

• http://www.dailyo.in ૨૭ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૬ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
• દેવદત્ત.કૉમ,પરના અસલ અંગ્રેજી લેખ,  When Saraswati met Indus નો અનુવાદ  | હિંદ  પુરાણશાસ્ત્રવિદ્યા, વિશ્વ  પુરાણશાસ્ત્રવિદ્યા

અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ‖ ૨૩ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬

સમાજવાદીઓ વિનોદમાં કેમ નથી માનતા, ૧૯૪૩ - જ્યોર્જ ઑર્વેલ [૨]

 જ્યોર્જ ઓર્વેલના બિન-કાલ્પનિક નિબંધ, Why Socialists Don't Believe In Fun, 1943ના આંશિક અનુવાદ, સમાજવાદીઓ વિનોદમાં કેમ નથી માનતા, ૧૯૪૩ - જ્યોર્જ ઑર્વેલ [૧] થી આગળ

એ તો બહુ જાણીતી વાત છે કે 'ખ્રિસ્તી સ્વર્ગ'ને જે રીતે સામાન્ય રીતે દર્શાવવામાં આવે છે, તે કોઈને આકર્ષિત કરશે નહીં. સ્વર્ગ સાથે સંકળાયેલા લગભગ બધા ખ્રિસ્તી લેખકો ક્યાં તો સ્પષ્ટપણે કહે છે કે તે અવર્ણનીય છે અથવા તો પછી તે સોના, કિંમતી પથ્થરો અને સ્તોત્રોના અનંત ગાનનું આભાસી ચિત્ર રજૂ કરે છે. એ પણ સાચું છે કે, તેના કારણે વિશ્વની કેટલીક શ્રેષ્ઠ કવિતાઓ માટે પ્રેરણા મળી છે:

 

તમારી દિવાલો ચેલ્સેડોની (રત્નો)ની છે,

તમારી આડશો ચોરસ હીરાની છે,

તમારા દરવાજા ઓરિએન્ટલ મોતીના છે

અતિશય સમૃદ્ધ અને દુર્લભ !

પરંતુ સામાન્ય માનવી જેમાં સક્રિય રીતે રહેવા માગે એવી સ્થિતિનું વર્ણન નથી થયું. ઘણા પુનરુત્થાનવાદી મંત્રી, ઘણા જેસુઈટ પાદરી (ઉદાહરણ તરીકે, જેમ્સ જોયસના 'પોટ્રેટ ઑવ ધ આર્ટિસ્ટ[1]' માંનો જબરદસ્ત ઉપદેશ જુઓ) એ નરકના તેમના શબ્દ-ચિત્રોથી તેમના ઉપાસકમંડળને લગભગ તેમની રગ રગ સુધી ડરાવી દીધેલ છે. પરંતુ સ્વર્ગની વાત આવે કે તરત જ 'ભાવ સમાધિ' અને 'આનંદ' જેવા શબ્દો શું સમાવે છે તે કહેવાનો બહુ ઓછો પ્રયાસ થતો હોવા છતાં એ શબ્દો પર તરત જ પાછા ફરવાનું શરૂ થાય છે. કદાચ આ વિષય પર લખાયેલો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ એ પ્રખ્યાત ફકરો છે જેમાં ટર્ટુલિયન સમજાવે છે કે સ્વર્ગનો એક મુખ્ય આનંદ શાપિત લોકોની યાતનાઓ જોવામાં છે.

સ્વર્ગના મૂર્તિપૂજક સંસ્કરણો, કદાચ, ઓછા સારાં છે. એવું લાગ્યા કરે કે એલિસિયન ક્ષેત્રોમાં હંમેશા સંધ્યાકાળ હોય છે. જ્યાં દેવતાઓ રહેતા હતા, ઍ ઓલિમ્પસ તેમના અમૃત અને દેવાના અન્ન સાથે, અને તેમની અપ્સરાઓ અને મધુબાલાઓ સાથે, ડી. એચ. લોરેન્સ જેને 'અમર ચારિત્ર્યહીન સુંદરીઓ'[2] કહે છે, 'ખ્રિસ્તી સ્વર્ગ' કરતાં થોડું વધુ ઘર જેવું હોઈ શકે છે, પરંતુ તમે ત્યાં લાંબો સમય વિતાવવાનું પસંદ નહીં કરો. મુસ્લિમ સ્વર્ગની વાત કરીએ તો, જ્યાં દરેક માણસ માટેની તેની ૭૭ હૂરો, કદાચ એક જ ક્ષણે ધ્યાન આકર્ષિત કરવા બૂમ પાડી રહી છે, તે ફક્ત એક દુઃસ્વપ્ન છે. 'બધું જ પ્રકાશમય અને સુંદર છે' એવી સતત ખાતરી આપતા રહેવા છતાં અધ્યાત્મવાદીઓ પણ, કોઈ પણ ભાવિ વિશ્વની એવી પ્રવૃત્તિનું વર્ણન કરી શકતા નથી જે વિચારશીલ વ્યક્તિને, આકર્ષક લાગવાની વાત તો દૂર રહી, સહ્ય પણ લાગે.

સંપૂર્ણ સુખના વર્ણનો માટે કરાતા પ્રયાસો બાબતે પણ એવું જ છે. એ વર્ણનો નથી તો યુટોપિયન કે નથી તો પરલોકનાં, પરંતુ ફક્ત વિષયાસક્ત છે. એ વર્ણનો હંમેશા ખાલીપણા કે અશ્લીલતા, કે પછી બંનેની છાપ ધરાવતાં હોય છે. La Pucelle Voltaire[3] ની શરૂઆતમાં વોલ્ટેર ચાર્લ્સ નવમાની રખાત, એગ્નેસ સોરેલ સાથેના જીવનનું વર્ણન છે. એમાં કહેવાયું છે કે તેઓ 'હંમેશા ખુશખુશાલ ' હતા. તેમની ખુશીમાં શું સમાયેલું હતું? મિજબાનીઓ, દારૂ પીવા, શિકાર કરવા અને દેહસુખ માણવાના અનંત ચક્રો. થોડા અઠવાડિયા પછી આવાં એકધારાં અસ્તિત્વથી કોણ કંટાળી ન જાય? રાબેલાઈસ એવા ભાગ્યશાળી આત્માઓનું વર્ણન કરે છે જેમનો પરલોકમાં હવે પછી સમય સારી રીતે પસાર થશે એમ માનીને આજના લોકની પીડાઓ સહન કરવાની સાંત્વના મળે છે. તેઓ એક ગીત ગાય છે જેનો કાચો પાકો અનુવાદ એવો થાય : 'કૂદવું, નૃત્ય કરવું, યુક્તિઓ રમવી, સફેદ અને લાલ બંને શરાબ પીવા, અને સોનામહોરો ગણવા સિવાય આખો દિવસ કંઈ ન કરવું'. પણ તે કેટલું કંટાળાજનક લાગે. અને છેલ્લે ! આ 'સારા સમયન'ની આખી કલ્પનાના ખાલીપણાને બ્રુઘેલના "ધ લેન્ડ ઓફ ધ સ્લગાર્ડ" માં જાડાપાડા એદીઓ, એકબીજાને ચપોચપ અડ્ને સુતા છે, અને બાફેલા ઈંડા અને શેકેલા ડુક્કરના પગનાં માંસ સામે ચાલીને ખાવા માટે આવતાં હોય એવાં ચિત્રથી કરે છે.

એવું લાગે છે કે મનુષ્ય વિરોધાભાસ સિવાય સુખનું વર્ણન તો નથી કરી શકતો, કદાચ કલ્પના પણ કરી શકતો નથી. તેથી જ સ્વર્ગ અથવા યુટોપિયાની કલ્પના યુગ પ્રમાણે બદલાય છે. ઔદ્યોગિક સમાજ પહેલાંના સમયમાં સ્વર્ગને, સોનાંથી જડેલ, અનંત આરામનું સ્થળ વર્ણવવામાં આવતું હતું, કારણ કે સરેરાશ માનવીનો રોજબરોજનો અનુભવ વધુ પડતાં કામ અને ગરીબીનો હતો. મુસ્લિમ સ્વર્ગની હૂરો બહુપત્નીત્વ ધરાવતા સમાજને પ્રતિબિંબિત કરતી હતી જ્યાં મોટાભાગની સ્ત્રીઓ ધનિકોના હેરમમાં ગળક થઈ જતી હતી. પરંતુ 'શાશ્વત આનંદ' ના આ ચિત્રો હંમેશા નિષ્ફળ રહ્યાં કેમકે જેમ જેમ આનંદ શાશ્વત બનતો ગયો (શાશ્વતતાને અનંત સમય તરીકે માનવામાં આવે છે), તેમ તેમ વિરોધાભાસ ખતમ થતો ગયો. આપણા સાહિત્યમાં આવરી લેવાયેલા કેટલાક સંપ્રદાયો પહેલાં એવી ભૌતિક પરિસ્થિતિઓમાંથી ઉદ્‍ભવ્યા હતા જે હવે અસ્તિત્વમાં નથી. વસંતનો સંપ્રદાય આવું એક ઉદાહરણ છે. મધ્ય યુગમાં વસંતનો અર્થ મુખ્યત્વે અબાબીલ પક્ષીઓ અને જંગલી ફૂલો નહોતો થતો. તેનો અર્થ ઘણા મહિનાઓ સુધી ધુમાડીયાં વિનાની ઝૂંપડીઓમાં ડુક્કરનું મીઠું ચડાવેલ માંસ ખાધા પછી મળતાં લીલાં શાકભાજી, દૂધ અને તાજું માંસ થતો. વસંતના ગીતોમાં એવો આનંદપ્રમોદ રહેતો કે બસ ખાઓ, ખુશ થાઓ, અને માંસ સસ્તું હોય અને સ્ત્રીઓ મોંધેરી હોય, અને અલમસ્ત છોકરાંઓ, ખૂબ આનંદથી, અને હંમેશા પ્રેમ વચ્ચે ખૂબ આનંદથી અહીં અને ત્યાં ફરતાં હોય એવાં આનંદસભર વર્ષ માટે સ્વર્ગનો આભાર માનો, કારણ કે એવું કંઈક છે ખૂબ જ આનંદદાયક છે !. શિયાળો પૂરો થયો હતો, તે જ મોટી વાત હતી. ખ્રિસ્તી ધર્મ પહેલાંથી ઉજવાતી નાતાલનો તહેવાર કદાચ એટલા માટે શરૂ થયો હતો અસહ્ય ઉત્તરીય શિયાળામાંથી થોડો વિરામ લેવા માટે, અતિશય ખાવા અને પીવાની ક્યારેક તક મળતી હતી.

+                              +                             +                              +

જ્યોર્જ ઓર્વેલના બિન-કાલ્પનિક નિબંધ, Why Socialists Don't Believe In Fun, 1943નો અનુવાદ 

અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ

નવું નવું શીખતી રહેતી સંસ્થાઓ પાસેથી શીખવા જેવા પાંચ મહત્વના પદાર્થપાઠ

તન્મય વોરા

સમસ્યાઓ, પડકારો અને (એક યા બીજા પ્રકારની) બિનકાર્યસાધકતાઓ કોઈપણ સંસ્થાનો જ ભાગ છે. ફરક એટલો પડે છે કે સંસ્થાઓ તેમની સાથે કેવી રીતે વ્યવહાર કરે છે.

મારી અત્યાર સુધીની કારકિર્દીમાં, મેં (મોટે ભાગે) બે પ્રકારની સંસ્થાઓ જોઈ છે.

પહેલા પ્રકારની સંસ્થાઓ એ છે જે સમસ્યાના ક્ષેત્રોને જાણે છે, પરંતુ ભવિષ્યમાં તેમને રોકવા માટે જરૂરી માળખું બનાવવા માટે રોકાણ કરવા તૈયાર નથી. તેથી, જ્યારે જ્યારે સમસ્યા આવે ત્યારે આવી સંસ્થાઓ તેને સુધારવાનો પ્રયાસ કરે છે. સમસ્યાને લગતી ટીમો અને માળખાં બનાવાય છે, જ્યાં સમસ્યાઓ આવે ત્યાં લોકોને વધુ મહેનત કરવા માટે પ્રેરિત કરવામાં આવે (અને ક્યારેક ફરજ પણ પાડવામાં આવે.). દરેક પ્રોજેક્ટમાં સમાન પડકારો દેખાતા હોય છે. એટલેકે, સમસ્યાને મહદ્‍અંશે જાણવી પણ તેના વિશે કંઈ ન કરવું. પ્રક્રિયાઓ (અને સુધારણા) ને ખર્ચ તરીકે જોવામાં આવે છે.

આવા કિસ્સાઓ, મોટા ભાગે જોવામાં આવતાં, અસંતુષ્ટ ગ્રાહકો, ટીમના નાખુશ નિરાશ સભ્યો, મધ્યમ સ્તરનું સંચાલન સ્તર વેરવિખેર અને વ્યવસાયને વધારવામાં ડગલેને પગલે મુશ્કેલીઓ જેવાં અંતિમ પરિણામોની ચિત્રપટ્ટી ચાલ્યા જ કરે છે. 

બીજા પ્રકારની સંસ્થાઓ એ છે જેને આપણે "નવું નવું શીખતી રહેતી સંસ્થાઓ" કહીએ છીએ. તેઓ પણ પહેલા પ્રકારની સંસ્થાઓ જેવા જ પડકારો અને સમસ્યાઓનો સામનો કરે છે, પરંતુ ફક્ત એક જ વાર. જ્યારે સમસ્યાઓ આવે છે, ત્યારે તેઓ પહેલા તેને સુધારે છે પરંતુ પછી, તેને બીજી વાર આવતાં કેવી રીતે અટકાવી શકાય તે અંગે કાળજીપૂર્વક વિચાર કરે છે. તેઓ પ્રક્રિયા સુધારણા પર ફોકસ ગ્રુપ બનાવે છે, જે કંઈ નવા પાઠ શીખવા મળે તેમનું દસ્તાવેજીકરણ કરે છે, ટીમોને સતત તાલીમ આપે છે અને તેમની પ્રક્રિયાઓમાં નિવારક પગલાંનો સમાવેશ કરે છે. તેઓ સમજે છે કે સમસ્યાઓ આવવી એ તો સંપૂર્ણપણે સામાન્ય બાબત છે, પરંતુ વારંવાર એક જ સમસ્યાઓ ન આવવી જોઈએ. તેઓ પ્રક્રિયાઓ અને સુધારણાને ભવિષ્ય માટેનું રોકાણ માને છે.

આ અવલોકનોમાંથી આટલી કેટલીક મુખ્ય બાબતો તારવી શકાય:

• સમસ્યાઓ વ્યવસાયનો એક અનિવાર્ય ભાગ છે. વ્યવસાયની વૃદ્ધિ તેના પર આધાર રાખે છે કે તમે દર વખતે એક ને એક જ સમસ્યાઓનો સામનો કરો છો કે નવી નવી સમસ્યાઓનો સામનો કરો છો.
• પ્રક્રિયાઓ પ્રસ્થાપિત કરવી અને સુધારણા ટીમોનું આયોજન કરવું  શરૂઆતમાં ખર્ચાળ લાગી શકે છે, પરંતુ, લાંબે ગાળે, પ્રક્રિયાઓને પરિપક્વ કરીને અને ગ્રાહકો જેને મહત્વનું ઘણે છે એવી અનુભૂતિઓ પહોંચાડવાની લોકોની ક્ષમતામાં સુધારો કરીને, તે ખરેખર પૈસા બચાવે છે.

• સુધારો હંમેશા ખર્ચાળ ન હોઈ શકે. તમે તમારી વર્તમાન ટીમમાંથી નાનું ફોકસ ગ્રુપ બનાવી શકો છો અને વારંવાર આવતી નાની નાનીસમસ્યાઓમાં સુધારો કરી શકો છો. એકવાર નોંધપાત્ર પરિણામો દેખાવા લાગે, પછી તમે વધુ રોકાણ કરી શકો છો.
• (તમારા વ્યવસાયના જીવનકાળમાં) તમે પ્રક્રિયાઓ અને સુધારણા વિશે જેટલું વહેલું વિચારશો, તેટલું સારું (અને ઓછું ખર્ચાળ). જ્યારે સમસ્યાઓને અવગણ્યા કરવામાં આવે ત્યારે સમસ્યાઓ અનેક ગણી બનવા લાગે છે.

• એ સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે કે એવી પ્રક્રિયા/અભિગમ વિકસાવવાં લગભગ અશક્ય છે જે સંસ્થાએ સામનો કરવી પડતી તમામ સંભવિત સમસ્યાઓની આગાહી કરે. આ વાત નાના કે મોટા, બધા, વ્યવસાયો માટે સાચી છે.

પીટર સેન્જે સંગઠન વિકાસ અને સિસ્ટમ વિચારસરણી પર કેટલાક અદ્‍ભૂત કાર્ય કર્યા છે.

શું તમે આવી સંસ્થાઓ જોઈ છે? તમને એમાંથી શું પાઠ મળ્યા? વાતચીતમાં જોડાઓ અને તમારા અનુભવો જણાવો.

સ્રોત સંદર્ભ::  5 Key Lessons From Learning Organizations

- - - . . . - - - . . . - - -

અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ

મોટું, હજુ મોટું, સૌથી મોટું - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક

 

હિન્દુ પૌરાણિક કથાઓમાં માપણીનો વિચાર એક મુખ્ય વિષય છે. પુરાણોની વાર્તાઓ આપણને માપણીની જટિલતાનો પરિચય કરાવે છે. એક રાજા કહે છે કે તે ત્રણ ડગલામાં વામન જેટલી જમીન આવરી શકે તેટલો બધો જમીન આપશે. પછી વામન એક વિશાળકાય વ્યક્તિમાં પરિવર્તિત થાય છે, તેનું માથું તારાઓથી આગળ વધે છે, તેના પગ સમુદ્રના તળિયે પહોંચે છે, અને બે ડગલામાં સમગ્ર ભૌતિક વિશ્વને આવરી લે છે. "રાજન, ત્રીજું ડગલાં ભર્યા પછી હું મારો પગ ક્યાં મૂકું? મને એવી જગ્યા બતાવો જે હવે મારી નથી," વામનમાંથી મહાકાય વ્યક્તિ બનેલ આ માંગ કરે છે. રાજા તેમને નમન કરે છે અને પોતાનું શિર, પોતાના ઘમંડનું સ્થાન, પગ મુકવા માટે અર્પણ કરે છે. એ ઘમડ જે એ જોવામાં નિષ્ફળ ગયો હતો કે માણસના ત્રણ માપ ભગવાનના ત્રણ માપ નથી.

આ જ વિચાર મંદિરની કથાઓમાં જોવા મળે છે. પેરુમલ અથવા વિષ્ણુને સમર્પિત ઘણા તમિલ મંદિરોના પ્રવેશદ્વાર પર, દ્વારપાલ, જય અને વિજય હોય છે, જે ભક્તોને ગર્ભગૃહમાં, દરવાજા પર અને તેની બહાર શું દેખાય છે તેના પર ધ્યાન આપવા માટે તેમની તર્જની આંગળી ઉંચી કરીને ચેતવણી આપે છે.

બે દ્વારપાલોની છબીનું અવલોકન કરતાં, આપણે જોઈશું કે તેમના પગ એક ગદા પર મૂકવામાં આવ્યા છે અને એક સાપ આ ગદાની આસપાસ ગૂંથાયેલો છે. આ સાપના જડબામાં એક હાથી છે. અચાનક, આપણને ખ્યાલ આવે છે કે આ દ્વારપાલ કેટલા ઊંચા છે. ચિહ્નો નાના પ્રતિનિધિત્વ છે. આમ ભક્તને ખ્યાલ આવે છે કે પો નાનો, નાનો છે અને અનંતતાના મૂર્ત સ્વરૂપની હાજરીમાં છે. આ જ કારણ છે કે વિષ્ણુને અનંત વાસુદેવ તરીકે સંબોધવામાં આવે છે, જેનો અર્થ અનંત (અનંત) વિશ્વ (વસુ) ના ભગવાન (દેવ) થાય છે.

અને, છતાં, તમિલ ભક્તિ સ્તોત્ર દ્વારા આ વિચારને સાવ ઉલટાવી નખાયો છે. તેમાં કહેવાયું છે કે વિશ્વના સર્જક બ્રહ્માથી કોણ મોટું છે, ? આપણને કહેવામાં આવે છે, વિષ્ણુ, કારણ કે બ્રહ્મા વિષ્ણુની નાભિમાંથી નીકળતા કમળ પર રહે છે. અને, વિષ્ણુથી કોણ મોટું છે? શેષનાગ જેના ગૂંથળાં પર વિષ્ણુ સૂવે છે. અને, શેષનાગથી કોણ મોટું છે? દૂધનો સમુદ્ર જેના પર નાગ તરે છે. અને, દૂધના સમુદ્રથી કોણ મોટું છે? સાત મહાસાગરો અને સાત ખંડો ધરાવતું મહાન વિશ્વ અથવા ભૂ-મંડળ. અને, ભૂ-મંડળ કરતાં કોણ મોટું છે? તે મહાન નાગ જેની ફેણ પર ભૂ-મંડળ રહે છે. અને, તે મહાન નાગ કરતાં કોણ મોટું છે? દેવી, જે આ મહાન સર્પને પોતાની આંગળીમાં વીંટી તરીકે લપેટે છે. અને, દેવી કરતાં કોણ મોટું છે? તેના પતિ, શિવ, જેના ખોળામાં એવી બેસે છે. અને, શિવ કરતાં કોણ મોટું છે? શિવના ભક્ત, જેના હૃદયમાં શિવ રહે છે.

માપણી શા માટે આટલી મહત્વની છે? મનુષ્યો માપે છે અને સરખામણી કરે છે. અને, જે ઓળખની ભાવના અને આપણી શ્રેષ્ઠતા અને હીનતાની ભાવનામાં ફાળો આપે છે. માપણી દ્વારા આપણે જે વિશ્વ જોઈએ છીએ તેને "માયા" કહેવામાં આવે છે, જે મૂળ "મા" માંથી આવે છે જેનો અર્થ માપવું એવો થાય છે. જ્યાં સુધી આપણે પોતાને અન્ય લોકો સામે માપીને મૂલ્ય આંકીએ છીએ, ત્યાં સુધી આપણે માયાની દુનિયામાં ફસાઈ જઈશું, અને તે દુ:ખનું કારણ બનશે. તેથી, શાળાઓમાં જ્યાં રિપોર્ટ કાર્ડ બાળકોને એકબીજા સામે માપે છે ત્યાં દુઃખ છે. ઓફિસોમાં કર્મચારીઓને મૂલ્યાંકન પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરીને માપવામાં આવે છે ત્યાં આપસમાં મનદઃખ થતું રહે છે. શ્રીમંત લોકો જ્યારે એવા લોકો વિશે  જાણે છે જે તેમન કરતાં વધુ ધનવાન છે ત્યારે પોતાને ગરીબ માને  છે. પાતળા લોકો જ્યારે બીજા પાતળા લોકોને જુએ છે ત્યારે પોતે જાડા લાગે છે. વેદોમાં, આપણા હૃદયમાં સ્થિત, ભગવાન એ કલ્પનાનો અનંત અંશ છે, બધાં માપ અને સરખામણીને ભૂંસી નાખે છે, અને આપણને શાંતિ આપે છે.

• મિડ-ડે માં ૨૫ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૬ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
• દેવદત્ત.કૉમ,પરના અસલ અંગ્રેજી લેખ, Big, bigger, biggest નો અનુવાદ  | હિંદુ  પુરાણશાસ્ત્રવિદ્યા, વિશ્વ  પુરાણશાસ્ત્રવિદ્યા

અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ‖ ૯ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬

મોટા ભાગે સમસ્યાઓના ઉપાય દૃષ્ટિની મર્યાદાની બહાર મળી રહે છે.

 

ઉત્પલ વૈશ્નવ

મિટિંગ દરમ્યાન કોઈએ કહ્યું, "AI એ ન કરી શકે."

દસમાંથી નવ વખત, આવું વાક્ય સાવ સાચું નથી હોતું. 

એટલા માટે નહીં કે, સમસ્યાના ઉકેલો, કે હવે AI મોડેલો, માં સુધારાઓ થતા રહે જ છે.
પરંતુ એટલા માટે કે (સમસ્યાના) ઉકેલોની સીમાઓ ક્યાંથી વિસ્તરી શકે તેનો અંદાજ અધુરો કે ખોટો હોય છે.

બાલ્કનીમાં ઉભેલા એક માણસે આ વાત જોઈ શકાય તેમ કરી બતાવ્યું.

કબુતરો દ્વારા માળાઓ બાંધવાના ત્રાસનો કોઈ ઉકેલ નહોતો મળતો.

એણે બાલ્કનીની દિવાલ પર કેમેરા ગોઠવ્યો. હથેળીથી પણ નાનાં એક પાટીયાં પર (AI આધારિત ) ભાળ કાઢતું - detection - (જેમ કે Vision AI) મોડેલ[1] ચલાવ્યું, અને પછી તેને પાણીની પિસ્તોલ સાથે વાયરથી જોડી દીધું.

કબુતર આવે, પાણીની પિચકારી છૂટ્રે, કબુતર ઉડી જાય. જરા પણ ઈજા પામ્યા વિના. 

https://www.reddit.com/r/SideProject/s/DXhUR5yhP0 [2]

તેણે એ મોડેલ માટે ક્યારે પણ કબુતરની તસવીરો ન વાપરી.

તેણે તો 'કબુતર' ટાઈપ કર્યું અને મોડેલને એ શબ્દ ઓળખાવ્યો. 
દૃષ્ટિકોણમાં નાનો-સો ફરક, અને સિસ્ટમ નવા જ પ્રકારની બની ગઈ.

કમ્પ્યુટરનાં મોટાં ભાગનાં કામો શી રીતે થશે તે તેના માટે સોફ્ટવેરની રચના સમયે જ નક્કી થઈ જતું હોય છે. તેમાં કઈ પણ ફેરફાર કરવો એટલે કોડીંગ સુધારવું કે નવેસરથી કરવું.

અહીં, પ્રોગ્રમનાં પરિણામોની વર્તણૂકને તો પહેલે તબક્કે જ સુધારી લેવાઈ છે.

એટલે, પ્રોગ્રામની રચના  દરમ્યાનના આવશ્યક અવરોધને હટાવી લેવાયો છે. હવે ચિત્રને બદલે તમને યોગ્ય લાગે એ મુજબનું નામ મુકી દેવાયું છે.  
આ બહુ શાંત ફેરફાર છે. આવા શાંત ફેરફારની કલ્પના કરવી અને તેને પ્રોગ્રામમાં સામેલ કરવા એ સામાન્યપણે ખર્ચાળ નીવડતું હોય છે.  પોતાને મર્યાદિત કરનાર અવરોધનું ઈષ્ટતમકરણ કરવું  ટીમ માટેની એક સતત ચાલતી પ્રવૃતિ છે. 

હવે તમારી પોતાની જરૂરિયાત ઉપર તેને ચકાસો. છેલ્લે જેને અશક્ય કહ્યું હતું, તેને પસંદ કરો. તેને એક જ શબ્દમાં વર્ણવો. 

મોટા ભાગે, અશક્યતા એ રીતે સ્પષ્ટ થતાં વાકયને કારણે ઓગળી જાય છે. ક્યારેક એવું ન થાય.  તો એ ફરી એક વાર નક્કર પાઠ શીખવાની તક છે. 

ખેર, બન્ને કિસ્સામાં ખરો અવરોધ શું હતો એ તો તો તમે ખોળી કાઢ્યું છે.

મોટા ભાગે, અશક્ય કંઈ જ નથી હોતું. તેને ખરેખર ઓળખી ને સ્પષ્ટ નથી કરાયું હોતું. 

---

ઉત્પલ વૈશ્નવની લેખમાળા #DhandheKaFunda ના મૂળ લેખ, The problem definition misdiagnoses where the limit lies  નો અનુવાદ

અનુવાદક અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ | ૪ સપ્ટેમ્બર૨૦૨૬

---

[1] How to Detect People Using YOLO and Google Generative AI 

[2] (Credit: built and first shared by u/muxamilian on r/SideProject onReddit.)

સમાજવાદીઓ વિનોદમાં કેમ નથી માનતા, ૧૯૪૩ - જ્યોર્જ ઑર્વેલ [૧]

 

'યુટોપિયા (જોકે નવા ઘડાયેલા 'યુટોપિયા' શબ્દનો અર્થ 'સારી જગ્યા (આદર્શ સમાજવ્યવસ્થા)' નથી, તેનો અર્થ ફક્ત 'અસ્તિત્વમાં ન હોય તેવી જગ્યા' એટલો છે) છેલ્લા ત્રણ-ચારસો વર્ષથી સાહિત્યમાં પ્રચલિત છે, પરંતુ 'ગમતી વસ્તુઓ' હંમેશા આકર્ષક નથી હોતી, અને સામાન્ય રીતે જીવનશક્તિનો પણ તેમાં અભાવ હોય છે...'

નાતાલનો વિચાર કરતાં જ ચાર્લ્સ ડિકન્સના વિચારો લગભગ આપમેળે જ આવવા લાગે છે, એ માટે બે ખૂબ જ વજૂદવાળાં કારણો છે. પહેલી વાત તો એ કે, ડિકન્સ એવા થોડા અંગ્રેજી લેખકોમાંના એક છે જેમણે ખરેખર નાતાલ વિશે લખ્યું છે. નાતાલ એ અંગ્રેજી તહેવારોમાં સૌથી લોકપ્રિય તહેવાત છે, અને છતાં નવાઈની વાત એ છે કે તેના પર બહુ ઓછું સાહિત્ય લખાયું છે. ક્રિસમસનાં કેરોલ્સ છે મોટાભાગે મધ્યયુગીન મૂળના છે; રોબર્ટ બ્રિજીસ, ટી. એસ. એલિયટ અને કેટલાક અન્ય લોકો દ્વારા થોડી કવિતાઓ લખાઈ છે, અને ડિકન્સે પણ લખ્યું છે; પરંતુ એ સિવાય બીજું બહુ ઓછું છે. બીજું એ કે, ડિકન્સ આધુનિક લેખકોમાં ખુશીનું ચિત્ર રજૂ કરવામાં સક્ષમ હોવાના સંદર્ભમાં નોંધપાત્ર છે,. આ વાત ખરેખર લગભગ વિરલ છે.

ડિકન્સે ધ પિકવિક પેપર્સ[1]ના એક પ્રકરણમાં અને અ ક્રિસમસ કેરોલ[2]માં બે વાર નાતાલ વિશે સફળતાપૂર્વક રજૂઆત કરી છે. અ ક્રિસમસ કેરોલ લેનિનને તેમના મૃત્યુશય્યા પર વાંચી સંભળાવવામાં આવી હતી અને તેમની પત્નીના મતે, તેમને વાર્તાની 'મધ્યમ વર્ગની જુનવાણી, બુર્ઝવા, ભાવનાત્મકતા' સંપૂર્ણપણે અસહ્ય લાગી. હવે એક અર્થમાં લેનિન સાચા હતા: પરંતુ જો તેઓ વધુ સારા સ્વાસ્થ્યમાં હોત તો તેમણે કદાચ નોંધ્યું હોત કે વાર્તામાં રસપ્રદ સમાજશાસ્ત્રીય અસરો છે. શરૂઆતમાં, ડિકન્સ ગમે તેટલા રૂક્ષ લાગતા હોય, ટાઈની ટિમના 'દુઃખ' ગમે તેટલા ઘૃણાસ્પદ હોય, પણ ક્રેચિટ પરિવાર પોતાનો આનંદ માણતો હોય તેવી છાપ પડે છે. જેમકે, વિલિયમ મોરિસના ન્યૂઝ ફ્રોમ નોવ્હેરના નાગરિકો જેટલા ખુશ નથી લાગતા, એટલો ક્રેચિટ પરિવાર ખુશ લાગે છે. વધુમાં એ પણ ખરૂં કે ડિકન્સની આ સમજ તેમની બ ળી બાજુનાં રહસ્યોમાંનું એક છે - ડિકન્સની ખુશી મુખ્યત્વે વિરોધાભાસમાંથી પેદા થાય છે. ક્રેચિટ પરિવાર ઉત્સાહમાં છે કારણ કે તેમની પાસે હાલ પુરતું તો એક ટંકનું પૂરતું ખાવાનું તેમની પાસે છે. વરુ એમના દરવાજા પર છે, પરંતુ તે તેની પૂંછડી હલાવી રહ્યું છે. ક્રિસમસ પુડિંગની વરાળ ગીરવી રાખનાર શરાફની દુકાનો અને પરસેવાવાળા મજૂરીની પૃષ્ઠભૂમિ પર પ્રસરતી રહે છે, અને સ્ક્રૂજનું ભૂત રાત્રિભોજનના ટેબલની બાજુમાં, બેવડા અર્થમાં, ઉભું છે. બોબ ક્રેચિટ સ્ક્રૂજના સ્વાસ્થ્ય માટે શરાબનો એક ઘુંટ ટોસ્ટ કરવા માંગે છે, જે માટે શ્રીમતી ક્રેચિટ યોગ્ય રીતે સહમત ન થયાં. ક્રેચિટ પરિવાર ક્રિસમસનો આનંદ એટલા જ માટે માણી શકે છે ક્રિસમસ વર્ષમાં ફક્ત એક જ વાર આવે છે. તેમની ખુશી વિશ્વસનીય લાગે છે કારણ કે તેનું વર્ણન અધુરું રહે છે.

બીજી બાજુ, કાયમી સુખનું વર્ણન કરવાના બધા પ્રયાસો નિષ્ફળ ગયા છે. 'યુટોપિયા (જોકે નવા ઘડાયેલા 'યુટોપિયા' શબ્દનો અર્થ 'સારી જગ્યા (આદર્શ સમાજવ્યવસ્થા)' નથી, તેનો અર્થ ફક્ત 'અસ્તિત્વમાં ન હોય તેવી જગ્યા' એટલો છે) છેલ્લા ત્રણ-ચારસો વર્ષથી સાહિત્યમાં પ્રચલિત છે, પરંતુ 'ગમતી વસ્તુઓ' હંમેશા આકર્ષક નથી હોતી, અને સામાન્ય રીતે જીવનશક્તિનો પણ તેમાં અભાવ હોય છે.

અત્યાર સુધી, સૌથી જાણીતા આધુનિક યુટોપિયા સર્જક એચ. જી. વેલ્સ છે. ભવિષ્ય વિશે વેલ્સનું દર્શન વીસીના દાયકાની શરૂઆતમાં લખાયેલા બે પુસ્તકો, ધ ડ્રીમ[3] અને મેન લાઈક ગોડ્સ[4]માં, લગભગ સંપૂર્ણપણે, વ્યક્ત થયું છે. એમાં આપણી સમક્ષ વિશ્વનું એક એવું ચિત્ર છે જે વેલ્સ જોવા માંગે છે અથવા વિચારે છે કે તે જોઈ શકે. તે એક એવી દુનિયા છે જેના મુખ્ય મુદ્દાઓ પ્રબુદ્ધ (સુખ એજ ખરુ સાધ્ય છે એવો) સુખવાદ અને વૈજ્ઞાનિક જિજ્ઞાસા છે. આપણે હવે જે દુષ્ટતાઓ અને દુઃખોથી પીડાઈ રહ્યા છીએ તે અદૃશ્ય થઈ ગયેલ છે. અજ્ઞાનતા, યુદ્ધ, ગરીબી, ગંદકી, રોગ, હતાશા, ભૂખ, ભય, વધુ પડતું કામ, અંધશ્રદ્ધા બધું જ અદૃશ્ય થઈ ગયું છે. આ રીતે વ્યક્ત કરવામાં આવે તો, તે નકારી શકાય નહીં કે આ જ પ્રકારની દુનિયા છે જેની આપણે બધા આશા રાખીએ છીએ. આપણે બધા એ જ વસ્તુઓને નાબૂદ કરવા માંગીએ છીએ જે વેલ્સ નાબૂદ કરવા માંગે છે. પરંતુ શું કોઈ એવું છે જે ખરેખર વેલ્સકૃત યુટોપિયામાં રહેવા માંગે છે? તેનાથી વિપરીત, આવી દુનિયામાં ન રહેવું, ખુલ્લાં સ્કૂલમાર્મ્સથી ભરેલા સ્વચ્છ બગીચાના પરામાં ન ઊંઘમાંથી ન જાગવું, ખરેખર એક સભાન રાજકીય હેતુ બની ગયો છે. બ્રેવ ન્યૂ વર્લ્ડ જેવું પુસ્તક એ વાસ્તવિક ભયની અભિવ્યક્તિ છે જે બનાવવાની તેની શક્તિમાં છે એવાતર્કસંગત સુખવાદી સમાજ પ્રત્યે જે આધુનિક માણસ અનુભવે છે. એક કેથોલિક લેખકે તાજેતરમાં કહ્યું હતું કે યુટોપિયા હવે તકનીકી રીતે શક્ય છે અને પરિણામે યુટોપિયાથી કેવી રીતે બચવું તે એક ગંભીર સમસ્યા બની ગઈ છે. આપણે આને ફક્ત એક મૂર્ખ ટિપ્પણી તરીકે કાઢી નાખી શકીએ તેમ નથી. કારણ કે ફાશીવાદી ચળવળના સ્ત્રોતોમાંનો એક સ્રોત ખૂબ જ તર્કસંગત અને ખૂબ જ આરામદાયક વિશ્વને ટાળવાની ઇચ્છા છે.

બધા 'અનુકૂળ' યુટોપિયાઓ સંપૂર્ણતાનો અંદાજ લગાવવામાં સમાન લાગે છે પરંતુ સુખ સૂચવવામાં અસમર્થ હોય છે. 'ન્યૂઝ ફ્રોમ નોવ્હેર' એ વેલ્સકૃત યુટોપિયાનું એક પ્રકારનું અચ્છો અચ્છો વાનાં પ્રકારનું સંસ્કરણ છે. દરેક વ્યક્તિ દયાળુ અને વાજબી છે, ઘર સજાવટનો બદો અસબાબ લિબર્ટીમાંથી આવે છે, પરંતુ જે છાપ રહી જાય છે તે એક પ્રકારની ભીની ઉદાસીનતાની છે. પરંતુ વધુ પ્રભાવશાળી વાત એ છે કે અત્યાર સુધીના મહાન કલ્પનાશીલ લેખકોમાંના એક, જોનાથન સ્વિફ્ટ અન્ય લોકો કરતા 'અનુકૂળ' યુટોપિયા બનાવવામાં વધુ સફળ નથી રહ્યા.

ગુલિવર ટ્રાવેલ્સના પહેલાના ભાગો માનવ સમાજ પર લખાયેલો કદાચ સૌથી વિનાશક હુમલો છે. તેનો દરેક શબ્દ આજે સુસંગત છે; કેટલીક જગ્યાએ તેમાં આપણા સમયની રાજકીય ભયાનકતાઓની ખૂબ વિગતવાર ભવિષ્યવાણીઓ તરીકે જોવા મળે છે. જોકે, જે પ્રજાતિની તેઓ પ્રશંસા કરે છે તેનું વર્ણન કરવાના પ્રયાસમાં સ્વિફ્ટ નિષ્ફળ જાય છે. છેલ્લા ભાગમાં, ઘૃણાસ્પદ યાહૂથી વિપરીત, આપણને બુદ્ધિશાળી ઘોડાઓ, ઉમદા હૌયહ્નમ્સ બતાવવામાં આવ્યા છે જે માનવ નબળાઇઓથી મુક્ત છે. હવે તેમનાં તમામ ઉચ્ચ ચારિત્ર્ય અને અવિશ્વસનીય સામાન્ય સમજ છતાં આ ઘોડાઓ નોંધપાત્ર રીતે ઉદાસ જીવો છે. અન્ય વિવિધ યુટોપિયાના રહેવાસીઓની જેમ તેઓ મુખ્યત્વે ઝઘડા ટાળવા માટે ચિંંતિત રહે છે. તેઓ અણધારી ઘટનાઓ વિનાનાં, શાંત, 'વાજબી' જીવન જીવે છે. બસ, એ લોકો ઝઘડા, અવ્યવસ્થા અથવા કોઈપણ પ્રકારની અસુરક્ષાથી જ મુક્ત નથી, પરંતુ શારીરિક પ્રેમ સહિતની 'ઉત્કટ લાગણીઓ'થી પણ મુક્ત છે. તેઓ સુપ્ર્જનન સિદ્ધાંતો પર તેમના જીવનસાથી પસંદ કરે છે, સ્નેહના અતિરેકને ટાળે છે, અને જ્યારે તેમનો સમય આવે છે ત્યારે મૃત્યુ પામવા માટે કંઈક અંશે ખુશ દેખાય છે. પુસ્તકના પહેલા ભાગોમાં સ્વિફ્ટે બતાવ્યું છે કે માણસની મૂર્ખાઈ અને બદમાશી તેને ક્યાં દોરી જાય છે: પરંતુ મૂર્ખાઈ અને બદમાશીને દૂર કર્યા પછી તમારી પાસે જે બાકી છે, દેખીતી રીતે, એક હૂંફાળું પ્રકારનું અસ્તિત્વ છે, જે જીવવા યોગ્ય નથી રહેતું.

આમ એટલું બહુ સ્પષ્ટ જણાય છે કે અન્ય-દુન્યવી સુખનું વર્ણન કરવાના પ્રયાસો અત્યાર સુધી બહુ સફળ થયા નથી. સ્વર્ગ યુટોપિયા જેટલું જ નિષ્ફળ છે, જોકે સાહિત્યમાં નરક આદરણીય સ્થાન ધરાવે છે, અને ઘણીવાર તેનું વર્ણન ખૂબ જ ઝીણવટથી અને ખાતરીપૂર્વક કરવામાં આવેલું જોવા મળતું હોય છે.

+                              +                             +                              +

જ્યોર્જ ઓર્વેલના બિન-કાલ્પનિક નિબંધ, Why Socialists Don't Believe In Fun, 1943નો અનુવાદ 

અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ

---

[1] The Pickwick Papers – Charles Dickens

[2] A Christmas Carol:   A Ghost Story of Christmas – Charles Dickens

[3] The Dream: A novel by H. G. Wells

[4] Men Like Gods – H G Wells