મારી સામે વર્તમાન યુગના પ્રથમ તીર્થંકર આદિનાથની વિશાળ પ્રતિમા છે; તેઓ પદ્માસનમાં બિરાજમાન છે, તેમના શરીર પર વસ્ત્રો નથી અને મુખભાવ અત્યંત શાંત છે. છત પર, જે ઈચ્છો તે ફળ આપનાર વૃક્ષ—'કલ્પવૃક્ષ'—નું આરસપહાણ પર કોતરેલું એક અતિ સુંદર પાન હતું. અમારો ગાઈડ કહેતો હતો કે તેની નીચે ઊભા રહીને કોઈ પણ ઈચ્છા વ્યક્ત કરો, તો તે ઈચ્છા પૂર્ણ થાય છે. આ સાંભળીને, પોતાની ઈચ્છાઓ પૂરી કરાવવા આતુર શ્રદ્ધાળુ પ્રવાસીઓની ત્યાં કતાર લાગી ગઈ. હું પણ ત્યાં પહોંચ્યો. એ સમયે એક મહિલાને હસતાં હસતાં એમ બોલતાં સાંભળી કે "લોકોને કદાચ આમાં રહેલો વિરોધાભાસ સમજાતો નથી લાગતો. એક તરફ ઉપર એવું પાન છે જે તમારી બધી ઈચ્છાઓ પૂરી કરે છે, અને સામે એવા મહાપુરુષ (તીર્થંકર) બિરાજમાન છે જેઓ સમગ્ર વિશ્વના સમ્રાટ હતા છતાં પોતાની બધી જ ઈચ્છાઓથી પર થઈ જવાથી પોતાની સંપત્તિનો ત્યાગ કરી દીધો છે." આ સાંભળીને મેં થોડો સંકોચ અનુભવ્યો અને કતારમાંથી ખસી ગયો.
એક સ્તંભ પર બનેલી નાનકડી મૂર્તિ તરફ નિર્દેશ કરતા ગાઈડે કહ્યું, "આ ભવ્ય મંદિરનું નિર્માણ કરાવનાર ધન્ના શાહની આ એકમાત્ર પ્રતિમા છે. ખૂબ સમજાવટ પછી તેઓ પોતાની મૂર્તિ અહીં મૂકવા માટે સંમત થયા હતા, પરંતુ તેમણે શરત રાખી હતી કે તે મૂર્તિ એક હથેળીથી મોટી ન હોવી જોઈએ. વળી, તેમણે એ બાબતે પણ ધ્યાન રાખ્યું હતું કે આ મૂર્તિને કારણે 'મૂળનાયક' (મુખ્ય પ્રતિમા)ના દર્શનમાં કોઈ નડતર ન આવે. આ ભાવના આજના સમયના મંદિરોના દાતાઓ કે સંરક્ષકોની રીતભાતથી તદ્દન અલગ છે." 'મૂળનાયક' શબ્દ જૈન મંદિરમાં સ્થાપના થયેલ મુખ્ય પવિત્ર પ્રતિમા માટે વપરાય છે. હિન્દુ મંદિરોમાં સામાન્ય રીતે દેવતાઓની મૂર્તિઓ હોય છે, જ્યારે જૈન મંદિરોમાં જેમણે આત્મજ્ઞાનની સર્વોચ્ચ અવસ્થા, એટલે કે 'કૈવલ્ય' પ્રાપ્ત કર્યું હોય એવા મહાપુરુષ—તીર્થંકર—ની પ્રતિમા હોય છે.
'ધરણ શાહ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવતા શ્રેષ્ઠીની મૂર્તિ તરફ મારી દૃષ્ટિ એકીટશે સ્થિર થઈ ગઈ હતી. તેમના ધન અને દૂરંદેશીના થી લગભગ છ સદીઓ પહેલાં રાજસ્થાનના પાલી જિલ્લામાં, ઉદયપુરથી આશરે ૧૦૦ કિલોમીટર દૂર, અરવલ્લીની હરિયાળી ખીણમાં આ અદ્ભૂત રાણકપુર મંદિરનું નિર્માણ થયું હતું. મારી નજર મંદિરના સ્તંભો પર ફરી વળી; અહીં લગભગ ૧૪૪૪ સ્તંભો છે, અને દરેક સ્તંભ એકબીજાથી અલગ અને અનોખો છે. જોકે, ચોક્કસ સંખ્યા વિશે કોઈને ખાતરી નથી, કારણ કે આ બધા સ્તંભોને ગણવા અત્યંત મુશ્કેલ છે.
એવી કિવદંતિ છે કે ધન્ના શાહને 'સ્તંભોના સમૂહવાળો ઉડતો મહેલ' એવો જેનો શાબ્દિક અર્થ થાય છે એવા 'નલિની-ગુલ્મવિમાન'નું સ્વપ્ન આવ્યું. આ મહેલ દૈવી જીવો માટે આરક્ષિત હોય છે. તેમણે શિલ્પકારોને આવો મહેલ બનાવવા કહ્યું, પરંતુ કોઈની પણ રચના તેમને સંતોષી શકી નહીં. આખરે, દેપા નામના એક નિરાભિમાની સ્વભાવના શિલ્પી એવી રચના રજૂ કરી જે ધન્નાને ખૂબ ગમી ગઈ. દેપા અન્ય કારીગરોમાં બહુ લોકપ્રિય નહોતા; તેમને કલા પ્રત્યે પ્રેમ હતો અને ગુલામી કે ખુશામત પ્રત્યે નફરત હતી. પોતાની કલા બાબતે સમાધાન કરવાને બદલે ગરીબીમાં રહેવાનું પસંદ કર્યું હતું. ધરણ શાહના દેપાને એક આદર્શ આશ્રયદાતા મળ્યા. ધન્ના પાસે ધન, દૂરંદેશી અને શ્રદ્ધા હતી, જ્યારે દેપા પાસે આ પરિયોજના માટે જરૂરી અદ્ભૂત કલા-કૌશલ્ય હતું. આમ, ભારતના સૌથી શ્રેષ્ઠ જૈન મંદિરોમાંના એકનું નિર્માણ કાર્ય શરૂ થયું. આ ભૂમિ એ સમયના રાજા રાણા કુંભાએ પ્રદાન કરી હતી, તેથી જ તેને 'રાણકપુર જિનમંદિર (વિકલ્પે ચતુર્મુખા પ્રાસાદ, ધરણાવિહાર વગેરે) નામથી ઓળખવામાં આવે છે.
ભારતમાં તમામ મંદિરોને 'વિમાન' કહેવામાં આવે છે, કેમકે મંદિરોને ત્યાં બિરાજમાન દેવતાઓના 'ઉડતો રથ' માનવામાં આવે છે. હિન્દુ, બૌદ્ધ અને જૈન પૌરાણિક કથાઓમાં આવા વિમાનોનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે, જેમાં લંકાપતિ રાવણનું 'પુષ્પક વિમાન' સૌથી વધુ જાણીતું છે. જૈન રામાયણો અનુસાર, રાવણ જૈન હતા. તે શાંતિનાથ ભગવાનની ઉપાસના કરતા હતા. તેમનો જીવનકાળ મુનિસુવ્રત ભગવાનના સમયકાળમાં મનાય છે. સીતાના અપહરણના ગુના બદલ તેમનો વધ લક્ષ્મણે (રામે નહીં) કર્યો હતો. ભવિષ્યના કોઈ જન્મમાં, આવનારા કોઈ યુગમાં, પોતાના કર્મોના ભારમાંથી મુક્ત થયા પછી, રાવણ એક ઋષિ બનશે. તેઓ તમામ ઈચ્છાઓથી પર થઈ ને પોતાના જીવાત્માને મુક્ત કરીને, ત્રણેય લોકની ઉપર આવેલા 'સિદ્ધલોક' (સર્વોચ્ચ સ્થાન) ને પ્રાપ્ત કરશે.
કદાચ 'વિમાન' શબ્દ એવી વસ્તુનો નિર્દેશ કરે છે જે (સંસ્કૃતમાં) 'મન'ને જ્યાં ભય કે અજ્ઞાનનું અસ્તિત્વ નથી એવી ઉન્નત અવસ્થા તરફ ઉપર ઉઠવામાં અને વિસ્તરવામાં મદદ કરે છે. આ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરવાનો એક માર્ગ કલા અને સૌંદર્યબોધ છે. આ જ કારણ છે કે સંસારનો ત્યાગ કરનારા સાધુઓની ચાર પ્રતિમાઓ સ્થાપના થયેલ રાણકપુરનું મંદિરની સંરચના અત્યંત સુંદર રીતે કરવામાં આવી છે.
તસવીર સ્રોતઃ Ranakpur Temple
અહીંના દરેક સ્તંભ પર ફૂલવેલોનાં તોરણો, પ્રાણીઓ, વીર પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને જટિલ ભૌમિતિક આકૃતિઓનું અદભૂત કોતરકામ જોવા મળે છે. કોઈ પણ બે સ્તંભ એકસરખા નથી. સ્તંભોની ગોઠવણી એવી રીતે કરવામાં આવી છે કે ત્યાં હંમેશા પ્રકાશ અને છાયાનો ખેલ રચાય છે; વળી, પવનની અવરજવર પણ એવી રીતે થાય છે કે રણપ્રદેશમાં આવેલું હોવા છતાં, મંદિરની અંદર પ્રવેશતા જ તમને શીતળતાનો અનુભવ થાય છે.
મને સૌથી વધુ ગમ્યું તે હતું—ગૂંચળું વળેલ નાગદમનનું શિલ્પ. તમે તેની પૂંછડી શોધી જ ન શકો ! ક્યારેક તો તમને એવો વિચાર પણ આવે કે શું આ ખરેખર આરસપહાણ છે, કે પછી પથ્થરમાં કંડારેલું કોઈ ઝીણવટભર્યું ભરતકામ છે?
આ મંદિરના નિર્માણમાં ૫૦ વર્ષથી વધુ સમય લાગ્યો હતો અને ૧૫મી તથા ૧૬મી સદીમાં તે ખૂબ લોકપ્રિય હતું. ૧૭મી સદીમાં, મુઘલોના આક્રમણોને કારણે સ્થાનિક લોકો ત્યાંથી પલાયન કરી ગયા, પરિણામે આ મંદિર ત્યજી દેવાયું અને ડાકુઓનું આશ્રયસ્થાન બની ગયું. ૨૦મી સદીના મધ્યભાગમાં જ આ મંદિરને તેના પૂર્વ વૈભવમાં પાછું લાવવાના પ્રયાસો શરૂ થયા. આ કાર્ય, છેલ્લા ૩૦૦ વર્ષોથી સમગ્ર ભારતમાં શ્વેતાંબર સંપ્રદાયના જૈન તીર્થો અને મંદિરોની જાળવણી કરી રહેલ 'આણંદજી કલ્યાણજી ટ્રસ્ટ'ના પ્રયાસોને આભારી છે. ૧૯૫૩માં આ મંદિરને ફરીથી જાહેર જનતા માટે ખુલ્લું મૂકવામાં આવ્યું. મંદિર પરિસરમાં તેઓ એક ભોજનાલય પણ ચલાવે છે, જ્યાં તમે પૌષ્ટિક જૈન ભોજનનો આનંદ માણી શકો છો. સ્વાભાવિક છે અહીની રસોઈમાં જૈન અહિંસાના સિદ્ધાંતને ધ્યાનમાં રાખીને મૂળ પ્રકારનાં શાકભાજી નથી વપરાતાં અને મસાલાઓનો ઉપયોગ નહિવત હોય છે.
જૈન કથા અનુસાર અનંત યુગો છે, દરેક યુગમાં ૨૪ તીર્થંકરો છે. આદિનાથ (ઋષભ દેવ), માનવ સભ્યતાના વર્તમાન યુગમાં તીર્થંકર બનેલા પ્રથમ રાજા હતા. તેમણે ખેતીની શરૂઆત કરાવી અને સભ્ય સમાજની સંસ્કૃતિનીતા સ્થાપના કરી. તેમનો જન્મ અયોધ્યામાં થયો હતો અને તેમણે કૈલાસ પર્વતની ટોચ પર મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી હતી. તેમના પુત્ર, ભરત,નું રાજ્ય શાશન એટલું આદર્શ મનાય છે કે આપણા દેશને તેમના નામ (ભારત)થી ઓળખાવામાં આવે છે. તેમનાં પુત્રી, બ્રાહ્મી,એ વિશ્વને બ્રાહ્મી લિપિ આપી. તેમનાં બીજાં પુત્રી, સુંદરી,એ વિશ્વને ગણિત આપ્યું. આ મંદિર આવી મહાન વિભૂતિઓના મહિમાને અનુરૂપ છે.
અહીંના દરેક સ્તંભ પર ફૂલવેલોનાં તોરણો, પ્રાણીઓ, વીર પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને જટિલ ભૌમિતિક આકૃતિઓનું અદભૂત કોતરકામ જોવા મળે છે. કોઈ પણ બે સ્તંભ એકસરખા નથી. સ્તંભોની ગોઠવણી એવી રીતે કરવામાં આવી છે કે ત્યાં હંમેશા પ્રકાશ અને છાયાનો ખેલ રચાય છે; વળી, પવનની અવરજવર પણ એવી રીતે થાય છે કે રણપ્રદેશમાં આવેલું હોવા છતાં, મંદિરની અંદર પ્રવેશતા જ તમને શીતળતાનો અનુભવ થાય છે.
મને સૌથી વધુ ગમ્યું તે હતું—ગૂંચળું વળેલ નાગદમનનું શિલ્પ. તમે તેની પૂંછડી શોધી જ ન શકો ! ક્યારેક તો તમને એવો વિચાર પણ આવે કે શું આ ખરેખર આરસપહાણ છે, કે પછી પથ્થરમાં કંડારેલું કોઈ ઝીણવટભર્યું ભરતકામ છે?
આ મંદિરના નિર્માણમાં ૫૦ વર્ષથી વધુ સમય લાગ્યો હતો અને ૧૫મી તથા ૧૬મી સદીમાં તે ખૂબ લોકપ્રિય હતું. ૧૭મી સદીમાં, મુઘલોના આક્રમણોને કારણે સ્થાનિક લોકો ત્યાંથી પલાયન કરી ગયા, પરિણામે આ મંદિર ત્યજી દેવાયું અને ડાકુઓનું આશ્રયસ્થાન બની ગયું. ૨૦મી સદીના મધ્યભાગમાં જ આ મંદિરને તેના પૂર્વ વૈભવમાં પાછું લાવવાના પ્રયાસો શરૂ થયા. આ કાર્ય, છેલ્લા ૩૦૦ વર્ષોથી સમગ્ર ભારતમાં શ્વેતાંબર સંપ્રદાયના જૈન તીર્થો અને મંદિરોની જાળવણી કરી રહેલ 'આણંદજી કલ્યાણજી ટ્રસ્ટ'ના પ્રયાસોને આભારી છે. ૧૯૫૩માં આ મંદિરને ફરીથી જાહેર જનતા માટે ખુલ્લું મૂકવામાં આવ્યું. મંદિર પરિસરમાં તેઓ એક ભોજનાલય પણ ચલાવે છે, જ્યાં તમે પૌષ્ટિક જૈન ભોજનનો આનંદ માણી શકો છો. સ્વાભાવિક છે અહીની રસોઈમાં જૈન અહિંસાના સિદ્ધાંતને ધ્યાનમાં રાખીને મૂળ પ્રકારનાં શાકભાજી નથી વપરાતાં અને મસાલાઓનો ઉપયોગ નહિવત હોય છે.
જૈન કથા અનુસાર અનંત યુગો છે, દરેક યુગમાં ૨૪ તીર્થંકરો છે. આદિનાથ (ઋષભ દેવ), માનવ સભ્યતાના વર્તમાન યુગમાં તીર્થંકર બનેલા પ્રથમ રાજા હતા. તેમણે ખેતીની શરૂઆત કરાવી અને સભ્ય સમાજની સંસ્કૃતિનીતા સ્થાપના કરી. તેમનો જન્મ અયોધ્યામાં થયો હતો અને તેમણે કૈલાસ પર્વતની ટોચ પર મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી હતી. તેમના પુત્ર, ભરત,નું રાજ્ય શાશન એટલું આદર્શ મનાય છે કે આપણા દેશને તેમના નામ (ભારત)થી ઓળખાવામાં આવે છે. તેમનાં પુત્રી, બ્રાહ્મી,એ વિશ્વને બ્રાહ્મી લિપિ આપી. તેમનાં બીજાં પુત્રી, સુંદરી,એ વિશ્વને ગણિત આપ્યું. આ મંદિર આવી મહાન વિભૂતિઓના મહિમાને અનુરૂપ છે.
- મુંબઈ મિરર માં ૨ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૬ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
- દેવદત્ત.કૉમ,પરના અસલ અંગ્રેજી લેખ, Adinath Temple of Ranakpur નો અનુવાદ | પ્રાયોગિક પુરાણશાસ્ત્રવિદ્યા, હિંદુ પુરાણશાસ્ત્રવિદ્યા
