ફાશીવાદ શું છે?, ૧૯૪૪ - જ્યોર્જ ઑર્વેલ

 

ટ્રીબ્યુન,૧૯૪૪

આપણા સમયના જે તમામ પ્રશ્નોના જવાબ નથી મળી શક્યા એ પ્રશ્નો પૈકી કદાચ સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન 'ફાશીવાદ[1] (Fascism) શું છે?' કહી શકાય.

અમેરિકાની એક સામાજિક સર્વેક્ષણ સંસ્થાએ તાજેતરમાં સો અલગ-અલગ વ્યક્તિઓને આ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો. એ સર્વેક્ષણમાં 'શુદ્ધ લોકશાહી'થી લઈને 'નરી શેતાનીયત' સુધીના વિવિધ જવાબો મળ્યા. આપણા દેશમાં, જો તમે કોઈ સામાન્ય વિચારશીલ વ્યક્તિને ફાશીવાદની વ્યાખ્યા આપવાનું કહો, તો તે સામાન્ય રીતે જર્મની અને ઇટાલીના શાસનો તરફ આંગળી ચીંધીને જવાબ આપશે. પરંતુ આ જવાબ સંતોષકારક નથી, કારણ કે મુખ્ય ફાશીવાદી રાજ્યો પણ પોતપોતાના માળખા અને વિચારધારાની દ્રષ્ટિએ એકબીજાથી ઘણા અલગ પડતાં હોય છે.

ઉદાહરણ તરીકે, જર્મની અને જાપાનને એક જ માળખામાં મૂકવા સહેલું નથી. ફાશીવાદી ગણી શકાય તેવા કેટલાક નાના રાજ્યોના કિસ્સામાં તો આ કામ વધારે મુશ્કેલ છે. સામાન્ય રીતે એવું માનવામાં આવે છે કે ફાશીવાદ મૂળભૂત રીતે યુદ્ધખોર માનસ ધરાવે છે; તે યુદ્ધના ઉન્માદપૂર્ણ વાતાવરણમાં ફૂલેફાલે છે અને યુદ્ધની તૈયારીઓ દ્વારા કે બીજા દેશો પર વિજય મેળવીને જ પોતાની આર્થિક સમસ્યાઓ ઉકેલી શકે છે. પરંતુ પોર્ટુગલ અથવા દક્ષિણ અમેરિકાના વિવિધ સરમુખત્યારશાહી શાસનોના સંદર્ભમાં આ વાત સાચી નથી. તેવી જ રીતે, યહૂદી-વિરોધ (antisemitism) પણ ફાશીવાદના મુખ્ય લક્ષણોમાંનું એક ગણાય છે; પરંતુ કેટલીક ફાશીવાદી ચળવળો યહૂદી-વિરોધી નથી. અમેરિકન સામયિકોમાં વર્ષો સુધી ગંભીરપણે ચાલેલી ચર્ચાઓ પણ એ નક્કી કરી શકી નથી કે ફાશીવાદ એ મૂડીવાદનું એક સ્વરૂપ છે કે નહીં. તેમ છતાં, જ્યારે આપણે જર્મની, જાપાન કે મુસોલિનીના ઇટાલી માટે 'ફાશીવાદ' શબ્દનો પ્રયોગ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે સામાન્ય રીતે આપણો ઈશારો શેની તરફ છે તે સમજી શકાય છે. જો અખબારો કે સામયિકો તપાસીશું, તો જણાશે કે છેલ્લા દસ વર્ષોમાં ભાગ્યે જ કોઈ એવો સમૂહ — કે કોઈ રાજકીય પક્ષ કે સંગઠિત જૂથ — હશે જેને 'ફાસીવાદી' તરીકે વખોડવામાં ન આવ્યો હોય. એટલા પુરતું, આંતરિક રાજકારણના સંદર્ભમાં આ શબ્દનો અર્થ લગભગ સંપૂર્ણપણે ભુંસાઈ ગયો છે. અહીં વાત 'ફાસીવાદી' શબ્દના માત્ર મૌખિક પ્રયોગ વિશે નથી; પરંતુ, જે લખાણોમાં જોવા મળે છે તેમાંથી તો એવું જ ફલિત થતું જણાય છે. મેં 'સહાનુભૂતિ પુરતા ફાશીવાદી', અથવા 'ફાસીવાદી વલણ ધરાવતા', કે પછી માત્ર  'ફાસીવાદી' શબ્દોને કેટલાંક લોકોના જૂથો માટે સંપૂર્ણ ગંભીરતાથી લાગુ પડાતા જોયા છે. એવાં જૂથોનાં ઉદાહરણો:

રૂઢિચુસ્તો:  તુષ્ટિકરણ કરતા હોય કે ન કરતા હોય, સાપેક્ષપણે, બધા રૂઢિચુસ્તોને ફાશીવાદી તરફી માનવામાં આવે છે. ભારત અને અને અન્ય બ્રિટિશ સંસ્થાનોમાં બ્રિટિશ શાસનને નાઝીવાદથી અલગ નથી માનવામાં આવતું. દેશપ્રેમી કે પરંપરાગત પ્રકારના સંગઠનો કહી શકાય એવાં સંગઠનો પર ક્રિપ્ટો-ફાસીવાદી, કે 'ફાસીવાદી-માનસિકતાવાળા' તરીકે છાપ મારી દેવામાં આવે છે. જેમકે બોય સ્કાઉટ્સ, મેટ્રોપોલિટન પોલીસ, M.I.5, બ્રિટીશ લીજન. 'જાહેર શાળાઓ ફાશીવાદના ઉછેર-ભૂમિ છે' જેવા વાક્યપ્રયોગોથી આ વર્ગને ઓળખવામાં આવે છે.

સમાજવાદીઓ: સર અર્નેસ્ટ બેન જેવા જૂની શૈલીના મૂડીવાદનૉ બચાવ કરનારાઓ માને છે કે સમાજવાદ અને ફાશીવાદ એક જ વસ્તુ છે. કેટલાક કેથોલિક પત્રકારો માને છે કે નાઝી-કબજા હેઠળના દેશોમાં સમાજવાદીઓ નાઝીઓના મુખ્ય સહયોગી રહ્યા છે.  અતિ-ડાબેરી તબક્કાઓ દરમિયાન સામ્યવાદી પક્ષ દ્વારા અલગ જ દૃષ્ટિકોણથી આ જ આરોપ લગાવવામાં આવ્યો છે. ૧૯૩૦-૩૫ના સમયગાળામાં ડેઇલી વર્કર લેબર પાર્ટીને લેબર ફાશીવાદીઓ તરીકે ઓળખાવમાં આવતો હતો. અરાજકતાવાદીઓ જેવા અન્ય ડાબેરી ઉગ્રવાદીઓ આ વાતનો પડઘો પાડતા જોવા મળે છે. કેટલાક ભારતીય રાષ્ટ્રવાદીઓ બ્રિટિશ મજૂર સંગઠનોને ફાશીવાદી સંગઠનો માને છે.

સામ્યવાદીઓ: રાઉશિંગ, પીટર ડ્રકર, જેમ્સ બર્નહામ, એફ. એ. વોઇગ્ટ જેવા એક નોંધપાત્ર વિચારધારા ધરવનારાઓ  નાઝી અને સોવિયેત શાસન વચ્ચેના તફાવતને નથી જોવા માગતા. એ વર્ગ માને છે કે બધા ફાશીવાદીઓ અને સામ્યવાદીઓ લગભગ એક જ વસ્તુ પર લક્ષ્ય રાખે છે અને અમુક અંશે સમાન લોકો પણ છે. ધ ટાઇમ્સમાં યુ.એસ.એસ.આર.નો (યુદ્ધ પહેલા) નેતાઓ 'ફાશીવાદી દેશ' તરીકે ઉલ્લેખ કરતા. હવે ફરીથી એક અલગ દ્રષ્ટિકોણથી અરાજકતાવાદીઓ અને ટ્રોસ્કીવાદીઓ દ્વારા આ વાતનો પડઘો પાડવામાં આવે છે.

ટ્રોસ્કીવાદીઓ: સામ્યવાદીઓ, ટ્રોસ્કીના પોતાના સંગઠન, ટ્રોસ્કીવાદીઓ પર, નાઝીઓના પગારમાં નભતા ક્રિપ્ટો-ફાશીવાદી સંગઠન હોવાનો આરોપ લગાવે છે. પોપ્યુલર ફ્રન્ટ સમયગાળા દરમિયાન ડાબેરીઓ માટે આ મુજબ વ્યાપકપણે માનવામાં આવતું હતું. તેમના અતિ-જમણેરી તબક્કાઓમાં, સામ્યવાદીઓ ડાબેરીઓના બધા જૂથો, જેમ કે કોમન વેલ્થ અથવા આઈ.એલ.પી., પર આવા જ આરોપ લગાવવાનું વલણ ધરાવે છે.

કેથોલિક: પોતાના સમુહની બહાર, કેથોલિક ચર્ચને લગભગ સાર્વત્રિક રીતે, નિરપેક્ષ અને સાપેક્ષ એમ બન્ને રીતે, ફાશીવાદી તરફી માનવામાં આવે છે.

યુદ્ધ વિરોધીઓ: શાંતિવાદીઓ અને યુદ્ધ વિરોધી અન્ય લોકો પર વારંવાર આરોપ મૂકવામાં આવે છે કે તેઓ માત્ર ધરી રાષ્ટ્રો માટે વસ્તુઓ સરળ બનાવતા નથી, પરંતુ ફાશીવાદી તરફી લાગણીથી પણ રંગાયેલા છે.

યુદ્ધના સમર્થકો: યુદ્ધ વિરોધીઓ સામાન્ય રીતે તેમના દાવા પર આધાર રાખે છે કે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યવાદ નાઝીવાદ કરતાં પણ ખરાબ છે. એ લોકો લશ્કરી વિજયની ઇચ્છા રાખનારા કોઈપણને 'ફાશીવાદી' શબ્દ લાગુ કરવાનું વલણ ધરાવે છે. પીપલ્સ કન્વેન્શનના સમર્થકો તો ત્યાં સુધી દાવો કરવા લાગ્યા હતા કે નાઝી આક્રમણનો પ્રતિકાર કરવાની તૈયારી ફાશીવાદી સહાનુભૂતિની નિશાની હતી. હોમગાર્ડ દેખાય કે તરત જ તેને ફાશીવાદી સંગઠન તરીકે વખોડી કાઢવામાં આવે. વધુમાં, બધા જ પ્રકારના ડાબેરીઓ લશ્કરવાદને ફાશીવાદ સાથે સરખાવે છે. રાજકીય રીતે જાગૃત ખાનગી સૈનિકો તેમના અધિકારીઓને, લગભગ હંમેશાં, 'ફાશીવાદી માનસિકતા ધરાવતા' અથવા 'સ્વાભાવિક ફાશીવાદી' તરીકે ઓળખાવે છે. યુદ્ધ-શાળાઓ, થૂંકીને તેના પોલિશ કરવું, અધિકારીઓને સલામ કરવી એ બધું ફાશીવાદ માટે અનુકૂળ માનવામાં આવે છે. યુદ્ધ પહેલાં, ટેરિટોરિયલ્સમાં જોડાવું એ ફાશીવાદી વૃત્તિઓની નિશાની માનવામાં આવતું હતું.

ભરતી દ્વારા ઊભી કરાયેલી સેના અને વ્યાવસાયિક સૈન્ય - આ બન્નેને ફાશીવાદી ઘટનાઓ ગણાવીને વખોડવામાં આવે છે.

રાષ્ટ્રવાદીઓ: જે રાષ્ટ્રીય ચળવળો વક્તાને પસંદ ન હોય એવી બધી જ રાષ્ટ્રવાદી ચળવળોને મૂળભૂત રીતે સર્વત્ર ફાસીવાદી માનવામાં આવે છે. આરબ રાષ્ટ્રવાદ, પોલિશ રાષ્ટ્રવાદ, ફિનિશ રાષ્ટ્રવાદ, ભારતીય કોંગ્રેસ પક્ષ, મુસ્લિમ લીગ, ઝાયોનિઝમ (યહૂદી રાષ્ટ્રવાદ) અને આઈ.આર.એ. (I.R.A.) - આ બધાને અલગ અલગ લોકો અલગ સંદર્ભમાં ફાસીવાદી ગણાવવામાં આવે છે.

* * *

આમ જોઈએ તો, જે રીતે આ શબ્દનો ઉપયોગ થાય છે, તે જોતાં 'ફાશીવાદ' (Fascism) શબ્દપ્રયોગ લગભગ સંપૂર્ણપણે અર્થહીન બની ગયો છે. અલબત્ત, લેખિત સ્વરૂપ કરતાં વાતચીતમાં તો તેનો ઉપયોગ વધુ બેફામ રીતે કરવામાં આવે છે. મેં આ શબ્દનો પ્રયોગ ખેડૂતો, દુકાનદારો, 'સોશિયલ ક્રેડિટ', , શારીરિક પીડા થાય એવી સજા, શિયાળના શિકાર, આખલા- યુદ્ધ (bull-fighting), '૧૯૨૨ કમિટી', '૧૯૪૧ કમિટી', કિપલિંગ, ગાંધીજી, ચિયાંગ કાઈ-શેક, સમલૈંગિકતા, પ્રિસ્ટલીના પ્રસારણો, યુથ હોસ્ટેલ્સ, જ્યોતિષવિદ્યા, સ્ત્રીઓ, કૂતરાં અને ખબર નહીં બીજાં કેટલાંય માટે થતો સાંભળ્યો છે.

છતાં, આ તમામ ગૂંચવણની નીચે એક પ્રકારનો ગૂઢ અર્થ છુપાયેલો છે. સૌ પહેલું તો એ સ્પષ્ટ છે કે 'ફાશીવાદી' કહેવાતી શાસનવ્યવસ્થાઓ અને 'લોકશાહી' કહેવાતી શાસનવ્યવસ્થાઓ વચ્ચે ખૂબ મોટા તફાવતો છે—જેમાંના કેટલાક એવા છે જેને દર્શાવવા સરળ છે અને જેને નકારી કાઢવા કે સમજાવીને ટાળી દેવા મુશ્કેલ છે. બીજું, જો 'ફાશીવાદી'નો અર્થ 'હિટલર પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ધરાવનાર' એવો કરવામાં આવે, તો ઉપર જે આરોપોની મેં યાદી આપી છે, તેમાંથી કેટલાક અન્ય આરોપોની સરખામણીમાં વધુ વ્યાજબી ઠરે છે. ત્રીજું, જે લોકો બેફામપણે ગમે ત્યાં 'ફાશીવાદી' શબ્દનો પ્રયોગ કરે છે, તેઓ પણ આ શબ્દ સાથે એક પ્રકારનો ભાવનાત્મક અર્થ જોડે છે. તેમના મત અનુસાર, 'ફાશીવાદ', સ્થૂળ રીતે કહીએ તો, કંઈક એવું છે જે ક્રૂર, અનૈતિક, અહંકારી, અંધશ્રદ્ધાળુ કે જ્ઞાનવિરોધી, ઉદારમતવાદ-વિરોધી અને કામદાર-વર્ગ-વિરોધી હોય. ફાશીવાદના સમર્થકોની પ્રમાણમાં નાની સંખ્યાને બાદ કરતાં, લગભગ કોઈપણ અંગ્રેજ વ્યક્તિ 'ફાશીવાદી'ના પર્યાય તરીકે 'દાદાગીરી કરનાર' (bully) શબ્દને સ્વીકારી લેશે. આટલો બધો દુરુપયોગ પામેલો આ શબ્દ, કોઈ વ્યાખ્યાની જેટલો નજીક પહોંચી શક્યો છે.

પરંતુ ફાશીવાદ એ એક રાજકીય અને આર્થિક વ્યવસ્થા પણ છે.

તો પછી, આપણી પાસે તેની કોઈ સ્પષ્ટ અને સર્વસ્વીકૃત વ્યાખ્યા કેમ નથી? અફસોસ! આપણને આવી કોઈ વ્યાખ્યા મળવાની નથી — ઓછામાં ઓછું અત્યારે તો નહીં જ. શા માટે એવું છે તે સમજાવવામાં ઘણો સમય લાગી જશે, પરંતુ મૂળભૂત કારણ એ છે કે ફાશીવાદને સંતોષકારક રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવો ત્યારે જ શક્ય બને જ્યારે કેટલીક એવી બાબતો સ્વીકારવી પડે, જે સ્વીકારવા માટે ન તો ફાસીવાદીઓ પોતે, ન તો રૂઢિચુસ્તો (Conservatives), અને ન તો કોઈપણ વિચારધારાના સમાજવાદીઓ (Socialists) તૈયાર છે. હાલ પૂરતું તો એટલું જ કરી શકાય કે આ શબ્દનો ઉપયોગ કરતી વખતે થોડી સાવચેતી વર્તવી જોઈએ, અને સામાન્ય રીતે જે રીતે કરવામાં આવે છે તેમ, તેને કોઈ ગાળ કે અપશબ્દના સ્તરે ઉતારી ન દેવો જોઈએ.

+                              +                             +                              +

જ્યોર્જ ઓર્વેલના બિન-કાલ્પનિક નિબંધ, What is Fascism? ,1944 નો અનુવાદ 

અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ

૧૧-૧૧-૨૦૨૬

+                      +                      +                      +

What is Fascism? ,1944ના અનુવાદને ડાઉનલોડ કરવા માટે ફાશીવાદ શું છે? ૧૯૪૪ પર ક્લિક કરો

---

[1] શબ્દકોશની વ્યાખ્યા: એકાંતિક જમણેરી પક્ષ અને તેની નિરંકુશસત્તાવાદી રાજકીય માન્યતાઓ અને વહેવાર

સંદર્ભ વિનાનો નિર્ણય અર્ધી યાદદાસ્તની જ ભૂમિકા ભજવે છે

ઉત્પલ વૈશ્નવ

સંદર્ભ વિનાનો નિર્ણય અર્ધી યાદદાસ્તની જ ભૂમિકા ભજવે છે.

થોડા સમયથી મારા કામને લગતી નિર્ણય પ્રક્રિયા બાબતે મારા મનમાં ત્રણ પ્રશ્નો ઘોળાયા કરે છે :

- નિર્ણય એટલે શું ?
- તેની માલિકી કોની?
- નિર્ણય ખોટો પડે તો શું કરવુ એ માટે શું કરવાની તૈયારી છે ?

હમણાથી આ સવાલોને એવા સંદર્ભમાં વિચારી રહ્યો છું, જ્યાં જોખમો અને ફાયદાઓ, વિષયને લગતુંં જ્ઞાન અને અનુભવ તેમજ જવાબદારીઓ અને સત્તાઓ સાવ અલગ જ હોઈ શકે છે.

તબીબી સારવાર અને આરોગ્યની સારસંભાળ સેવાઓ

સારવાર કે સારસંભાળની નોંધોમાં શું નક્કી કરાયું હતું તે સચવાઈ શકે છે.
પરંતુ તે નોંધ પરથી તે પછીની વ્યક્તિને તો એ નિર્ણય શા માટે લેવાયો હતો એ જાણવું પણ જરૂરી છે. 

એ માટે

- કયા પુરાવા મહત્વના ગણાયા હતા.
- કઈ બાબતે અનિશ્ચિતતા રહી ગઈ હતી.
- પછીથી શું બદલી જઈ શકે / ગયું.

અને તે પછી કોણે (ક્યારે, કયા સંજોગોમાં) શું પગલાં લેવાનાં છે. 

તેના પરથી મારા મનમાં તંત્રવ્યવસ્થાને લગતા જે સવાલો પેદા થયા તે હજુ ઘુમરાયા કરે છે :

- નોંધમાં જે લખાયું તે સિવાય શું યાદ રખાવું જરૂરી છે?
- જે સંભાળ લેવાઈ રહી છે તે માટે જવાબદાર વ્યક્તિઓને, ક્યાંથી શરૂઆત થઈ અને શું ખોટું પડ્યું જેવા મૂળ સંદર્ભ મળી શકે ખરા ?

હું આ બાબતને એક તબીબની દૃષ્ટિએ નહીં પણ તંત્ર્ વ્યવસ્થા ઘડનાર તરીકે જોઈ રહ્યો છું.

તબીબી તારણો તબીબ પાસે જ રહી જાય છે. 

અને કામને પુરેપુરૂં સમજ્યા વિના આ બાબતનો ઉપાય AI છે તેવું માની લેવા નથી માગતો.

ખરૂં છીંડું નોંધમાં રહી શકે છે.

- કે પછી હાથબદલા સમયે રહી શકે છે..
- કે પછી કામના ભારણ બાબ્તે રહી શકે છે 
- અને નહીં તો પછી, માલિકીપણા બાબતે રહી શકે છે.
- અથવા તો એ માટેનાં પ્રોત્સાહનમાં રહી શકે છે.

વધારે શક્યતા, આ દરેક વચ્ચે થતાં આપસી આદાનપ્રદાનમાં મળી આવવાની છે.

એટલે ઉપાય મળી જવાની આ જાહેરાત નથી.
આ તો કામકાજ અંગેની તપાસ માત્ર છે..

આ અંગે મને જે વિચારો આવી રહ્યા છે, જે પ્રશ્નો ઊઠી રહ્યા છે, કે હું જે કંઈ જાણું છું તેની સીમાઓ શું છે એ બધાં પર હું હજુ જે કંઈ લખીશ તે હવે પછીથી રજૂ કરતો રહીશ.

→ ધંધેકા ફંડા - નિર્ણયની નોંધ શું થયું હતું તે સાચવી શકે છે. નિર્ણય અંગેનો સંદર્ભ તે પછી જેણે કામ કરવનું છે તેને માટે એ નિર્ણય શા માટે લેવાયો એ સમજવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.

---

ઉત્પલ વૈશ્નવની લેખમાળા #DhandheKaFunda ના મૂળ લેખ, A decision without its context is only half a memory  નો અનુવાદ

અનુવાદક અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ | ૬ નવેમ્બર ૨૦૨૬

રાણકપુરનું આદિનાથનું જિનમંદિર - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક

મારી સામે વર્તમાન યુગના પ્રથમ તીર્થંકર આદિનાથની વિશાળ પ્રતિમા છે; તેઓ પદ્માસનમાં બિરાજમાન છે, તેમના શરીર પર વસ્ત્રો નથી અને મુખભાવ અત્યંત શાંત છે. છત પર, જે ઈચ્છો તે ફળ આપનાર વૃક્ષ—'કલ્પવૃક્ષ'—નું આરસપહાણ પર કોતરેલું એક અતિ સુંદર પાન હતું. અમારો ગાઈડ કહેતો હતો કે તેની નીચે ઊભા રહીને કોઈ પણ ઈચ્છા વ્યક્ત કરો, તો તે ઈચ્છા પૂર્ણ થાય છે. આ સાંભળીને, પોતાની ઈચ્છાઓ પૂરી કરાવવા આતુર શ્રદ્ધાળુ પ્રવાસીઓની ત્યાં કતાર લાગી ગઈ. હું પણ ત્યાં પહોંચ્યો. એ સમયે એક મહિલાને હસતાં હસતાં એમ બોલતાં સાંભળી કે "લોકોને કદાચ આમાં રહેલો વિરોધાભાસ સમજાતો નથી લાગતો. એક તરફ ઉપર એવું પાન છે જે તમારી બધી ઈચ્છાઓ પૂરી કરે છે, અને સામે એવા મહાપુરુષ (તીર્થંકર) બિરાજમાન છે જેઓ સમગ્ર વિશ્વના સમ્રાટ હતા છતાં પોતાની બધી જ ઈચ્છાઓથી પર થઈ જવાથી પોતાની સંપત્તિનો ત્યાગ કરી દીધો છે." આ સાંભળીને મેં થોડો સંકોચ અનુભવ્યો અને કતારમાંથી ખસી ગયો.

એક સ્તંભ પર બનેલી નાનકડી મૂર્તિ તરફ નિર્દેશ કરતા ગાઈડે કહ્યું, "આ ભવ્ય મંદિરનું નિર્માણ કરાવનાર ધન્ના શાહની આ એકમાત્ર પ્રતિમા છે. ખૂબ સમજાવટ પછી તેઓ પોતાની મૂર્તિ અહીં મૂકવા માટે સંમત થયા હતા, પરંતુ તેમણે શરત રાખી હતી કે તે મૂર્તિ એક હથેળીથી મોટી ન હોવી જોઈએ. વળી, તેમણે એ બાબતે પણ ધ્યાન રાખ્યું હતું કે આ મૂર્તિને કારણે 'મૂળનાયક' (મુખ્ય પ્રતિમા)ના દર્શનમાં કોઈ નડતર ન આવે. આ ભાવના આજના સમયના મંદિરોના દાતાઓ કે સંરક્ષકોની રીતભાતથી તદ્દન અલગ છે." 'મૂળનાયક' શબ્દ જૈન મંદિરમાં સ્થાપના થયેલ મુખ્ય પવિત્ર પ્રતિમા માટે વપરાય છે. હિન્દુ મંદિરોમાં સામાન્ય રીતે દેવતાઓની મૂર્તિઓ હોય છે, જ્યારે જૈન મંદિરોમાં જેમણે આત્મજ્ઞાનની સર્વોચ્ચ અવસ્થા, એટલે કે 'કૈવલ્ય' પ્રાપ્ત કર્યું હોય એવા મહાપુરુષ—તીર્થંકર—ની પ્રતિમા હોય છે.

'ધરણ શાહ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવતા શ્રેષ્ઠીની મૂર્તિ તરફ મારી દૃષ્ટિ એકીટશે સ્થિર થઈ ગઈ હતી. તેમના ધન અને દૂરંદેશીના થી લગભગ છ સદીઓ પહેલાં રાજસ્થાનના પાલી જિલ્લામાં, ઉદયપુરથી આશરે ૧૦૦ કિલોમીટર દૂર, અરવલ્લીની હરિયાળી ખીણમાં આ અદ્‍ભૂત રાણકપુર મંદિરનું નિર્માણ થયું હતું. મારી નજર મંદિરના સ્તંભો પર ફરી વળી; અહીં લગભગ ૧૪૪૪ સ્તંભો છે, અને દરેક સ્તંભ એકબીજાથી અલગ અને અનોખો છે. જોકે, ચોક્કસ સંખ્યા વિશે કોઈને ખાતરી નથી, કારણ કે આ બધા સ્તંભોને ગણવા અત્યંત મુશ્કેલ છે.

એવી કિવદંતિ છે કે ધન્ના શાહને 'સ્તંભોના સમૂહવાળો ઉડતો મહેલ' એવો જેનો શાબ્દિક અર્થ થાય છે એવા 'નલિની-ગુલ્મવિમાન'નું સ્વપ્ન આવ્યું. આ મહેલ દૈવી જીવો માટે આરક્ષિત હોય છે. તેમણે શિલ્પકારોને આવો મહેલ બનાવવા કહ્યું, પરંતુ કોઈની પણ રચના તેમને સંતોષી શકી નહીં. આખરે, દેપા નામના એક નિરાભિમાની સ્વભાવના શિલ્પી એવી રચના રજૂ કરી જે ધન્નાને ખૂબ ગમી ગઈ. દેપા અન્ય કારીગરોમાં બહુ લોકપ્રિય નહોતા; તેમને કલા પ્રત્યે પ્રેમ હતો અને ગુલામી કે ખુશામત પ્રત્યે નફરત હતી. પોતાની કલા બાબતે સમાધાન કરવાને બદલે ગરીબીમાં રહેવાનું પસંદ કર્યું હતું. ધરણ શાહના દેપાને એક આદર્શ આશ્રયદાતા મળ્યા. ધન્ના પાસે ધન, દૂરંદેશી અને શ્રદ્ધા હતી, જ્યારે દેપા પાસે આ પરિયોજના માટે જરૂરી અદ્‍ભૂત કલા-કૌશલ્ય હતું. આમ, ભારતના સૌથી શ્રેષ્ઠ જૈન મંદિરોમાંના એકનું નિર્માણ કાર્ય શરૂ થયું. આ ભૂમિ એ સમયના રાજા રાણા કુંભાએ પ્રદાન કરી હતી, તેથી જ તેને 'રાણકપુર જિનમંદિર (વિકલ્પે ચતુર્મુખા પ્રાસાદ, ધરણાવિહાર વગેરે) નામથી ઓળખવામાં આવે છે.

                                 તસવીર સ્રોતઃ Ranakpur Temple

અહીં આદિનાથ ભગવાનની ચારેય દિશાઓ તરફ મુખ કરીને બિરાજમાન ચાર પ્રતિમાઓ છે.. દરેક પ્રતિમાની સામે ત્રણ માળના સ્તંભયુક્ત સભામંડપો છે, જે એક ઊંચી કુંભી (ઓટલો) પર સ્થિત છે. દૂરથી જોતાં, ૪૮,૦૦૦ ચોરસ ફૂટમાં ફેલાયેલી ૨૯ મંડપો અને જેના શિખરો પર ધ્વજાઓ લહેરાતી રહેતી હોય એવા ૮૦ ગુંબજો ધરાવતી આરસપહાણની અદ્‍ભૂત કૃતિ ખરેખર એક ઉડતા મહેલ કે 'વિમાન' જેવી જ દેખાય છે.

ભારતમાં તમામ મંદિરોને 'વિમાન' કહેવામાં આવે છે, કેમકે મંદિરોને ત્યાં બિરાજમાન દેવતાઓના 'ઉડતો રથ' માનવામાં આવે છે. હિન્દુ, બૌદ્ધ અને જૈન પૌરાણિક કથાઓમાં આવા વિમાનોનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે, જેમાં લંકાપતિ રાવણનું 'પુષ્પક વિમાન' સૌથી વધુ જાણીતું છે. જૈન રામાયણો અનુસાર, રાવણ જૈન હતા. તે શાંતિનાથ ભગવાનની ઉપાસના કરતા હતા. તેમનો જીવનકાળ મુનિસુવ્રત ભગવાનના સમયકાળમાં મનાય છે. સીતાના અપહરણના ગુના બદલ તેમનો વધ લક્ષ્મણે (રામે નહીં) કર્યો હતો. ભવિષ્યના કોઈ જન્મમાં, આવનારા કોઈ યુગમાં, પોતાના કર્મોના ભારમાંથી મુક્ત થયા પછી, રાવણ એક ઋષિ બનશે. તેઓ તમામ ઈચ્છાઓથી પર થઈ ને પોતાના જીવાત્માને મુક્ત કરીને, ત્રણેય લોકની ઉપર આવેલા 'સિદ્ધલોક' (સર્વોચ્ચ સ્થાન) ને પ્રાપ્ત કરશે.

કદાચ 'વિમાન' શબ્દ એવી વસ્તુનો નિર્દેશ કરે છે જે (સંસ્કૃતમાં) 'મન'ને જ્યાં ભય કે અજ્ઞાનનું અસ્તિત્વ નથી એવી ઉન્નત અવસ્થા તરફ ઉપર ઉઠવામાં અને વિસ્તરવામાં મદદ કરે છે. આ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરવાનો એક માર્ગ કલા અને સૌંદર્યબોધ છે. આ જ કારણ છે કે સંસારનો ત્યાગ કરનારા સાધુઓની ચાર પ્રતિમાઓ સ્થાપના થયેલ રાણકપુરનું મંદિરની સંરચના અત્યંત સુંદર રીતે કરવામાં આવી છે.

                                  તસવીર સ્રોતઃ Ranakpur Temple

અહીંના દરેક સ્તંભ પર ફૂલવેલોનાં તોરણો, પ્રાણીઓ, વીર પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને જટિલ ભૌમિતિક આકૃતિઓનું અદભૂત કોતરકામ જોવા મળે છે. કોઈ પણ બે સ્તંભ એકસરખા નથી. સ્તંભોની ગોઠવણી એવી રીતે કરવામાં આવી છે કે ત્યાં હંમેશા પ્રકાશ અને છાયાનો ખેલ રચાય છે; વળી, પવનની અવરજવર પણ એવી રીતે થાય છે કે રણપ્રદેશમાં આવેલું હોવા છતાં, મંદિરની અંદર પ્રવેશતા જ તમને શીતળતાનો અનુભવ થાય છે.

મને સૌથી વધુ ગમ્યું તે હતું—ગૂંચળું વળેલ નાગદમનનું શિલ્પ. તમે તેની પૂંછડી શોધી જ ન શકો ! ક્યારેક તો તમને એવો વિચાર પણ આવે કે શું આ ખરેખર આરસપહાણ છે, કે પછી પથ્થરમાં કંડારેલું કોઈ ઝીણવટભર્યું ભરતકામ છે?

આ મંદિરના નિર્માણમાં ૫૦ વર્ષથી વધુ સમય લાગ્યો હતો અને ૧૫મી તથા ૧૬મી સદીમાં તે ખૂબ લોકપ્રિય હતું. ૧૭મી સદીમાં, મુઘલોના આક્રમણોને કારણે સ્થાનિક લોકો ત્યાંથી પલાયન કરી ગયા, પરિણામે આ મંદિર ત્યજી દેવાયું અને ડાકુઓનું આશ્રયસ્થાન બની ગયું. ૨૦મી સદીના મધ્યભાગમાં જ આ મંદિરને તેના પૂર્વ વૈભવમાં પાછું લાવવાના પ્રયાસો શરૂ થયા. આ કાર્ય, છેલ્લા ૩૦૦ વર્ષોથી સમગ્ર ભારતમાં શ્વેતાંબર સંપ્રદાયના જૈન તીર્થો અને મંદિરોની જાળવણી કરી રહેલ 'આણંદજી કલ્યાણજી ટ્રસ્ટ'ના પ્રયાસોને આભારી છે. ૧૯૫૩માં આ મંદિરને ફરીથી જાહેર જનતા માટે ખુલ્લું મૂકવામાં આવ્યું. મંદિર પરિસરમાં તેઓ એક ભોજનાલય પણ ચલાવે છે, જ્યાં તમે પૌષ્ટિક જૈન ભોજનનો આનંદ માણી શકો છો. સ્વાભાવિક છે અહીની રસોઈમાં જૈન અહિંસાના સિદ્ધાંતને ધ્યાનમાં રાખીને મૂળ પ્રકારનાં શાકભાજી નથી વપરાતાં અને મસાલાઓનો ઉપયોગ નહિવત હોય છે.

જૈન કથા અનુસાર અનંત યુગો છે, દરેક યુગમાં ૨૪ તીર્થંકરો છે. આદિનાથ (ઋષભ દેવ), માનવ સભ્યતાના વર્તમાન યુગમાં તીર્થંકર બનેલા પ્રથમ રાજા હતા. તેમણે ખેતીની શરૂઆત કરાવી અને સભ્ય સમાજની સંસ્કૃતિનીતા સ્થાપના કરી. તેમનો જન્મ અયોધ્યામાં થયો હતો અને તેમણે કૈલાસ પર્વતની ટોચ પર મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી હતી. તેમના પુત્ર, ભરત,નું રાજ્ય શાશન એટલું આદર્શ મનાય છે કે આપણા દેશને તેમના નામ (ભારત)થી ઓળખાવામાં આવે છે. તેમનાં પુત્રી, બ્રાહ્મી,એ વિશ્વને બ્રાહ્મી લિપિ આપી. તેમનાં બીજાં પુત્રી, સુંદરી,એ વિશ્વને ગણિત આપ્યું. આ મંદિર આવી મહાન વિભૂતિઓના મહિમાને અનુરૂપ છે.

• મુંબઈ મિરર માં ૨ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૬ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
• દેવદત્ત.કૉમ,પરના અસલ અંગ્રેજી લેખ, Adinath Temple of Ranakpur નો અનુવાદ  | પ્રાયોગિક  પુરાણશાસ્ત્રવિદ્યા, હિંદુ પુરાણશાસ્ત્રવિદ્યા

શતમ્ જીવ શરદ: - શાંત મધ્યાવસ્થાઃ ૫૦ એ અંતની શરૂઆત કેમ નથી?

 

સંજય મેહતા

પચાસની આસપાસ, બહુધા ઉપેક્ષા કરાતી, મધ્યાવસ્થા કેમ અંતની શરૂઆત નહીં પણ ખાસ્સી સમજી વિચારેલ જીંદગીની શરૂઆત છે....

બહુ ઘણી દૃષ્ટિએ, મધ્યાવસ્થા એ કોઈ તપાસ ચોકી નથી; એ તો નવા માર્ગનું દ્વાર છે.

Live to 100 ના પહેલા મણકામાં આપણે જોયું કે પચાસની ઉમર વટાવ્યા પછીની દરેક વ્યક્તિને મનની શાંતિ માટે કેટલાક મહત્વના ફેરફારો કરતા રહેવું પડે છે.

બીજા મણકામાં આપણું 'આંતરિક સ્વાસ્થ્ય' પર ધ્યાન કેન્દ્રિત થયું અને એ 'આંતરિક સ્વાસ્થ્ય'નું ઘડતર શી રીતે બાજી પલટાવી દઈ શકે છે તે આપણે જોયું. 

હવે ત્રીજા મણકામાં આપણે જોઈશું કે પચાસની ઉમર એ ખરેખર જીવનના અત્યાર સુધી ન સાંભળેલાં આંતરનાદને સાંભળવા માટે ખુલતું દ્વાર છે. 

આજે આપણે જ્યારે બધું બહુ નાટ્યાત્મક ઝડપે બદલાતું રહે છે એ વર્ષોનાં જીવનનાં શરૂઆતના પ્રકરણો વિશે કે જેના વિશે, મોટા ભાગે, એકના એક સુરમાં, એકના એક શબ્દોમાં જેની કલ્પના કરીએ છીએ એ જીવનના નિવૃતિ પછીની વૃદ્ધાવસ્થાની વિશે તો વાત નથી જ કરવી.

જીવનનાં જ જે વર્ષો વિશે બહુ વાતચીત થતી નથી એવી જીવનની એ "મધ્યાવસ્થા" વિશે આજે વાત કરીશું. 

પચાસ કે સાંઈઠની ઉમરના પડાવની અવસ્થાનાં આ એ વર્ષો છે. જીવનની એકધારી લયની ઉપર ઊઠીને આપણે આપણને "શું આ એ જ કે પછી બીજું કંઈ?" એવો સવાલ કરવાનો એ તબક્કો છે. 

દાયકાઓથી, થોડું ઉપર નીચે થતી એવી સીધી રેખાના આલેખમાં ઉતારી શકાય એમ જીવન આગળ વધતું રહ્યું હોય છે. શાળા, કોલેજ, કારકિર્દી, ઘર, બાળકો, આ ને પેલી એવી આવતી જતી રહેતી જવાબદારીઓના ક્રમ દ્વારા જીવન એક એવી ગતિની જે ઘરેડ પડી જાય છે તેના વિશે ભાગ્યેજ આપણે પ્રશ્ન ઉઠાવીએ છીએ; આપણે ફક્ત દોડીએ છીએ.

અને પછી, અચાનક જ કોઈ સ્પષ્ટ ચેતવણી મળ્યા વિના જ બહારના અવાજો ધીમા અને શાંત પડવા લાગે છે. બાળકો મોટાં થાય છે. કામ સ્થિર થાય છે. ફોનની ઘંટડીઓ વારંવાર વાગતો નથી. શાંત પડતાં જતાં વાતાવરણની છાયામાં, કંઈક જીવનના નાટકનો એક રસપ્રદ અંક શરૂ થવા માટેનો પડદો ઉપડે  છે.

એક નવા સુરનો અવાજ ઉભરે છે

તે અવાજમાં "વધુ પ્રાપ્ત કરો", "પોતાને સાબિત કરો", "જોજો, સ્પર્ધામાં પાછળ ન રહી જાઓ' નો વર્ષોથી કાનોમાં અફળાતો રહેતો શોરબકોર નહીં હોય. આ અવાજ નરમ છે, શરૂઆતમાં તો લગભગ શરમાતાં શરમાતાં જ અત્યાર સુધી અજાણ્યા રહેલા પ્રશ્નો હવે સંભળાવા લાગે છે:

તમે હવે શું ઇચ્છો છો?

તમારા માટે શું (ખરેખર) અર્થપૂર્ણ છે?

જીવનના મંચ પર જે ભૂમિકાઓ તમે ભજવી રહ્યાં છો તેનાથી અલગ એવાં તમે ખુદ કોણ છો?

આ કટોકટી નથી. હવે જરૂર છે સ્પષ્ટતાની. આ એ ક્ષણ છે જ્યારે તમે જીવન નાટકના મંચ પર ચાલી રહેલાં માટકનાં કથાવસ્તુમાંથી બહાર નીકળો છો અને કલાકાર તરીકે તમે ભજવેલ ભૂમિકાઓની પાછળ રહેલી તામારામાંની વ્યક્તિને જોવાનું શરૂ કરો છો.

જીવનનાં નાટકનું કથાવસ્તુ તો બાહ્ય પરિબળો દ્વારા લખાતું હોય છે. માતાપિતાની અપેક્ષાઓ, સફળતા માટેના આસપાસના સમાજના માપદંડો અને સમવય્સ્કો તેમ્જ સમકક્ષો સાથે સરખામણીનું અવિરત ખેંચાણમાં તમે કઠપુતળીની જેમ તમારા પાઠ ભજવ્યે જાઓ છો. તેમાંથી બહાર નીકળવાનો અર્થ એ છે દેખાડા માટે જીવાતાં જીવનની ઢાલનો સહારો છોડી દેવો અને તમારાં જીવનના હવે પછીના સાચા માર્ગની દિશાને બતાવતાં આંતરિક હોકાયંત્રનાં અસ્તિત્વનો સ્વીકાર કરવો. જીવન પ્રત્યેના દૃષ્ટિકોણમાં થતું આ પરિવર્તન શાંતિપૂર્ણ મધ્યાવસ્થા માટેનો વિજયપથ છે. જીવનને હવે સ્પર્ધા તરીકે જોવાનું બંધ કરવાનું અને અનુભવોના એક આગવા સંગ્રહ તરીકે જોવાનું શરૂ કરવાની આ ક્ષણ છે. 

સંકટ નહીં, પરંતુ સ્પષ્ટતા

ઘણા લોકો આ ક્ષણને શિખર પરથી નીચે તરફનાં પતન તરીકે જોવાની ભૂલ કરે છે. તેઓ માની લે છે કે તેમનું "શ્રેષ્ઠ" તો પાછળ રહી ગયું. પરંતુ આ મધ્યાવાસ્થામાં પહોંચ્તાં બે ઘડી વિચાર કરીશું તો સમજાય છે કે સાચું તો તેનાથૂ ઉલટું  છે. તમારા જીવનમાં પહેલી વાર અપેક્ષાઓના અવાજને સાંભળ્યા વિના પસંદગી કરી શકવાની આ ઘડી આવી છે. તમારે હવે કોઈને પ્રભાવિત કરવાની જરૂર નથી રહી. તમારે હવે કોઈ લાંબા ગાળાની કોર્પોરેટ યોજનામાના ચોકઠામાં બંધ બેસવા માટે લેવાં પડતાં દરેક પગલાંની સાવચેતી રાખવાની પણ જરૂર નથી.

આ તબક્કામાં, મનની અંદરની અનુભૂતિ અનુભવાય છે, અહંકાર ઠરવા લાગે થાય છે, અને જીગર... થોડું હિંમતવાન થવા લાગે છે.

એક પ્રવેશદ્વાર છે, અંત નહીં

તમારી આસપાસ નજર કરશો એટલે ચારે બાજુ આ બાવા બદલાવનાં દશ્યો જોવા મળશે. ૫૫ વર્ષનો એક મિત્ર ફરીથી ફોટોગ્રાફી પ્રત્યેનો પોતાનો લગાવ જગાડી રહ્યો છે. દાયકાઓ સુધી એકધારું જીવન જીવ્યા પછી, બીજિં મિત્ર દંપતી હવે રોડ-ટ્રિપ પર નીકળી પડ્યું છે. એક પડોશી મહિલા પોતાના ઘરનાં એ જ રસોડામાંથી જ નાનકડો ક્લાઉડ કિચનનો વ્યવસાય શરૂ કરી રહી છે. એક મિત્ર દંપતિ પોતાના ઘરની બાલ્કનીમાં હોમ ગાર્ડનના અખતરા કરી રહેલ છે. બીજો એક મિત્ર કબાટમાં ઢબુરાઈ ગયેલી ડિવીડીઓને હાર્ડ ડિસ્ક પર ટ્રાંસફર કરીને  ઈયરફોન પર વર્ષો પહેલાં 'સેવ'કરેલ સંગીત સાંભળવામાં ખોવાઈ ગયેલો છે. 

આ બધું જે કોઈ થઈ રહ્યું છે કોઈ વાહવાહી મેળવવા માટે નથી થઈ રહ્યું. લોકો આ બધું એટલા માટે કરી રહ્યા છે કે તેમને ગમતું હતું તે કરવાની હવે તેમને જીવનની આ મધ્યાવસ્થામાં બેરોકટોક છૂટ મળી છે.

કોઈ પણ રીતે જોઈશું તો પણ જીવનની મધ્યાવસ્થા કોઈ 'તપાસચોકી' નથી જ્યાં રોકાઈને કોઈ તપાસ કરાવવી પડે. જૂના ચશ્માના ડાબલા ઉતારીને જોતાં જ હવે 'પ્રવેશદ્વાર' દેખાય છે. એ ખોલીને નજર કરતાં જ આપણને જેની ખોજ હતી, જે કંઈ 'નવું' કરવું હતું એ બધું  દેખાવા લાગે છે.

માટે જ, જ્યારે કોઈ કહે છે કે "૫૦ પછી જીવન ધીમું પડી જાય છે," ત્યારે મારા હોઠ પર હળવું, મામ્ર્મિક સ્મિત આવી જાય છે. કદાચ બહારની દુનિયા ધીમી પડતી હશે, પણ અંદર... અંદરથી જીવનનો અત્યાર સુધી સાંભળ્યો ન સાંભળ્યો કર્યો 'અવાજ' સંભળાવા લાગે છે. આપણી પાસે, ખરેખર એ સાંભળવાનો સમય, પણ આખરે, હવે જ આવ્યો છે.  

v  ફાયનાન્સિયલ એક્ષપ્રેસમાં પ્રકાશિત થતી સંજય મેહતાની શ્રેણી “Live to 100” ના લેખ The Quiet Middle: Why 50 is not the beginning of the end પરથી તૈયાર કરેલ સંકલિત ભાવાનુવાદ 

અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ‖

રસનું પાત્ર - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક

 

સામાન્ય રીતે, ભારતમાં આપણે નાટ્યરચનામાં તે તે કૃતિમાંની તે તે વ્યક્તિના અભિનેતા તરીકેના સ્વાંગ અથવા પુસ્તકમાંની કથા કે વાત (નાટકાદિ)માં આવતી કોઈ પણ વ્યક્તિપાત્રને માટે 'પાત્ર' શબ્દ પ્રયોજીએ છીએ. 'પાત્ર' નો એક શાબ્દિક અર્થ ઠામ / વાસણ કે ધારણ કરનાર) થાય છે. પાત્રનો આવો સાહિત્યિક શબ્દપ્રયોગ શા માટે કરવામાં આવતો હહે તે સમજવા માટે, આપણે કદાચ વાર્તા કહેવાની, પાશ્ચાત્ય પદ્ધતિ અને ભારતીય પદ્ધતિ, એવી  બે ભિન્ન પદ્ધતિઓને સમજવી પડશે .

પ્લેટોના શિષ્ય અને સિકંદરના ગુરુ હતા, ગ્રીક દાર્શનિક એરિસ્ટોટલને કથાનક કે વાર્તા કહેવાની પાશ્ચાત્ય દ્રષ્ટિના મૂળ સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે. તેમના ગ્રંથ 'પોએટિક્સ' (Poetics)માં કથાનકને અત્યંત બૌદ્ધિક દ્રષ્ટિકોણથી દર્શાવાયેલ છે. તેમાં મુખ્યત્વે એક પાત્ર - નાયક - અને કોઈ નાટકીય ઘટના બાદ એ પાત્રમાં આવતા પરિવર્તન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે. અહીં, વાર્તા કહેવાની પ્રક્રિયા એક વિચારથી શરૂ થાય છે, જે કથાનક (પ્લોટ) અને પાત્ર દ્વારા વ્યક્ત થાય છે. પ્રેક્ષકો તેને નિહાળે છે, પાત્ર સાથે તાદાત્મ્ય સાધે છે અને 'કેથાર્સિસ' (catharsis) - એટલે કે મનમાં દબાયેલી લાગણીઓના  મુક્તિ -નો અનુભવ કરે છે. આમ, અહીં કથાની યાત્રા મગજ (બુદ્ધિ) થી હૃદય (લાગણી) તરફની રહે છે.

ભરત મુનિએ, કદાચ એરિસ્ટોટલના સમયની આસપાસ જ, 'નાટ્યશાસ્ત્ર'ની રચના કરી હતી. તેમને પણ અભિવ્યક્તિનાં એક માધ્યમ તરીકે નાટ્યકલામાં રસ હતો. જોકે, એરિસ્ટોટલના 'પોએટિક્સ' અને ભરત મુનિના 'નાટ્યશાસ્ત્ર' વચ્ચે એક મૂળભૂત તફાવત છે. ભરત મુનિ કથાનક કરતાં પ્રેક્ષકોમાં જાગૃત થતી સંવેદનાઓ ('રસ') અને કલાકાર દ્વારા લાગણીઓ ('ભાવ')નાં પ્રદર્શન પર વધુ ભાર મૂકે છે. કલાકારના હાવભાવ, શારીરિક મુદ્રાઓ અને અંગચેષ્ટાઓ કોઈ ચોક્કસ 'ભાવ' પર આધારિત હોવી જોઈએ, જેથી પ્રેક્ષકોમાં એક સૌંદર્યલક્ષી સંવેદનાત્મક અનુભવ -  'રસ' - ઉત્પન્ન થઈ શકે. અહીં, કથાની યાત્રા હૃદય (લાગણી) થી મગજ (બુદ્ધિ) તરફની રહે છે.

આમ, વાર્તા કહેવાની પાશ્ચાત્ય પદ્ધતિ એક પાત્ર, એક કથાનક, એક પરિવર્તન અને એક પ્રબળ લાગણી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. જટિલ કથાનકોમાં, આવી અનેક રેખાઓમાં કહેવાતી વાર્તાધારાઓને એકસાથે વણીને એક વિશાળ તાણાવાણા સાથેનાં વસ્ત્ર જેવી રચના કરવામાં આવે છે. પાશ્ચાત્ય પદ્ધતિમાં 'વિચાર' મહત્વનો છે. એ વિચારના માધ્યમથી એક લાગણી ઉદ્ભવે છે અને વિકસે છે. આપણે શેક્સપિયરના નાટકોમાં, હેમ્લેટની દ્વિધા, રોમિયો અને જુલિયટનો રોમાંસ, અથવા ઓથેલોનો ઉતાવળિયો આવેગ જેવાં સ્વરૂપે આ જોઈ શકીએ છીએ. આ દરેક નાટકમાં એક સ્પષ્ટ વાર્તા અને એક વિશિષ્ટ લાગણી કે ભાવ રહેલો છે.

તેનાથી વિપરીત, વાર્તા કહેવાની ભારતીય પદ્ધતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પ્રેક્ષકોની વિવિધ પ્રકારની સંવેદનાઓ અને લાગણીઓને પોષવાનો છે. વાર્તાના અંતે, શ્રોતાએ (દર્શકે) આનંદ, ક્રોધ, આનંદ, નફરત, પ્રેમ, કરુણા, દુ:ખનો અનુભવ કર્યો છે? અહીં, વિચાર એટલો મહત્વપૂર્ણ નથી. જ્યારે આપણે રામ, કૃષ્ણ, કે શિવ વિશે વિચારીએ છીએ, ત્યારે એક લાગણી ઉદ્ભવે છે, અને તેમની ગાથાઓનો આખો હેતુ તે લાગણીને વધુ પ્રબળ બનાવવાનો છે. ભારતીય ભોજનની થાળીમાં જેમ સાથે વિવિધ સ્વાદ પીરસાયેલા હોય છે, તેમ રામ સાથે સંકળાયેલ રસ અલગ બને છે અને રામાયણના અન્ય પાત્રો જેમ કે લક્ષ્મણ, સીતા, હનુમાન અને રાવણ દ્વારા પ્રેરિત અન્ય રસોને કારણે રામયણનું કથાનક વધારે વિશાળ ફલક પર વિસ્તૃત થાય છે.

આશ્ચર્યજનક રીતે, હોલીવુડની ફિલ્મો મહાન પ્લોટ અને પાત્રો માટે પ્રખ્યાત છે. તેનાથી વિપરીત, બોલિવૂડની ફિલ્મોમાં કથાવસ્તુ અને પાત્રો પાછળના વિચારોને ગીતો, નૃત્ય, રંગ, તેમની ફિલ્માંકન શૈલી, તેમની નાટ્યાત્મકતા વધુ જાણીતી છે.હોલીવુડની ફિલ્મમાં ગતિ અને પરાકાષ્ઠા સુધીનાં નિર્માણનું મહત્વ છે. બોલિવૂડની ફિલ્મમાં સંવેદનાઓ અને લાગણીઓનો ધસારો મહત્વ ધરાવે છે, તેથી અસંબંધિત વાર્તાઓ અથવા અતાર્કિક કથાવસ્તુ પણ દર્શકને ખુંચતાં નથી. પશ્ચિમી વાર્તા કહેવાની ભાષામાં અભિનેતા એક વિચારનું 'પાત્ર' (વાસણ) છે. ભારતીય વાર્તાકથનમાં, અભિનેતા એક એવું પાત્ર (અભિવ્યક્તિ) છે જે પ્રેક્ષકોના રસને પોષે છે.

• મિડ – ડે માં ૨ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૬ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
• દેવદત્ત.કૉમ,પરના અસલ અંગ્રેજી લેખ, The vessel of rasa નો અનુવાદ  | પ્રાયોગિક  પુરાણશાસ્ત્રવિદ્યા,

અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ‖ ૨૧ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬