શનિવાર, 20 સપ્ટેમ્બર, 2014

ફરી ફરીને હતા ત્યાં જ પાછા ફરવું - દેવદત્ત પટ્ટનાઇક

clip_image003તેમનાં સમગ્ર જીવન દરમ્યાન ભગવાન બુદ્ધે બધી જ વસ્તુઓની ક્ષણભંગુરતા વિષે, તેમ જ અપેક્ષાઓ અને નિરાશાઓ વચ્ચેનાં સંબંધની વાત કહી છે. એટલે તેમનાં મૃત્યુ પછી તેમનાં અસ્થિ કે દાંત કે વાળ જેવી પાર્થિવ નિશાનીઓને માટી અને છાણના ઢગલામાં રાખી, તેના પર છત્ર અને ફૂલો ચડાવીને તેમની સ્તૂપો તરીકે પૂજા થવા લાગી તે થોડું વિચિત્ર કહી શકાય. ભૌતિક સ્વરૂપે નહીં તો લોકો તેમની પરિકલ્પના થકી કાયમી સ્વરૂપે યાદ રાખવા માગતાં હતાં. સ્તૂપની આજૂબાજૂ લોકો ભક્તિભાવપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરતાં. સ્તૂપના પરિઘની પરિમિતિ પર પ્રદક્ષિણા કરવાને પરિક્રમા કહેવામાં આવી. ભક્તિભાવપૂર્ણ આ પ્રથામાં ધીમે ધીમે બ્રહ્માંડની ગતિનું પ્રતિબિંબ - ફરી ફરીને દરેક વસ્તુ હતી ત્યાં જ પાછી ફરે છે - કે ઋતુઓની જેમ બધું જ પુનરાવર્તી કાળચક્રીય છે એવાં આધ્યાત્મિક અર્થઘટન પણ ભળવા લાગ્યાં.
બુદ્ધના સમયકાળ પછી આપણે ત્યાં મૌર્ય વંશનું રાજ્ય રહ્યું, જેના મહાન સમાટ અશોકનો રાજ્યકાળ ઈસવી સન પૂર્વે ત્રીજી સદીમાં હતો. તેની રાજધાની પાટલીપુત્રમાંથી ઉદ્‍ભવતા તેના રાજ્યના કાયદાઓ ગંગાના તટીય વિસ્તારોમાંથી થઇને ઉત્તરમાં (આજનાં અફઘાનિસ્તાન) ગાંધાંર અને દક્ષિણમાં આંધ્ર પ્રદેશ સુધી વર્તુળાકારે પ્રસરેલા હતા.તેની રાજ્યસત્તાના પ્રસારની સાબિતી તેણે ઊભા કરાવેલા શિલાલેખો છે. બૌદ્ધ સાધુ અને સાધ્વીઓને, તે દુનિયાના અલગ અલગ પ્રદેશોમાં બૌદ્ધ ધર્મના પ્રચાર અર્થે જવા માટે તેઓ પ્રોસ્તાહીત કરતા. આમ, નવાં ઘરની શોધ કે બીજાંઓની જમીન પરની ચડાઈઓને બદલે વિચારોના પ્રસાર રૂપે મુસાફરીનું એક નવું સ્વરૂપ જોવા મળે છે.
સામ્રાજ્ય અને વિચારોનો વિસ્તાર એ, સામાન્યતઃ આંતર્મુખી કહી શકાય તેવી હિંદુ પારંપારિક વિચારધારા માટે કંઇક અંશે બહારી ભાવના કહી શકાય. શકય છે કે મહાન સિકંદરે પર્શીયન રાજય જે રીતે ઉખાડી નાખી, તે સમયનાં વિશ્વને હલબલાવી કાઢીને ભારતની વાયવ્ય સીમાઓ સુધી પગપેસારો કર્યો હતો, તેમાંથી આ વિચારો પ્રેરિત થયા હોય.તેના સમયના મહાન ગ્રીક ચિંતકોના વિચારોથી પ્રેરાઈને તેણે દુનિયાને બદલી નાખવાની કોશીશ કરી, પોતાના વિચારોથી તેણે વિશ્વને એક સૂત્રે બાંધવા પ્રયત્ન કર્યો, જેને પરિણામે તેણે એલેક્ઝાંડ્રીયા નામક અનેક શહેરો તેની વિજયકૂચના માર્ગમાં ઊભાં કર્યાં.
એમ કહેવાય છે કે સિંધુના તટે તેનો મેળાપ એક ગૂઢ રહસ્યવાદી નાગા સંપ્રદાયના સાધુ સાથે થયો. શક્ય છે કે તે કોઈ જૈન દિગંબર સાધુ હોય. દિગંબર એટલે દિશાઓ જ જેનાં વસ્ત્ર છે તેવી (નગ્ન) વ્યક્તિ. એક શિલા પર શાંત ચિત્તે બેસીને, આકાશ તરફ જોઈ રહેલા એ સાધુને જોઇ, સિકંદરે તેમને પૂછ્યું, 'તમે શું કરો છો ?'. દિગંબર સાધુએ જવાબમાં કહ્યું કે, 'કંઇ નહીંને અનુભવી રહ્યો છું.' તે સાંભળીને સિકંદર હસી પડ્યો, તેને લાગ્યું કે આ સાધુ તો પાગલ લાગે છે, કારણ કે તે મુસાફરી કરતો નથી, તેને કોઈ મહેચ્છાઓ નથી, તેનું જીવન દિશાશૂન્ય છે. દિગંબર સાધુ પણ હસી પડે છે કારણકે દુનિયામાં કોઈ જવા ઠેકાણું જ નથી. ચાલતાં હો કે બેઠાં હો, તમે સદાય સફરમાં જ રહો છો - એવી સફર કે જેમાં ફરી ફરીને પાછાં હતાં ત્યાં જ પાછાં ફરવાનું રહે છે, કદાચ થોડાં વધુ સમજુ બનીને !
clip_image001 'મીડ ડે'માં જુલાઇ ૨૧, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ




સોમવાર, 15 સપ્ટેમ્બર, 2014

રાજેશ સેટ્ટી કૃત શ્રેણી -‘વિશિષ્ઠ બનીએ’ - સંપુટ ચોથો - ગુચ્છ ૧૦

#196 – આપણાં જાગરૂકતાનાં વર્તુળ અંગે સભાન રહીએ
| ઑક્ટોબર ૨, ૨૦૦૮ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
clip_image002
આપણી જાગરૂકતાનાં વર્તુળ અંગે સભાનતા કેળવવા માટે સારી એવી પરિપક્વતા જોઇએ છે.આ એક એવો વિષય છે જ્યાં 'અજ્ઞાન એ આશીર્વાદ' નહીં નીવડે.
આપણી પાસે શું હોવું જોઇએ છે તે તો મોટા ભાગે આપણી જાગરૂકતાનાં વર્તુળમાં સમાવિષ્ટ હોય છે જ. 'આપણને શું જોઇએ છે' તે જો આપણી જાગરૂકતાનાં વર્તુળની બહાર હશે તો તેને મેળવવા માટે આપણે કદાચ પ્રયત્ન પણ નહીં કરીએ, કારણકે એવું કંઇ છે તે આપણને ખબર જ નથી.
તો હવે તેની સાથે કદમ મેળવવા માટે કરવું શું?
આ રહ્યા કેટલાક વિકલ્પો:
૧. આપણી જાગરૂકતા વધારવા માટે વધારે ને વધારે વાંચીએ.: સહુથી ઓછાં ખર્ચે, બહુ વિચારમંથન કર્યા સિવાય અમલ કરી શકાય એવો આ વિકલ્પ કહી શકાય. પુસ્તકો બાબતની આપણી પહોંચ જેટલી વધારે, તેટલી આપ્ણી જાગરૂકતા પણ વધારે થઇ શકે.
૨. રાહબર ખોળી કાઢીએ : માર્ગદર્શક આપણી જાગરૂકતા ક્યારેક ધીમે ધીમે વધારી શકે તો ક્યારેક એક જ ઝાટકે પણ વધારી શકે.
૩. યોગ્ય સાધનોની મદદ લઇએ: આપણે શું જોઇશે તેની શોધ આપણને શું ખપશે તે દૃષ્ટિ કરીએ તો તો ખાસ મેળ ન પડે. આવા સંજોગોમાં શાબ્દીક સંદર્ભોને એકઠા કરીને આપમેળે જ શોધખોળ કરી શકે તેવાં સર્ચ એન્જીન્સ જેવાં સાધનો હાથવગાં બની શકે.! [આ વિષય પર વધારે જાણકારી માટે Automated Tag Clustering લેખ વાંચવાની ભલામણ છે.]
૪. આપણી કલ્પનાશક્તિને વિકસાવે તેવી ઘટનાઓમાં ભાગ લઇએ: અત્યાર સુધી જો કોઇ સંગ્રહાલયની મુલાકાત ન લીધી હોય તો પહેલૂં કામ, જિજ્ઞાસાવૃતિને ખુલ્લી મૂકીને, એ મુલાકાત લેવાનું કરીએ.
આ તો માત્ર થોડાં જ ઉદાહરણો છે, જેના વડે આપણી જાગરૂકતાની સીમાઓને વિસ્તારી શકાય.

#197 – "કંઇ ન હોવું'ને કોઠે પાડી લેવું જોઇએ
| ઓક્ટોબર ૧૬, ૨૦૦૮ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
clip_image004
એક ટપકું લો. તેમાં 'કંઇ નહીં' ઉમેરો...
એટલે મળશે એક વડું !
એ વડાંમાં ફરીથી થોડું 'કંઇ નહીં' ઉમેરો…
એટલે હવે મળશે એક શૂન્ય.
એ શૂન્યમાં ફરીથી થોડું 'કંઇ નહીં' ઉમેરો…
તો આપણને મળ્યો એક કટોરો.
એ કટોરામાં ફરીથી થોડું 'કંઇ નહીં' ઉમેરો.…
આપણને એટલે મળશે વર્તુળના એક ભાગ સમી ચાપ.
એ ચાપમાં ફરીથી 'કંઇ નહીં' ઉમેરતાં.. હવે..
લો કરો વાત, આપણને ફરી પાછું 'કંઇ નહીં' જ મળ્યું !








આ 'કંઇ નહીં"ની આપણા જીવનમાં પણ બહુ મહત્ત્વની ભૂમિકા છે. એમાં સંભાવનાઓ સમાયેલી છે. કંઇ પણ અટક્યા વગર બોલ્યે રાખો તો..શું બોલીએ છે તે કદાચ જ સમજાશે.આપણે જે કંઇ શબ્દ સમૂહ બોલી રહ્યાં છીએ તેમાં યોગ્ય જગ્યાએ 'કંઇ નહીં'ની ખાલી જગ્યા છોડવાથી જે કંઇ બોલી રહ્યાં છીએ તે "કંઇક" (અર્થવાળું) બને છે વચ્ચે ન મૂકાયેલાં 'કંઇ નહીં'ની ખાલી જગ્યાઓ વિના તો બધું જ બોલેલું 'કંઇ નહીં' સમજ(!?) બની રહે છે. clip_image005
આમ પેલાં 'કંઇક'ની આસપાસ 'કંઇ નહીં'નું આવરણ 'કંઇક'ને અર્થ બક્ષે છે. આમ 'કંઇ નહીં'ની અવગણના કરવાને બદલે તેને કોઠે પાડવું જોઇએ.
જ્યારે મેં મારી પહેલી કંપની શરૂ કરી ત્યારે 'કંઇ નહીં'સાથે મને જરા પણ ફાવટ નહોતી. જ્યારે હું કોઇ સંભવિત ગ્રાહક (કે રોકાણણકાર કે ભાવી યોજના માટે મહત્ત્વનાં સહકર્મચારી) ને મળતો ત્યારે અમારી વચ્ચે ચર્ચાઇ રહેલા પ્રસ્તાવમાટે વચ્ચે 'કંઇ (જ)નહીં' આવવું જોઇએ એમ આશા રહેતી. જો ફળશ્રુતિ 'કંઇ (જ) નહીં'માં પરિણમતી તો હું બહુ જ વ્યથિત થઇ જતો. દરેક વખતે 'કંઇક' તો થવું જ જોઇએ એવી ભાવના પ્રબળ રહેતી. આજે પાછળ ફરીને જોતાં એ અપેક્ષા કેટલી હાસ્યાપદ હતી તે સમજાય છે - પણ એ જ તો ‘કંઇ નહીં'માંથી પેદા થયેલો 'કંઇક' અનુભવ છે !
ચાલો, ‘કંઇક'ની આસપાસ (કે અંદર) 'કંઇ નહી"ની મેળવણીની મજા માણીએ.
જોજો, માત્ર તમને એકલાંને જ નહીં , પણ તમારાં આસપાસનાં પણ સારૂં લાગવા લાગશે.

#198 – "મૂળ"ના ભોગે "વ્યુત્પાદિત" પર ધ્યાન ન કેન્દ્રીત કરવું જોઇએ
| નવેમ્બર ૨, ૨૦૦૮ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
મોટા ભાગે બધાં જ એકથી વધારે પરિયોજનાઓ પર કામ કરતાં હોય છે. કમ સે કમ, એક અંગત અને વ્યાવસાયિક, એમ બે તો ખરી જ.
clip_image006
દરેક પરિયોજનામાં પાછી અંદર અંદર નાની પરિયોજનાઓ તો ગુંજ્યા જ કરતી હોય. આપણે તેમને 'મૂળ' (પરિયોજના)ની 'વ્યુત્પાદિત' (પરિયોજનાઓ) કહીશું.
clip_image008
'મૂળ’ પરિયોજનાના પ્રકાર અને વ્યાપ અનુસાર, નાની નાની "વ્યુત્પાદિત' પરિયોજનાઓ બીજાંને પણ સોંપી દેવાતી હોય છે. જ્યારે એ બધી જ પરિયોજનાઓ પૂરી થાય ત્યારે જ મૂળ પરિયોજના પૂરી થવા તરફ આગળ ધપી શકે છે.
clip_image010
ઘણી વાર (આમ તો જૂઓ તો, લગભગ બધી જ વાર), ધાર્યા મુજબ કંઇ પાર નથી ઉતરતું. કોઇ પેટા-પરિયોજનામાં કંઇક ઊંધું ચત્તું થાય, એટલે તેના પર આપણું 'ધ્યાન" કેન્દ્રીત થવા લાગે. એ પેટા-પરિયોજના પર કામ કરતાં લોકોને મૂળ પરિયોજના પર તેની શું અસર પડે છે તે કદાચ ખબર ન પણ હોય. એમને મન તો એ પેટા-પરિયોજના જ સર્વસ્વ છે. એટલે સ્વાભાવિકપણે તેઓ એ પેટા-પરિયોજનાના એ તબક્કા પર એડી ચોટીનું જોર પણ લગાવે, પણ એ પ્રયત્નોની મૂળ પરિયોજના પર સવળી અસર થશે કે અવળી તે તો તેમને ખબર છે નહીં ! એ સંજોગોમાં જો તમે સાવધ ન રહો તો પેલી 'વ્યુત્પાદિત' પરિયોજના 'મૂળ' પરિયોજનાને બાજૂએ કરીને કેન્દ્રમાં બેસી જાય એમ પણ બને, જેને પરિણામે 'લડાઇ' તો જીતી જવાય , પણ કદાચ ‘યુદ્ધ’ હારી પણ જવાય, કે ત્યાં વધારે નુકસાન સહન કરવું પડે.
પેટા-પરિયોજનાવાળાંઓનો ઉત્સાહ જેટલો વધારે, તેટલી વધારે શકયતા આ છટકામાં ફસાવાની !
હવે દરેક વ્યક્તિ કોઇને કોઇ મુખ્ય પરિયોજના પર તો કામ કરતી જ હોય એટલે આપણે અત્યારે જ એ કુંડાળામાં પગ મેલી બેઠાં હોઇએ તેમ પણ બની રહ્યું હોય ! જો જો હોં!

#199 – સુખરૂપ, સારી રીતે, બહાર નીકળીએ
| નવેમ્બર ૨૪, ૨૦૦૮ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
clip_image012
મારૂં હંમેશ માનવું રહ્યું છે કે સંબંધો બે જ પ્રકારના હોય - 'લાંબા ગાળા'ના અને 'અતિ લાંબા ગાળા'ના. ચાલો, આમાં થોડું વધારે પડતું થઇ ગયું એમ પણ ગણો, તો પણ આપણા સંબંધોને આ બે માંથી કોઇ એક કક્ષામાં વર્ગીકૃત કરતાં જ સંબંધો વિષેનો દૃષ્ટિકોણ બદલાવા લાગે છે.
જો કે વાસ્તવીક જગતમાં, કેટલાક સંબંધો ટુંકા ગાળે પણ આંત પામે છે.
એવી જ એક પરિસ્થિતિ વિષે વિચાર કરીએ :
આપણે તો લાંબા ગાળાના સંબંધો જ બાંધવા છે, પણ એ માટે સામેની વ્યક્તિની પણ તૈયારી હોવી જોઇએ ને ! હવે આપણે જેમની સાથે સંબંધ બાંધી રહ્યાં હોઇએ તે જો એમ માનાતી હોય કે ‘બધા સંબંધ તેના જ ફાયદામાં રહેવા જોઇએ’, તો તો તકલીફ પડવાની જ. જો આપણે આપણો 'ફાયદો ઉઠાવડાવવા દેવા તૈયાર' ન હોઇએ, તો તેવી વ્યક્તિ સાથે 'લાંબા ગાળા' કે 'અતિ લાંબા ગાળા'ના સંબંધ વ્યર્થ છે.
હવે જો આવું બને તો શું કરવું?
ક્યાં તો રોકકળ કરતાં કરતાં એ સંબંધની પૂર્ણાહુતિ થવા દેવી અથવા તો સુખરૂપ, માનભેર, કોઇ જ રંજ ન રહે તેમ તેને 'ખૂબસુરત મોડ'નો અંજામ આપવો રહ્યો. પોતાનો સિક્કો ખરો કરવામાં ને કરવામાં ઘણાં લોકો પહેલો વિકલ્પ અપનાવી લેતાં હોય છે, જેથી સામેની વ્યક્તિ ને 'પાઠ મળે'.
એક મિનિટ થોભી અને વિચારીશું તો સમજાશે કે 'સામેવાળાંને પાઠ ભણાવવા'ની વાતમાં બહુ દમ નથી. એ વ્યક્તિ સાથે સંબંધ તો ન રાખવાનું આપણે નક્કી કરી ચૂક્યાં જ છીએ, એટલે હવે સામેવળી વ્યક્તિ 'પાઠ ભણે' કે ન ભણે તેની સાથે આપણે લેવા દેવા પણ શા કામની ? એ બાબતે સમય બગાડવો એ તો ખાતર પર દીવો કરવા બરાબર થશે. આપણે એ વ્યક્તિ સાથે સંબંધ પૂરો કર્યો એ જ તેમના ભવિષ્ય માટે સહુથી મોટું નુકસાન હોવું જોઇએ. જો એ વ્યક્તિ થોડી પણ સમજુ હશે, તો આ વાત તેને પણ સમજાશે તો ખરી. અને જો તે વ્યક્તિમાં એવી સમજ ન હોય, તો તેને સમજ પાડવામાં આપણને ખર્ચના ખાડા થઇ પડી શકે છે. જે રસ્તેથી આપણાં કદમ રાહ બદલી ચૂક્યાં છે તેની ચિંતા કરવામાં તો કંઇ શાણપણ નથી !
બધાં માટે સમયની તો ખેંચ હોય જ છે. આપણે પણ તેમાંથી અપવાદ તો ન જ હોઇ શકીએ ને ?સંબંધમાંથી સુખરૂપ બહાર નીકળવાને પરિણામે આપણી પાસે 'થોડો વધુ' સમય ઉપલબ્ધ થઇ શકે છે. એ વધારાના સમયનો વધારે સારી રીતે ઉપયોગ કરવાની આપણને એક તક મળે છે. જેનાથી વિરૂધ્ધ, (કોઇ પણ કારણસર) ભૂતકાળમાં પડી રહેવાથી આ અમૂલ્ય તક ખોઇ બેસવાનો જ વારો આવે. બીજે કશે નહીં તો આમ મળેલ થોડો વધારાનો સમય અન્ય લાભકારક લાંબા ગાળાના સંબંધને વધારે મજબૂત કરવાં જ વાપરીએ તો કેવું?
આપણે તો સમજુ છીએ ને....એટલે આપણને આનાથી વધારે ટકોરો કરવો પડે ખરો.... !!

#200 – વાતની અંદરની વાત પણ સમજવી જોઇએ
| નવેમ્બર ૨૪, ૨૦૦૮ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
image
કહાણીનાં સ્વરૂપમાં કોઇ વાતને સમજાવવાથી મૂળ વાતને બહુ સારી રીતે સમજાવી શકવાની શક્યતાઓ ઘણી વધી જાય છે. પણ જો એ કહાણીમાં કાંઇક ચૂક રહી ગઇ હશે, તો કાંઇ ભળતું જ સમજાવી દેવાનું પણ જોખમ પણ છે, અને એ ગેરસમજણના પડઘા બહુ દૂર સુધી પડી શકે છે. ટૂંકમાં, કહાણી એ બેધારી તલવાર છે, જેટલી તે મદદરૂપ થાય, તેનાથી વધારે નુકસાન પણ કરી શકે.
ગયાં અઠવાડીયાંની જ વાત કરીએ. આપણે આપણા રાજકીય નેતાઓ પાસેથી, પ્રચાર માધ્યમો પાસેથી, આપણાં ઉપરી કે સહકર્મચારી પાસેથી કે આપણાં કુટુંબીજનો પાસેથી કંઇકને કંઇક કહાણી તો સાંભળી જ હશે.
મૂળ વાત તો એ છે કે કહાણી એ એક કહાણી જ છે. આપણી જીંદગીમાં તેનાથી કંઇ પણ ફરક તો જ પડી શકે જો આપણે એ કહાણીમાં રહેલી વાતનો તંતુ પકડી શકીએ.
હું ગાય કાવાસાકીનો મોટો ચાહક છું. તેણે શરૂ કરેલી એક કંપની ટ્રુમોર્સનું જ ઉદાહરણ લઇએ. તેના પ્રારંભમાં મળેલ પ્રતિભાવો મિશ્રિત કહી શકાય તેવા હતા. ગાય કાવાસાકી માત્ર $૧૫૦૦૦થી એ કંપની કેમ શરૂ કરી તે લંબાણે કહે છે. રજૂઆત બહુ જ ધ્યાનાકર્ષક હતી - હોય જ ને, રજૂઆતકર્તા ગાય કાવાસાકી છે ને ! આમ જૂઓ તો ગાય કાવાસાકીએ તેની નવી કંપનીની કહાની માડી હતી.પણ તરકીબ કામ કરી ગઇ. જતે દહાડે એ કંપની વધારે ધ્યાન ખેંચતી થઇ ગઇ અને સારા ભાવે વેંચાઇ પણ ગઇ.
આવી એક રજૂઆત સમયે હું પણ હાજર હતો, મેં પણ એ ટ્રુમોર્સ કહાણી સાંભળી છે. એમાં એક બહુ મહત્ત્વનો મુદ્દો ખૂટતો હતો (જો કે ગાય કાવાસાકીએ એમ પણ માન્યું હોય કે તે મુદ્દો એટલો દેખીતો છે કે તેની વાત ન કરીએ તો પણ કદાચ ચાલે.)
આ આખી વાતની પાછળની જે વાત હતી તે ગાય કાવાસાકીએ પોતાના ૨૫ વર્ષના પ્રયત્નો દ્વારા પોતાની એક આગવી ઓળખ ઊભી કરવા ચૂકવેલી કિંમતની કહાની છે. ટ્રુમોર્સની વાણિજ્યિક સફળતામાં ગાય કાવાસાકીની એ મહેનત અને તેના થકી ઊભી થયેલી ઓળખનું આગવું પ્રદાન રહ્યું છે.
ગાયા કાવાસાકી જેવી ઓળખ વિનાની અન્ય કોઇ વ્યક્તિમાટે ૧૫૦૦૦ ડૉલરમાં ટ્રુમોર્સ જેવી કંપની ઊભી કરવા માટે નસીબનો પણ એટલો જ સાથ જરૂરી બની રહે.
પછીથી ગાય કાવાસાકીએ તેનાં પુસ્તક 'રીયાલીટી ચેક\ Reality Check'માં ટ્રુમોર્સની સંવર્ધિત વાત રજૂ કરતી વખતે આ પશ્ચાદભૂવાળી વાત પણ સામેલ કરી લીધી છે. મજાની વાત તો એ છે કે ગાય કાવાસાકીએ એ વાતને આવરી લીધા પછી પણ જેમને પોતાના ખપ પૂરતું જ વાંચવું છે તેઓ આ વાતને વાંચવાનું કુદાવી જાય એમ પણ બને, અને માત્રા ગાય કાવાસઈએ જે કંઇ કર્યું તેને જ દોહરાવવાનો પ્રયાસ કરે. તેમને તેમના પ્રયત્નો મુબારક !
૧૩થી ૧૬ વર્ષની મારી ઉંમરે, મારી પહેલી નોકરી એક ખબરપત્રી તરીકેની હતી. એક સ્થાનિક અખબાર માટે હું નાનાં મોટાં વૃતાંતો લખતો. ત્યારે મને વારંવાર કહેવામાં આવતું કે મારાં લખાણોમાં 'નાટકીય' તત્વ દાખલ કરવું. મારા ઉપરી કહેતા કે નાટકીય તત્વ વગરના સમાચારોથી છાપું નહીં વેંચાય !
આપણને સાંભળવા મળતી મોટા ભાગની વાતોમાં આ 'નાટકીય' તત્વ એટલી હદ સુધી ભાગ ભજવે છે કે ઘણી વાર તો મૂળ વાત તેની પાછળ ઢંકાઇ જતી હોય છે.
કોઇ પણ વાતના શ્રોતા (કે વાચક) તરીકે એ મૂળ હાર્દ ખોળી કાઢવું એ જ તો આપણું કામ છે...

શ્રી રાજેશ સેટ્ટી દ્વારા મૂળ અંગ્રેજીમાં લખાયેલ શ્રેણી -‘Distinguish yourself’-ના લેખોનો ગુજરાતીમાં રસાસ્વાદ- સંપુટ ચોથો - ગુચ્છ ૧૦ // અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ સપ્ટેમ્બર ૧૫, ૨૦૧૪

બુધવાર, 10 સપ્ટેમ્બર, 2014

થીસીયસનું જહાજ - દેવદત્ત પટ્ટનાઇક

clip_image003ના, આપણે થોડા સમય પહેલાં આવેલી ફિલ્મની વાત નથી કરી રહ્યાં. આપણે તો વાત કરવાનાં છીએ 'થીસીયસનાં જહાજ' તરીકે ઓળખાતા એક તત્વશીલ વિચારની, જે 'અબ્રાહમ લિંકનની કુહાડી' તરીકે પણ ઓળખાય છે.

આ વિચાર ગ્રીક તત્વચિંતકોમાં બહુ જ પ્રચલિત હતો, અને પછીથી મોટા ભાગના પાશ્ચાત્ય તત્વચિંતકોમાં પણ એટલો જ પ્રચલિત થયો. જો કે આ વિચાર વિષેની અર્વાચીન વિચારસરણીમાં પણ હિંદુ વિચારધારાનો ભાગ્યેજ સમાવેશ થતો જોવા મળે છે.

કોયડાનું દાર્શનિક ઘટક આ છે - એક કાળ પહેલાં થીસીયસ નામનો એક ગ્રીક યોદ્ધો માયનોસ નામનાં જહાજ પર સફર કરી રહ્યો હતો. ઘણી એવી સફર બાદ તે પોતાને ઘરે પાછો ફર્યો. આ બધી સફરો દરમ્યાન જહાજના લગભગ બધાજ પૂર્જા બદલાઇ ચૂક્યા હતા. એટલે પહેલી વાર ઘરેથી નીકળ્યો ત્યારે જહાજનું જે સ્વરૂપ હતું તે તાત્વિક રીતે તો સાવે સાવ બદલી ગયું હતું, તો હવે એ જહાજ 'થીસીયસનું જહાજ' કહેવાય ખરું?

આવું જ અબ્રાહમ લિંકનની કુહાડીનું પણ છે. જ્યારે તે ઘસાઇ ગઇ ત્યારે તેમણે તેનું ધાતુનું પાનું બદલી નાખ્યું. હાથો તૂટી ગયો ત્યારે તે હાથો પણ બદલી નાખ્યો. આવું તેમણે અનેક વાર કર્યું હતું. એટલે જે કુહાડીથી લિંકને શરૂઆત કરી હતી, તે, અંતે, આમ તો સાવેસાવ બદલાઇ જ ચૂકી હતી. તો પણ તે ઓળખાઇ તો 'અબ્રાહમ લિંકનની કુહાડી' તરીકે જ.

પાશ્ચાત્ય તત્વજ્ઞાનને 'સત્ય'નું વળગણ બહુ છે, એટલે પાશ્ચાત્ય તત્વચિંતકો પણ તેની બહુ જ ચર્ચા કરતા હોય છે. એટલે 'થીશીયસનું જહાજ' કોને કહેવું તેની પણ અનેક ચર્ચાઓ થતી રહી છે. અમર્ત્ય સેનનું કહેવું છે કે ભારતીય લોકો પણ દલીલો તો બહુ જ કરતાં હોય છે. ભારતીય લોકો પણ યુરોપીઅનો જેમ જ વિચારે છે એ વાતનો તેઓ બચાવ રજૂ કરી રહ્યા હતા. જો કે એવું ખરેખર તો છે નહીં. હિંદુ તત્વચિંતકોની દૃષ્ટિએ તો એક પ્રકારની સમજણની જગ્યાએ બીજા પ્રકારની સમજણને સારી કહેવી એ તો અધૂરી માહિતીની દશા બતાવે છે, ખરેખર તો વિવેક બુદ્ધિ સર્વગ્રાહી હોય છે અને દરેક પ્રકારની સમજને સ્વીકારે છે. તો પછી આ બધી દલીલો શાને માટે છે ? સામે વાળાંની સમજને બરાબર સમજો અને સર્વગ્રાહી સમજણનો આનંદ મનાવો. ઉપનિષદ કહે છે તેમ -તત ત્વમ અસિ - તે પણ ખરૂં છે.

હિંદુ વિચારધારાએ સ્થાયીત્વને બદલે અસ્થાયીત્વ કે ભૌતિક વસ્તુને બદલે વિચારને વધારે મહત્વ આપ્યું છે. જો કે, (જેમ કે) ચાર્વાકનાં તત્વજ્ઞાન મુજબ આનાથી ઊંધું સાચું છે, તેમ છતાં મુખ્યત્વે ઝોક આ તરફનો રહ્યો છે. એટલે કે ભૌતિક વસ્તુને બદલે વિચારનું મહત્ત્વ વધારે છે. પુરીનાં મંદિરોમાં દેવીદેવતાઓની મૂર્તિઓનો નિયમિતપણે નાશ કરાતો રહે છે, અને તેની સામે તે ફરીથી પણ બનતી રહે છે. આમ ઇશ્વર બદલતા રહેવા છતાં એ જ રહે છે. ભાગો બદલતા રહે, મૂળ એ જ રહે. બદલતાં રહેતાં સ્વરૂપની પાછળનો મૂળ વિચાર એ જ રહે. જો કે વિચારો પણ કાયમી જ હોય તેવું જરૂરી નથી. તે પણ બદલતા રહી શકે છે. શરૂઆતમાં ઇશ્વર એક આકારનું સ્વરૂપ લે છે, પણ સમય જતાં આપણને સમજાય છે કે ઇશ્વર તો આપણા વિચારમાં છે. આ સમજ પણ આપણને એ આકારમાંથી જ પડવા લાગે છે. આખરમાં, આપણે વિચાર અને સ્વરૂપ બંનેને મહત્ત્વ આપવા લાગીએ છીએ. જુદાં જુદાં લોકો, બૌદ્ધિક અને ભાવનાપ્રધાન ઉત્ક્રાંતિના જુદા જુદા તબક્કે, જુદાં જુદાં સ્વરૂપોને મહત્ત્વ આપતાં રહે છે.

વિક્રમ વેતાળની પેલી બહુ જાણીતી વાત યાદ છે ને, જેમાં એક સ્ત્રી તેના પહેલવાન પ્રેમીનાં મસ્તકને તેના કવિ પ્રેમીનાં મસ્તકથી બદલી નાખે છે. એક એક ભાગ બદલતાં બદલતાં તે બધું જ બદલીને એક નવી જ વ્યક્તિ પેદા કરી નાખે છે. કવિ મસ્તક પેલા પહેલવાનનાં કસરતી શરીરને ગુમાવી બેસે છે, તો પહેલવાનનાં મસ્તકવાળી વ્યક્તિ કવિનાં નરમ શરીરને કસવા કસરતો કરવા માંડે છે. બિચારી પેલી સ્ત્રી હવે વિચાર અને સ્વરૂપની વચ્ચે સાવ જ ગુંચવાઇ ગઇ છે. આપણું પણ કંઇક આવું જ થતું હોય છે. જો થીસીયસનું જહાજ કે અબ્રાહમ લિંકનની કુહાડી વસ્તુને બદલે સજીવ, વ્યક્તિ, હોત તો કેટકેટલા ગુંચવાડા ઊભા થઇ ગયા હોત તે વાત શું આપણે ભૂલી ગયાં છીએ કે !

'મીડ ડે'માં જુલાઇ ૨૮, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ
  • અસલ અંગ્રેજી લેખ, Ship of Theseus, લેખકની વૅબસાઇટ, દેવદત્ત.કૉમ,પર ડીસેમ્બર ૨૭, ૨૦૧૩ના રોજ indian mythology  myth theory  world mythology ટૅગ હેઠળ પ્રસિધ્ધ થયેલ છે. 
  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ સપ્ટેમ્બર ૧૦, ૨૦૧૪

શુક્રવાર, 5 સપ્ટેમ્બર, 2014

વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીની પ્રશંસામાં…પાછળ નજર કરતાં - કાર્લ સેગન ǁ ભાગ–૧ ||



કાર્લ ઍડવર્ડ સેગન (નવેમ્બર ૯, ૧૯૩૪ - ડિસેમ્બર ૨૦, ૧૯૯૬) અમેરિકાના પ્રખ્યાત ખગોળશાસ્ત્રી, ખગોળભૌતિકશાસ્ત્રી, અંતરિક્ષવિજ્ઞાની, લોકપ્રિય વિજ્ઞાન લેખક અને વિજ્ઞાનપ્રસારક હતા. એમણે ખગોળશાસ્ત્ર અને પ્રાકૃતિક વિજ્ઞાનોના જ્ઞાનનો ઘણો ફેલાવો કર્યો. શુક્રના ગ્રહની સપાટીનું ઉષ્ણતામાન નક્કી કરવામાં એમના વિચારોની ભૂમિકા બહુ મહત્ત્વની રહી. પરંતુ, સેગન વધારે તો, એમણે પૃથ્વીની બહાર જીવન વિશેનાં સંશોધનોમાં આપેલા ફાળાને કારણે જાણીતા થયા. એમણે વિકિરણ દ્વારા મૂળભૂત રસાયણોમાંથી ઍમાઇનો ઍસિડ્ઝ બનાવી દેખાડ્યા તે એમની ખ્યાતિનું બીજું મહત્ત્વનું કારણ છે. અંતરિક્ષમાં મોકલાયેલા પહેલા સંદેશા Pioneer plaque અને Voyager Golden Record, પણ એમણે જ તૈયાર કર્યા. આ સંદેશા એવા છે કે બ્રહ્માંડમાં બીજે ક્યાંય વિકસિત જીવન હોય અને એમને મળે તો એ ‘લોકો’ સમજી શકે.



સેગને ૬૦૦ કરતાં વધારે વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસપત્રો પ્રકાશિત કર્યાં અને ૨૦ કરતાં વધારે પુસ્તકો, પોતે, અથવા બીજા સાથે મળીને લખ્યાં છે. આમાંથી The Dragons of Eden, Broca's Brain and Pale Blue Dot ખાસ પ્રસિદ્ધિ પામ્યાં છે.૧૯૮૦માં એમણે Cosmos: A Personal Voyage નામની ટેલીવિઝન સીરિયલ બનાવી, એની કથા એમણે પોતે જ લખી અને કથાવાચક તરીકે રજૂઆત પણ એમણે જ કરી. દુનિયાના ૬૦ દેશોના ૫૦ કરોડ નાગરિકોએ આ સીરિયલ જોઈ છે, જે અમેરિકન ટેલીવિઝન ઇંડસ્ટ્રીનો એક વિક્રમ છે. આ સીરિયલની સાથે જ એમનું Cosmos પુસ્તક પણ બહાર પડ્યું. એમણે વિજ્ઞાન આધારિત નવલકથા Contact પણ લખી છે, જેના પરથી ૧૯૯૭માં એ જ નામની ફિલ્મ પણ બની.

અમેરિકાની લાયબ્રેરી ઑફ કોંગ્રેસે તેનાં જાહેર આર્કાઇવ્સપર કાર્લ સેગનને લગતું સાહિત્ય "The Seth MacFarlane collection of the Carl Sagan and Ann Druyan archive, 1860-2004" શીર્ષક હેઠળ મૂકેલ છે.
૦-૦-૦-૦-૦
clip_image001[4]

૧૯મી સદીના મધ્ય ભાગમાં ભૌતિક-વિજ્ઞાની, માઈકલ ફૅરૅડેની મુલાકાતે તેમનાં મહારાણી વિક્ટોરીઆ આવ્યાં. ફૅરૅડે મોટા ભાગે આપબળે ભણ્યા હતા. એમણે ઘણીયે શોધો કરી., જે બહુ પ્રખ્યાત થઈ. અમુક તો સાવ સીધી અને સમજાઇ જાય તેવી તેમ જ તરત જ ઉપયોગમાં લઇ શકાય તેવી હતી, તો વીજળી અને ચુંબકત્વને લગતી કેટલીક 'રહસ્યમય' જણાતી શોધો પણ હતી, જે એ અરસામાં તો પ્રયોગશાળાઓની અજાયબીઓના સ્તરથી આગળ નહોતી વધી. રાજયનાં સાર્વભૌમ સત્તાધીશ અને પ્રયોગશાળાના મુખીયા વચ્ચે થાય તેવા પ્રણાલિકાગત સંવાદો દરમ્યાન મહારાણીએ ફૅરૅડેને પૂછ્યું કે આ બધી શોધો અને અભ્યાસોનો શું ઉપયોગ થઇ શકશે. જેના જવાબમાં ફૅરૅડેએ એવું કહ્યું હોય તેમ મનાય છે કે, "રાણીબા, બાળકનો તે શું ઉપયોગ હોઇ શકે ?" ફૅરૅડેનો કહેવાનો મતલબ એ હતો કે વીજળી અને ચુંબકત્વ ભવિષ્યમાં બહુ મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે, પણ તેની ખબર તો ભાવિમાં જ પડશે.

લગભગ એ જ સમયગાળામાં સ્કૉટીશ ભૌતિકવિજ્ઞાની જેમ્સ ક્લાર્ક મેક્ષવેલે વીજ ભાર અને પ્રવાહની સાથે વીજ અને ચુંબકીય ક્ષેત્ર પરનાં થયેલાં કામના આધારે ચાર ગણિતિક સમીકરણો આપ્યાં હતાં. આ ચારે સમીકરણોમાં આશ્ચર્યજનક અસમાનતા હતી, જે મેક્ષવેલને મુંઝવી રહી હતી. આ સમીકરણોમાં જે ન ગમે તેવું એક તત્વ દેખાતું હતું તેને સમજાવવા, અને સમીકરણની સમમિતિ સુધારવા માટે કરીને, મેક્ષવેલે વિસ્થાપન પ્રવાહ [Displacement Current]નાં નામનો એક નવો શબ્દપ્રયોગ દાખલ કર્યો. આ પ્રવાહ માટે કોઇ જ પ્રાયોગિક પુરાવા નહોતા, તે તો મેક્ષવેલની (મૂળ મુદ્દાની) દલીલ માત્ર હતી. મેક્ષવેલનાં સુધારેલ સમીકરણોમાં ગામા કિરણો, ક્ષ-કિરણો, પારજાંબલી કિરણો, દૃશ્યમાન પ્રકાશ કિરણો, પારરક્ત કિરણો અને રેડિયો તરંગો જેવાં વીજ ચુંબકીય કિરણોત્સર્ગની અણછતી સ્વિકૃતિની છાંટ નજરે પડતી હતી. એ સમીકરણોએ આઈનસ્ટાઇનને વિશેષ સાપેક્ષતાવાદ [Theory of special Relativity]ની શોધ કરવાની પણ પ્રેરણા આપી. ફૅરૅડે અને મેક્ષવેલનાં પ્રાયોગિક અને સૈધ્ધાંતિક યોગદાનોએ પૃથ્વી પર એક સૈકા પછી ટેક્નોલોજીનાં ક્ષેત્રે આમૂલ પરિવર્તન આણ્યું. વીજળીના બલ્બ, ટેલીફોન, ફોનોગ્રાફ, રેડિયો, ટેલીવિઝન, તાજાં ફળફળાદિની હેરફેર કરતી એરકંડીશન્ડ રેલગાડીઓ, કાર્ડીયાક પૅસમેકર, જળવિદ્યુત ઉર્જા મથકો, સ્વયંસંચાલિત આગ-સંકેત યંત્રો અને આગ શામક દ્રવ્યનો છંટકાવ કરતી તંત્ર વ્યવસ્થાઓ, વીજળીથી ચાલતી ટ્રોલીઓ અને ભૂગર્ભ ટ્રેનો તેમ જ કમ્પ્યુટર જેવાં અનેક સાધનો ફૅરૅડેની પ્રયોગશાળામાંના ભેદભરમવાળા બડબડાટો અને મેક્ષવેલના કલાત્મકતાભિમુખ અસંતોષમાંથી ઉતરી આવેલાં છે. વિજ્ઞાનની આવી અનેક શોધ આવી આકસ્મિક અને અણધારી રીતે થઇ છે. રાણી વિક્ટોરીયાના જમાનામાં, બ્રિટનના અગ્રગણ્ય વૈજ્ઞાનિકોને ગમે તેટલાં નાણાંની કે સાધનોની મદદ મળી હોત તો પણ ટેલીવિઝન જેવી શોધો તેઓ ત્યારે ન કરી શક્યાં હોત. આ શોધોનાં પરિણામો બહુ સકારાત્મક નથી રહ્યાં તેવી દલીલ પણ ઘણાં લોકો કરશે. મેં જોયું છે કે પાશ્ચાત્ય પ્રોદ્યૌગિક સંસ્કૃતિથી બહુ જ મહ્દ અંશે ન આકર્ષાયેલ યુવા વર્ગ પણ હાઇ-ફિડેલિટી ઇલેક્ટ્રોનિક સંગીત ઉપકરણો જેવી ટેક્નોલોજીની ખૂબીઓ તરફ, જાણ્યેઅજાણ્યે, આકર્ષાતો હોય છે.

આમાંની કેટલીક શોધોએ તો આપણા વૈશ્વિક સમાજનું કલેવર ધરમૂળથી બદલી નાખેલ છે. સંદેશાવ્યવહારની ઝડપ અને સરળતાએ વિશ્વના ઘણા ભાગોને પ્રાદેશિકતાના વાડામાંથી બહાર લાવી દીધા છે, પરંતુ, તે સાથે સાંસ્કૃતિક વૈવિધ્ય પણ ઘટાડી નાખેલ છે. આ બધી શોધોના વ્યવહારુ ફાયદા લગભગ દરેક માનવ સમાજને મળ્યા છે; જો કે પર્યાવરણીય પ્રદુષણ જેવી સમસ્યાઓ વિષે વિકસતા દેશો બહુ ચિંતીત નથી તે બાબત નવાઇ પણ પમાડે છે. એવું લાગે છે કે એ દેશોએ માની લીધું લાગે છે કે જોખમો કરતાં ફાયદા બહુ વધારે છે. લેનિનનું એક સૂત્ર એમ કહે છે કે સમાજવાદ વત્તા વીજળીકરણ એટલે સામ્યવાદ. જો કે ટેક્નોલોજી માટેની તીવ્ર અને સંશોધનાત્મક દોડ પશ્ચિમ સિવાય બીજે કશે દેખાતી નથી. એને કારણે થતાં પરિવર્તનો એટલાં બધાં ઝડપી છે કે તેમની સાથે તાલ મેળવવાનું બહુ કપરૂં થતું જાય છે. વીસમી સદીમાં એવાં કેટલાંય લોકો હતાં જેમણે પોતાના જ જીવનકાળમાં વિમાનની શોધ થતી જોઇ અને મંગળ પર અવકાશયાનો ઉતરતાં પણ જોયાં. આજના સમયમાં એવી પેઢીઓ છે જેઓએ અત્યંત જૂનવાણી લૈંગિક માન્યતાઓની સાથે કિશોરાવસ્થામાં પગ મૂક્યો, પણ વાનપ્રસ્થાશ્રમમાં દાખલ થતાં પહેલાં સમલૈંગિક લગ્નસંબંધોને મુક્તપણે સ્વીકારાતા પણ જોઇ રહી છે. બધા ઝડપી ફેરફારોની આવી પરિસ્થિતિઓને કારણે પહેલાંના સીધાસાદા સમયની યાદો ઘુમરાતી રહે તે સમજી શકાય તેમ છે.

ગઇ સદીના મધ્ય ભાગ સુધી આજના ઔદ્યોગિક સમાજ કરતાં સામાજિક જીવનનું સ્તર અને કામ કરવાની સ્થિતિ વધારે નાલેશીભરી અને હતોત્સાહકારક હતી, આયુષ્ય અને બાળ મરણના આંકડાઓ હેબત ખાઇ જવાય તેવા હતા. આજે જે સમસ્યાઓનો આપણે સામનો કરી રહ્યાં છીએ તેમાંની મોટા ભાગની સમસ્યાઓનાં મૂળમાં વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી છે તેમ ભલે માની લઇએ, પણ એ વાત પર પણ ખાસ ધ્યાન આપવું જોઇએ કે આ વિષય પરની સમજ જનસામાન્યમાં બહુ જ અપૂરતી છે, વળી આપણા સમાજે નવી ટેક્નોલોજીઓને અપનાવવમાં આ કાચી સમજણથી આગળ વધવાનો પણ પ્રયત્ન સુધ્ધાં નથી કર્યો. ટેક્નોલોજી આખરે તો એક સીધું સાદું સાધન માત્ર છે, બધાં દર્દોનો રામબાણ ઇલાજ તો નથી જ. આ દૃષ્ટિએ જોઇએ તો આપણે જે કંઇ સિદ્ધ કરી શક્યાં છીએ તે કંઇ કમ નથી. ૧૯મી સદીના કાપડ કારીગરોની કક્ષાના વિકલ્પોના પ્રયત્નોથી કંઇ જ કરી શકે તેમ નથી. આજે ૧૦૦ કરોડથી વધારે લોકો અપોષણ અને ભૂખમરાની સમસ્યા સામે ઝઝૂમે તો છે, પણ ટકી રહ્યા છે, તે પણ આધુનિક કૃષિ ટેકનોલૉજી જે કંઈ નાનોસૂનો તફાવત લાવી શકી છે, તેને જ કારણે. લગભગ એટલાં જ લોકોને આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીને કારણે બેડોળ, અપંગ અને જીવલેણ દર્દોથી, ઓછા વત્તા અંશે, બચાવી શકાયાં છે. જો આ ઉચ્ચ ટેક્નોલોજી હાથ ધોઇ નાખે તો આ બધાં લોકોને પણ જીવનથી હાથ ધોવાનો વારો આવે. વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી જેટલી હદે આપણી સમસ્યાઓનાં મૂળમાં છે એમ માનતા હોઇએ તો પણ આપણે માનવું પડશે કે , દરેક દેશ તેમ જ સમગ્ર દુનિયાના સ્તરે, આ જ પ્રશ્નોના ભાવિ ઉપાયો પણ વિજ્ઞાન અને ટેકનોલૉજી દ્વારા જ મળી શકશે.

એમ પણ કહી શકાય કે વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીનો માનવ જાત ના ભલા માટે ઉપયોગ નથી થતો અને એના માટે જનતામાં સમજ કેળવવાના પૂરતા પ્રયત્નો પણ નથી થતા. આ કારણે એનો, જેવો જોઇએ તેવો અને તેટલો અસરકારક ઉપયોગ નથી કરી શકાયો, એ પણ ખરું. એવું થયું હોત તો ટેકનોલૉજી ઘણી વધારે ઉપકારક સિદ્ધ થઇ શકી હોત. આપણને મોડે મોડેથી સમજ પડે છે કે સ્થાનિક અને વૈશ્વિક સ્તરે માનવી જે કરે છે તેની પર્યાવરણ પર અવળી અસરો પડે છે. ઍરૉસોલ કૅનમાંથી છટકતા હેલો -કાર્બન પદાર્થો વાતાવરણમાં બહુ લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે, ઉર્ધ્વમંડળમાં ફેલાય છે અને ત્યાં રહેલા ઑઝોનનો અંશતઃ નાશ કરે છે અને સૂર્યનાં પારજાંબલી કિરણોને પૃથ્વીની સપાટી તરફ આવવા માટેનો માર્ગ મોકળો કરી આપે છે. ગોરી ચામડીવાળી જાતિઓમાં વધી રહેલો ચામડીનાં કેન્સરનો વ્યાપ એ આની સહુથી જોરદાર જાહેરાત હતી. પરંતુ એનાથી પણ વધારે ખરાબ વાત તો એ છે કે આંટીઘૂંટીઓથી ભરપૂર આહાર-પીરામીડ પરનાં સૂક્ષ્મ જીવતંત્ર પણ, પારજાંબલી કિરણોની વધતી જતી અસરોને કારણે ખતમ થતાં જાય છે...અને આ જ પીરામીડની ટોચ પર જ તો માનવ જાત બેઠી છે ! ઍરૉસોલ કૅનમાં વપરાતા હેલો-કાર્બનને કારણે પારાવાર નુકસાન થઈ ચૂક્યું છે. હવે ઘોડા ભાગી ગયા પછી તબેલાને તાળાં વાસવા જેમ એના વપરાશ પર નિષેધો લાગુ કરાયા છે; એટલું સારું છે કે એને કારણે હજી પણ થઇ રહેલાં, અને થઇ શકતાં લાંબા ગાળાનાં, જોખમોને કંઇક અંશે ટાળી શકાયાં છે. આ આખાં ઉદાહરણમાં સહુથી ચોંકાવનારી વાત તો એ છે કે આટલી બધી મહત્વની ઘટનાની ખબર તો અકસ્માતે જ પડી છે. બન્યું હતું એવું કે એક જૂથ એક કોમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામ વડે શનિ પરના વાતાવરણમાં હાઇડ્રોક્લૉરિક અને હાઇડ્રોફ્લૉરિક રસાયણશાસ્ત્ર વિષે અભ્યાસ કરી રહ્યું હતું. નસીબજોગે આ પ્રોગ્રામ. હેલો-કાર્બનને પણ લાગુ પડતો હતો, એટલે એનાં નુકસાનો પર ધ્યાન ગયું. મનુષ્ય જીવન ટકાવી રાખવા માટે વિશુદ્ધ વિજ્ઞાનની સમસ્યાઓના વિસ્તૃત અને વૈવિધ્યપૂર્ણ અભ્યાસ માટે કરીને તેટલી જ વિસ્તૃત અને વૈવિધ્યપૂર્ણ ક્ષમતાઓવાળી ટીમો કામે લગાડવી જોઇએ. હાલ પૂરતો તો તો સવાલ એ જ થાય કે એવી કેટલી સમસ્યાઓ હશે જે અકસ્માત પણ આપણા હાથે ચડી ન હોય ? એમ પણ બને કે હાથે ચડેલી સમસ્યાઓની સામે બીજી કેટલીય એવી સમસ્યાઓ હશે જેનાં અસ્તિત્વ વિષે આપણને કંઇ જ ખબર સુધ્ધાં પણ નથી. આ સંદર્ભમાં હજૂ વધારે અચરજની વાત તો એ છે કે કોઇ પણ દેશની સરકારો કે યુનિવર્સિટીઓ કે ખમતીધર ખાનગી કે જાહેર કંપનીઓ પણ ભવિષ્યની આવી ટેક્નોલોજીઓમાંથી પરિણમતી આવી (અને આટલી) મહત્વની દુર્ઘટનાઓને ટાળવા માટે કોઇ આયોજીત પ્રયાસો કરી રહેલ હોય તેવું જણાતું નથી.

આ પ્રકારનાં સંશોધનો અને અસરકારક પર્યાવરણીય સમીક્ષા કરવા માટે આ બધી સંસ્થાઓએ સારી રાજનૈતિક હિંમત એકઠી કરવી પડશે. ઔદ્યોગિક પર્યાવરણશાસ્ત્ર આર્થિક અનુમાનોના તાણાવાણાથી બહુ જ ઘનિષ્ઠપણે ગુંથાયેલું છે, અને એ પણ ટેકનોલૉજિકલ સમાજ સાથે સાથે જ પથરાયેલું છે. આમાંના એક પણ તાણા કે વાણાને જરા સરખો પણ હાથ અડાડો તો સમગ્ર તંત્રમાં તેનાં આંદોલનો ધણધણી ઊઠે છે. કોઇ પણ ટેક્નોલોજી-પ્રેરિત સુધારા-વધારા માનવજાત માટે ઓછા વત્તા અંશે હાનિકારક છે, તેવાં તારણ નીકળતાંની સાથે જ કોઇને કોઇ મોટામસ આર્થિક નુકસાનમાં ધકેલાઈ જવાશે એવી ધાસ્તી પેદા થાય છે. પરિણામે, જેમને નુકસાન થવાનું દેખાતું હોય તેવાં પરિબળો આવાં તારણોને નકારી કાઢવા માટે પણ એટલા જ જોમથી મેદાને પડતાં જોવા મળે છે. જે મહાદુર્ઘટના વિષે આ બધા ખેલ થઇ રહ્યા હોય તે, આવી ચર્ચાઓ કે ન્યાયિક કે રાજકીય લડતોનાં પરિણામો આવતાં સુધીમાં તો, આપણી પર ત્રાટકી પડે અને તેની અવળી અસરો છોડી જાય તેમ પણ બને.

આણ્વીક ઉર્જા, દવાઓનાં સંશોધનો કે કુદરતી સંસાધનોના વપરાશ અંગેનું સરકારી તંત્ર વાણિજ્યીક હિતોથી હાથવેંતનું અંતર રાખી શકે, કોઇનાં પણ નફા-નુકસાનની પરવા કર્યા વગર શક્ય હોય તેટલા બધા જ વિકલ્પો પર સંન્નિષ્ઠપણે કામ કરી શકે તે બહુ જ મહત્વનું બની રહે છે. . નવી ટેકનોલૉજીઓનો વિકાસ જૂની ટેકનોલૉજીઓના અંકુશમાં રહે તો નવા હરીફોને ઊગતાંની સાથે જ ડામી દેવાની શક્યતાઓને પણ અવગણવી ન જોઇએ. ભવિષ્યમાં અસ્તિત્વનો આટલો બધો મદાર આના પર જ છે, એટલે તેના સર્વગ્રાહી, સતત મૂલ્યાંકન માટેની મુક્ત અને સ્વતંત્ર - અને નિષ્પક્ષ પણ હોય તો ઉત્તમ - વ્યવસ્થા, દરેક દેશે કરવી જ રહી, પછી ભલે ને,રાજ્યસત્તા મુક્ત બજારની પ્રણેતા હોય કે સરમુખત્યાર હોય.

ટેક્નોલોજીને લગતાં એવા ઘણા વ્યાવહારીક સુધારા-વધારા છે જેના પર સરકારી ટેકાને અભાવને કારણે કામ નથી થઇ રહ્યું. જેમ કે કૅન્સર ભલે માનવજાતમાટે ગમે તેટલો પીડાદાયક રોગ હોય, પણ તેને કારણે માનવજાતનાં અસ્તિત્વને કોઇ જોખમ નથી. કૅન્સરને જો સાવેસાવ નાથી લેવામાં આવે તો પણ માનવ જાતનાં સરેરાશ આયુષ્યમાં બહુ થોડો વધારો જ થશે, જો ત્યાં સુધીમાં કોઇ બીજો રોગ પોતાની જાળ ન ફેલાવી બેઠો હોય.પરંતુ પ્રજોત્પતિ નિયમનને લગતાં અપૂરતાં અસરકારક પગલાંઓને કારણે આપણાં અસ્તિત્વ પર જ જોખમ ઝળુંબી શકે છે. . ટેકનોલૉજીની મદદથી કેટલાયે ધમપછાડા પછી ખોરાકની આપૂર્તિની સમસ્યા અમુક અંશે હળવી બની છે અને જીવન ટકાવવાનાં સાધનોમાં પણ અંકગણિતીય વૃદ્ધિ થઈ છે, પણ ઘોડાપૂરની જેમ વધતી વસ્તી તો એને ક્યાંય દબાવી દે તેમ છે. આ કિસ્સામાં વળી વિચિત્ર મુશ્કેલી એ છે કે ઔદ્યોગિક રીતે વિકસિત દેશોમાં જન્મદર શૂન્ય જેટલો શક્ય બન્યો છે, જેની સામે અલ્પવિકસિત દેશોમાં હજૂ તે થાય એવો જ છે. આનું એક દુષ્ચક્ર બને છેઃ જ્યાં જન્મદર ઊંચો છે ત્યાં માનવ આયુષ્યને લંબાવવાનું પણ મુશ્કેલ જણાયું છે. આર્થિક સ્તરે અને તેને કારણે ટેકનોલૉજીમાં પણ અલ્પવિકસિત રહેલા છેવાડાના સમાજો વાતાવરણના નાના સરખા ફેરફારથી પણ નાશ પામી શકે છે.
                                                        ***************
[કાર્લ સેગનનાં પુસ્તક , Broca’s Brain – Reflections on the Romance of Science ǁ ISBN 0-345-33689-5ǁનાં ચોથાં પ્રકરણ "In praise of science and Technology " પર આધારિત]
                                                  ***********************

(નોંધઃ પશ્વાતવર્તી આકલન ઉદ્વેગ અને ચિંતાજનક જણાય છે. ટેક્નોલોજી છે જ એવી બેધારી તલવાર ! તારીખ ૯ ઑક્ટોબર, ૨૦૧૪ ના હવે પછીના પ્રકાશીત થનાર બીજા ભાગમાં, આગળ પર નજર કરીને, આપણે શું શું કરી શકીશું કે કે કરવું જોઇએ તેની વાત કરીશું.)

સોમવાર, 1 સપ્ટેમ્બર, 2014

બન્યાં બનાવ્યાં તૈયાર બાળકો - દેવદત્ત પટ્ટનાઇક

clip_image003તમારા પતિથી તમને બાળક થઇ શકે તેમ નથી? તો લઇ લ્યોને કોઇનાં શુક્રાણુઓ દાનમાં. અને જો તમારી પત્ની તમને બાળક ન આપી શકે તેમ હોય કોઇનું બીજ દાન લઇ લો. જો તમારી પત્ની પોતાની કૂખમાં ગર્ભ ઉછેરી શકવા અસમર્થ હોય, તો એટલા પૂરતી કોઇની કૂખનો ઉપયોગ કરી લો.

આજનાં તબીબી વિજ્ઞાનને કારણે આપણે હવે આવા ઉપાયો વિષે બહુ પરિચિત થતાં ગયાં છીએ. જો કે,આપણી મૂળભૂત વિચારસરણી અનુસાર, આપણે ગુંચવાઇએ પણ છીએ કે વિશ્વ આધુનિક બની રહ્યું છે કે વિનાશ તરફ આગળ ધપી રહ્યું છે !

ખેર, હિંદુ પુરાણોમાં તો આવી કેટલી વિવિધ (કંઇક અંશે વિચિત્ર પણ લાગે તેવી)રીતે બાળક જન્મની રીતોની કહાનીઓ ભરી પડી છે.

જૈન પુરાણોમાં બ્રાહ્મણ સ્ત્રીને રહેલ ગર્ભ ઇન્દ્ર તેની કૂખમાંથી વધારે યોગ્ય, એક રાણી,ક્ષત્રિયાણીની, કૂખમાં ખસેડાવી આપે છે તેવી કથા છે, જે તિર્થંકરનાં સ્વરૂપે જન્મ લે છે. ભાગવત પુરાણમાં કંસથી બચાવવા યશોદાની કૂખમાંથી રોહિણીની કૂખમાં ગર્ભનું પ્રત્યારોપણ કરાયાની કથા છે, જે બલરામ સ્વરૂપે જન્મ લે છે.

રામાયણમાં દશરથ કૈકેયીને એટલા સારૂ પરણે છે કે તેની પહેલી પત્ની કૌશલ્યા તેને પુત્ર આપી શકે તેમ નથી. જ્યોતિષોના ભાખ્યા મુજબ કૈકેયીનો પુત્ર મહાન રાજા થશે. પરંતુ કૈકેયી પણ જ્યારે પુત્ર આપવામાં નિષ્ફળ રહે છે ત્યારે તે ત્રીજી વાર લગ્ન કરે છે અને દૈવી મદદ માગે છે. એટલે ઋષ્યશૃંગ ઋષિની મદદથી દશરથની પત્નીઓને ગર્ભ રહે તે માટે કોઇ ઔષધિ આપવા માટે દેવોને આહવાન કરવા માટે યજ્ઞ કરાવડાવવામાં આવે છે.

મહાભારતમાં જ્યારે વિચિત્રવીર્ય સંતાનવિહિન અવસ્થામાં મત્યુ પામે છે ત્યારે તેની માતા સત્યવતી વિચિત્રવીર્યની વિધવાઓનાં ગર્ભાધાન માટે વ્યાસ ઋષિની સહાય માગે છે. ધૃતરાષ્ટ્ર અને પાંડુનો જન્મ આ રીતે થયો હતો. તો વળી કુંતિ જુદા જુદા દેવોને આહવાન કરીને યુધિષ્ઠિર, ભીમ અને અર્જુનને પ્રાપ્ત કરે છે. પાંડુના ખરા અર્થમાં પુત્રો ન હોવા છતાં તેઓ પાંડવો તરીકે જ ઓળખાયા. પાંડુ તો માત્ર તેમની માતાના પતિ હતા, જેને કારણે તે પિતા હોવાના હક્કો ભોગવી શક્યા. એ તર્ક મુજબ કર્ણ પણ તેમનો જ પુત્ર ગણાવો જોઇતો હતો, પણ તેનો જન્મ તેમની સંમતિથી નહોતો થયો, એટલે કુંતિ પણ પોતાના પતિને એ પુત્ર વિષે કહી ન શકયાં અને એ પુત્ર જન્મતાં જ ત્યાગ કરવો પડ્યો હતો. આમ માત્ર જૈવિક હકીકતો સિવાય રાજકારણ અને વારસાને લગતી બાબતો પણ પિતૃત્વ નક્કી કરતી.

આવું જ કંઇક આપણને આજના આપણા બાળજ્ન્મના કાયદાઓમાં જોવા મળે છે. જો તમે પ્રમાણિત વિજાતીય વિવાહિત યુગલ હો તો તમે કોઇની કૂખ પણ ભાડે લઇ શકો, પણ સમલૈંગિક યુગલો તેમ કરી ન શકે.અને તેમ છતાં, યુજ અને ઉપાયુજ બંને બ્રહ્મચારી પુરુષ ઋષિઓ હોવા છતાં,અગ્નિકુંડમાંથી દૌપદી અને દૃષ્ટદ્યુમન જેવાં જોડકાંને જન્મ આપી શક્યા. કૃત્તિભાસનાં બંગાળી રામાયણ અનુસાર રાજા દિલિપની બે વિધવા રાણીઓએ સમાગમ કરીને ભાગીરથને જન્મ આપ્યો હતો.

જો તમે તે બાળક તમારૂં છે તેમ પિતૃત્વ કસોટીની એરણે સાબિત કરી શકો તો, તમે તમારાં બાળકનાં એકલ પિતા બની શકો. જો કે જેમ કણ્વ ઋષિએ જંગલમાં ત્યજી દેવાયેલ બાળકી,શકુંતલા, ને દત્તક લીધેલી તેમ એકલ પિતા તરીકે તમે બાળકને દત્તક લઇ શકો. પણ બાળકને ખરીદીનાં સ્વરૂપે તમે ન મેળવી શકો. તેનું કારણ એમ અપાય છે કે એ સ્થિતિના ગેરલાભ ઉઠાવી શકાય. જાણે કે દત્તક લેવાની વિધિના ગેરલાભ ઉઠાવી જ ન શકાય ? હરિશ્ચંદ્રએ સો ગાયોની કિંમત ચૂકવીને સુનહશેપને 'પુત્ર' તરીકે ખરીદીને પછી વરુણને ખુશ કરવા બલિદાન માટે પોતના ખરા પુત્ર રોહિતની જગ્યાએ ધરી દીધો હતો, તેવી કોઇ પૌરાણિક કથા આવા કાયદાની પાછળ હોય તેવું પણ શક્ય છે.
  • 'મીડ ડે'માં ઑગસ્ટ ૪, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ 
  • અસલ અંગ્રેજી લેખ, Readymade Babies, લેખકની વૅબસાઇટ, દેવદત્ત.કૉમ,પર ડીસેમ્બર ૨૧, ૨૦૧૩ના રોજ  Indian Mythology ટૅગ હેઠળ પ્રસિધ્ધ થયેલ છે. 
  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ સપ્ટેમ્બર ૧, ૨૦૧૪

મંગળવાર, 26 ઑગસ્ટ, 2014

નિયમન ક્ષેત્રનું વિસ્તરણ અને ગ્રાહકની નિર્ણય ક્ષમતાપરનો પ્રભાવ - કેટલાક યાદચ્છિક વિચારો - કૌશલ માંકડ

નિયમન ક્ષેત્રનું વિસ્તરણ અને ગ્રાહકની નિર્ણય ક્ષમતાપરનો પ્રભાવ

ગાહકોની પસંદ-નાપસંદ, કે જે પર્યાવરણમાં આપણે કામ કરી રહ્યાં છીએ કે એવી કોઈ પણ દિશામાં જોઈશું, તો બહુ જ સ્પષ્ટ જણાશે કે આપણે ઝડપી પરિવર્તનના યુગમાં જીવી રહ્યાં છીએ. તે ઉપરાંત, બજારમાં વધતી જતી હરીફાઈની તીવ્રતા જેવા મુદ્દાઓને કારણે કોઈપણ ક્ષેત્રમાં કામગીરી કરવાનું વધારે ને વધારે જટિલ બનતું જણાઈ રહ્યું છે. આવામાં સફળતાથી પાર ઉતરવા માટે પરિવર્તનનાં અસ્તિત્વનો સ્વીકાર કરવો રહ્યો અને પરિવર્તનની સાથે કામ પાડવા માટેના નવા નવા માર્ગ ખોળતાં રહેવું જરૂરી બની ગયું છે.

ઝડપથી બદલતા જતા સમયમાં, બીજી કોઈ પણ ક્ષમતા કરતાં સંસ્થાની ગ્રાહક અભિમુખતાને કેન્દ્રમાં વણેલી રાખવાની ક્ષમતા વધારે મહત્ત્વની બની રહી છે.

ગ્રાહક સાથેના સીધા કે આડકતરા વ્યવહારો અને તેના પરથી ફલિત થતા ગ્રાહકના અનુભવો પર એક પલક એકાગ્રતા વડે સંસ્થાનાં (કે તેનાં ઉત્પાદનો કે સેવાઓનાં) બ્રાંડ મૂલ્યમાં એક નવું જ પરિમાણ ઉમેરાઈ શકે છે, જે ગ્રાહકનો વિશ્વાસ સંપન્ન કરવામાં મહત્ત્વનો ફાળો ભજવી શકે છે. ગાહક સાથેના અતૂટ સંબંધનાં રાસાયણિક સમીકરણો અહીં જ ઘડાય છે.

ગ્રાહકને માથે દંડો ફટકારીને તેને પોતાની બોડમાં ખેંચી લાવવાના દિવસો વીતી ગયા. ગ્રાહકને આકર્ષિત કરવાં એ બહુ નાજુક કામ છે. મારી પોતાની અંગત માન્યતા મુજબ તો જ્યાંજ્યાં શક્ય હોય, ત્યાંત્યાં પોતાનાં ગ્રાહકો સાથે અંગત સંબંધો કેળવીને, તર્ક અને લાગણીને એક તાંતણે જોડતા એકરાગના પુલ બાંધવા જોઈએ. આમ કરવાથી સ્વૈચ્છિક અનુસરણનું પ્રભાવક્ષેત્ર ઊભું કરી શકાય છે, જે નવાં ગ્રાહકોને આકર્ષવા અને હાલનાં ગ્રાહકોને ટકાવી રાખવા માટે બહુ જ અમર્યાદ સ્પર્ધાત્મક સરસાઈ ઊભી કરી આપી શકે છે. કોઈપણ સફળ સંસ્થાને લાંબા ગાળાના વિકાસ માટે નિષ્ઠાવાન 'ગ્રાહક' વિના નથી ચાલવાનું.

ગ્રાહકો સાથે માત્ર ખપ પૂરતા ઔપચારિક ધંધાદારી સંબંધને બદલે વ્યક્તિગત સંબંધો કેળવવાથી વધારે સારી રીતે, કામ કરી શકાય છે.

આ સાથે આપણે હવે 'નિયમનની સ્થિતિ'ના નિયમ વિષે તૈયાર થઈ ચૂક્યાં છીએ. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો 'નિયમનની સ્થિતિ' એટલે ગ્રાહકની નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા પર જે કંઈ અંશે પ્રભાવ પાડી શકાય તે સ્થિતિ. આજે ગળાંકાપ ભાવોથી જ્યારે આપણાં ગ્રાહકોને લલચાવી જનાર પ્રતિસ્પર્ધકોની ફોજો બંદૂકો તાણીને ઊભી છે, ત્યારે આપણી 'નિયમનની 'સ્થિતિ' જેટલી વધારે શક્ય હોય તેટલી વધારે પ્રભાવશાળી બની રહે તે બહુ જ મહત્ત્વનું બની રહે છે.

'નિયમનની સ્થિતિ'ને વધારે પ્રતિભાશાળી અને વધારે પ્રસાર પામેલી રાખવા માટે ગ્રાહક સાથે નિયમિતપણે અર્થપૂર્ણ, સંવાદ / સંપર્ક બની રહેવો જોઈએ. ગ્રાહકને ખુશ રાખવાનાં છે, જરૂર પડ્યે ઉત્પાદન કે સેવાઓનાં વેંચાણની આપણી સ્વાભાવિક ક્ષમતાની ઉપર જઈને પણ તેને રસ પડે એવા કોઈ પણ વિષય વિષે તેની સાથે સંવાદ સાધીને તેને મનાવી, પંપાળી રાખવાનાં છે. આમાં બૌદ્ધિક નિયમપ્રતિબદ્ધતા પણ બહુ જ માત્રામાં જોઈશે.

સંશોધનોથી એટલું તો પ્રતિપાદિત થયું જ છે કે વેચાણ કરવામાં ભાવ બહુ મહત્ત્વનું ઘટક છે - વેચાણકારની મીઠીમીઠી, ડાહીડાહી વાતોથી આકર્ષાવાને કારણે તો કોઈ ગ્રાહક (સામાન્યતઃ) કંઈ ખરીદી કરી પાડે તેમ તો ન જ મનાય ને ! હા, વેચાણકાર પસંદ પડે તેમ હોય તે તો નિર્વિવાદ છે તે પણ સ્વીકારીએ. તે માટે નાનીનાની નમ્ર રજૂઆતો, સુસંસ્કૃત હાવભાવ અને સુઘડ દેખાવ જેવાં આપણાં અન્ય કૌશલ્યો પર પણ એટલું જ ધ્યાન આપવું પડશે. તમારાં વેચાણની આવડત કે અનુભવ કે પછી ગ્રાહકની જરૂરિયાતના સંદર્ભમાં ઉત્પાદન કે સેવાઓ વિષે જ્ઞાનની સાથેસાથે આ અન્ય કૌશલ્યો બહુ જ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

કોઈ પણ સક્ષમ વેચાણ વ્યાવસાયિકને કમસે કમ એક 'કૉલ' કર્યા સિવાય ઊંઘ જ ન આવે તે તો બહુ જાણીતી વાત છે [આને તમારી ટેવોને કે કામ કરવાની રીતને સ્ફૂર્તિલી રાખવાલાયક એક છૂપો સાંકેતિક ઈશારો ગણશો તો ફાયદો જ ફાયદો છે !] એક દિવસ તેનાથી મોઢું ફેરવી લેવાથી, બીજે દિવસે તે પણ તમારી સામે નજર ચોરાવશે; પણ જો આજે તેને વધાવી લઈશું, તો એક સફળ વેચાણ વ્યાવસાયિક થવામાં તે પણ બહુ મહત્ત્વનું યોગદાન આપતું રહેશે.

ગ્રાહકસંપર્ક અને ગાહકસેવાઓ વિષેના આ તો કેટલાક યાદચ્છિક વિચારો મેં અહીં રજૂ કર્યા છે.

ગ્રાહકની નિર્ણયશક્તિ પર અર્થપૂર્ણ સંપર્ક અને સંવાદની મદદથી કેટલી હદે અને શી રીતે અસર કરી શકાય તે વિષે આપ સહુના પ્રતિસાદની અપેક્ષા સહ....

ગુરુવાર, 21 ઑગસ્ટ, 2014

ખરૂં રામરાજ્ય - દેવદત્ત પટ્ટનાઇક

clip_image003એક વાર મેં એક હિજડાને પૂછ્યું કે તેમની જાતિમાં સૌથી પવિત્ર કથા કઇ મનાય છે. જવાબમાં તેણે આ કથા કહી:

૧૪ વર્ષના વનવાસ પછી પાછા ફરતી વખતે રામે અયોધ્યાનાં પ્રવેશદ્વાર પાસે હિજડાઓને જોયા. તેમણે પૂછ્યું કે તેઓ અંદર રહેવાને બદલે બહાર કેમ ઊભા છે. જવાબમાં હિજડાઓએ કહ્યું, 'તમને યાદ છે ને કે, વનવાસ પર જતી વખતે અયોધ્યાવાસીઓ તમારી સાથે આવવા માગતાં હતાં. તમે પુરુષ વર્ગને પાછા જવા કહ્યું. તે જ રીતે તમે સ્ત્રી વર્ગને પણ પાછા જવા કહ્યું. પણ અમે તો નથી પુરુષ કે નથી સ્ત્રી. આમ અમારે શું કરવું તે કહેવાનું તમે ભૂલી ગયા. એટલે અમે પાછા ગયા નહીં, અને તમે પાછા આવીને અમારે શું કરવાનું એ કહો તેની રાહ જોઇ રહ્યા છીએ." પોતાની આ શરતચૂકથી રામને બહુ દુઃખ થયું. અજાણતાં જ તેમણે હિજડાઓને પણ દેશનિકાલની હાલતની પીડા સહન કરવાની સ્થિતિમાં મૂકી દીધા હતા. તેઓ તેમને ભેટ્યા, તેમને લાગણીથી નવરાવી દીધા, દુનિયાનાં બધાં સુખો અને સ્વર્ગીય આનંદો તેમને પૂરાં પાડવાનાં વચનો આપ્યાં અને પોતાની સાથે અયોધ્યામાં પાછા લઇ આવ્યા.

તરછોડાઇ જવાના વિષાદ અને સમાવેશ થવાની આશાની આ કહાની નૃવંશશાત્રી સેરેના નંદાનાં હિજડાઓ પરનાં પુસ્તકમાં પણ જોવા મળે છે. જો કે તેને કોઇ વૈધાનિક પુરાવો હોય તેવું જોવા નથી મળતું. હાંસિયાના કોરાણે મુકાઇ ચૂકેલ કોઇ એક સમુદાયે, માન્યતા મેળવવા સારૂ કરીને ઉપજાવી કાઢેલ આ વાત હશે એમ પણ દલીલ કરી શકાય. પણ પૌરાણિક કથાઓનો તો આ જ તો ઉદેશ્ય હોય છે. એ બધાં એવાં પારસ્પારીક, વસ્તુનિષ્ઠ સત્યો હોય છે જે કોઇ એક સમુદાય કે તેમની પરંપરાઓ કે તેમની માન્યતાઓને પુષ્ટિ કરતાં હોય છે.

રામે તો હિજડાઓને અયોધ્યામાં સમાવી લીધા, પણ ભારતનું સાંપ્રત ગણતંત્ર તેમને સમાવે છે ખરૂં ? હિજડાઓ તેમને પોતાને તો ત્રીજી , નાન્યતર, જાતિ સમજે છે, પણ તેમના પાસપોર્ટ શું કહે છે ? તેમને એક યા બીજી જાતિમાં જ વર્ગીકૃત થવાની ફરજ શા માટે પાડવી જોઇએ ?અને એમ કરવાથી હિજડાઓની યૌન ક્રિયાઓને આપણે સ્વાભાવિક કે કૃત્રિમ ગણીએ છીએ કે કાયદેસર કે ગેરકાયદેસર કે ગુન્હાહીત ગણીએ છીએ?

IPCની કલમ ૩૭૭ને માન્ય ઠરાવતો સર્વોચ્ચ અદાલતનો ચુકાદો માત્ર સમલૈંગિક પુરુષ કે સ્ત્રી કે ઉભયલિંગી કે અન્ય જાતિની માનસિકતા ધરાવતા વર્ગ માટે જ નથી. એ કોઇ પણ પ્રકારના તથાકથિત હક્કો ધરાવતા અસ્વાભાવિક જાતીય માનસિકતા ધરાવતા, બહુ જ નાની લઘુમતિના દરેક વર્ગને લાગુ પડે છે. તો આમ વળી, જનનાંગો સિવાય પ્રેમની અભિવ્યક્તિ કરનાર 'સામાન્ય જાતીય મનોવૃત્તિ'ને પણ તે લાગુ પડે છે. બે સહમત પુખ્ત વયની આટલી અંગત વાતનું પણ કોઇ આ હદે નિયમન કરવા માગે તે કમકમાં પેદા કરતી વાત પણ જરૂર લાગે.

આ અપ્રિય ગણાયેલ ચુકાદામાં વપરાયેલ 'અકુદરતી' શબ્દ ભારતમાં અંગ્રેજો લઇ આવ્યા. તેનો અર્થ 'અસામાન્ય' કે 'સંસ્કારગત અસ્વીકાર્ય' ગણીને આપણે સ્વતંત્ર ભારતનાં શબ્દભંડોળમાં તેને સમાવી લીધો. પરંતુ બીજાં જે નથી જોઇ શકતાં તે જોઇ શકતા ઋષિઓએ તો પુરાણ કાળમાં પ્રકૃતિ (કુદરતી / સ્વાભાવિક) અને સંસ્કૃતિ (સંસ્કાર / સભ્યતા) વચ્ચે બહુ સ્પષ્ટ ભેદ પાડેલ જ છે.

કુદરત તો મત્સ્ય ન્યાય મુજબ ચાલે છે. તે મુજબ મોટી માછલી નાની માછલીને ગળી જાય તે કુદરતી ન્યાય ગણાય. આને થોડા વધારે સખત શબ્દોમાં જંગલનો કાયદો પણ કહી શકાય જ્યાં જે બળીયું છે તે જ ટકી શકે છે.

જંગલના કાયદાની અસ્વીકૃતિ પેટે સભ્યતાનો જન્મ થયો. સભ્યતા એવા કાયદાઓ કે નિયમનો કે પરંપરાઓ ઘડે છે જે નબળાંને મદદરૂપ બને, તેમને બળીયાંની સામે હક્કો આપે, અક્ષમને પણ ક્ષમતાવાળાં લોકોની સામે કંઇક રક્ષણ પૂરૂં પાડે. આમ કરવું એ માનવ ધર્મ (પ્રછન્ન શક્તિ, ક્ષમતા કે સામર્થ્ય)કહેવાય છે.

મનુષ્ય એ બહુ ખાસ પ્રકારનું પ્રાણી છે. તેની પાસે મન છે, એટલે તે માનવ કહેવાય છે. માનવ મનમાં વિકાસ (સંસ્કૃતમાં જેને બ્રહ્મ કહે છે)ની બહુ જ શકયતાઓ પડેલ છે.આમ દરેક મનુષ્યમાં વ્યક્તિગત, વસ્તુલક્ષી માનસિક વાસ્તવિકતા - બ્રહ્માંડ-માં વસતો બ્રહ્મા રહેલ છે. 'બ્રહ્મનાં આ બીજ’માં લોકોને સમાવી પણ લેવાય કે તેમને બાકાત પણ કરી શકાય. આમાંની લાગુ પડતી શક્યતા મુજબ બ્રહ્મા કોઇનાં રક્ષણ માટે કાયદા બનાવે તો કોઇ કાયદા કોઇને રક્ષણ ન આપે તેમ પણ બને. બ્રહ્માનાં બ્રહ્માંડની જેમ જ સંસ્કૃતિનું પણ છે. માનસ સ્થિતિસ્થાપક હોવાને કારણે, ડહાપણના વિકાસની સાથે બ્રહ્માંડનો પણ વિકાસ થાય છે, જેને પરિણામે નિપજતી સંસ્કૃતિ વધારે ને વધારે સમાવિષ્ટ બનતી જાય છે.

શિવ પુરાણમાં, દક્ષનાં સર્વસામાન્ય વર્તણૂકના ખ્યાલ સાથે મેળ ન પડવાને કારણે શિવની સંસ્કૃતિમાં દક્ષનો સમાવેશ ન થઇ શકતો હોવાને કારણે શિવ દક્ષનો શિરચ્છેદ કરી નાખે છે. દક્ષનાં મનુષ્ય માથાંને બદલે બકરાનું માથું બેસાડી દઇને તેનાં મનુષ્યત્વના હ્રાસની યાદ અપાવતા રહે છે.

શિવને તો અરધા સ્ત્રી તરીકે અર્ધનારીશ્વરનાં સ્વરૂપે કલ્પવામાં આવ્યા જ છે. મથુરામાં કૃષ્ણ સાથે નૃત્ય કરતી ગોપીઓનાં સ્વરૂપે, તેઓ ગોપેશ્વર તરીકે પૂજાય જ છે.નાથદ્વારામાં કૃષ્ણ સ્ત્રી-વેશ પણ ધારણ કરે છે. આ મૂર્તિઓ કે પરંપરાઓને અજાતિય ભક્તિભાવનાં રૂપકો માની શકાય કે પછી વિવિધ લૈંગિકતાઓ અને જાતીય વર્તણૂકોના ગર્ભિત સ્વીકાર તરીકે પણ જોઇ શકાય. બધો જ આધાર ભકત તેને કયાં દર્શનથી જૂએ છે, તેના પર છે. અને દર્શનનો આધાર મનનો કેટલો વિકાસ થયો છે તેના પર છે.

જેમ જેમ મન વિકસિત થતું જાય છે તેમ તેમ આપણે મર્યાદીત કે માંગણ વૃતિવાળા બ્રાહ્મણમાંથી અમર્યાદ કે સિધ્ધ મનવાળા બ્રહ્મ થવા ભણી જવા લાગીએ છીએ, જેને કારણે જે સમાજ ઉદ્‍ભવે છે તે ઓછો વાંક્દેખો, વધારે માયાળુ અને વધારે સહિષ્ણુ બની રહે છે. ઉપનિષદની વિચારધારાનું આ જ હાર્દ છે.

આજના આપણે આ આધુનિક ભારતીયો આપણાં મનને એ કક્ષાએ વિકસાવવા તૈયાર છીએ ? રામની જેમ એ હીજડાઓ અને વિલક્ષણ લોકોને આપણી અયોધ્યામાં સમાવી લઇશું? આ માત્ર ઉદારમતવાદી થવાની વાત નથી, આ વાત છે માનવીએ માનવ થવાની.
  • ' મુંબઇ મિરર'માં ઑગસ્ટ ૧૫, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ

    • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ ઑગસ્ટ ૨૧, ૨૦૧૪