બુધવાર, 19 નવેમ્બર, 2014

રાજેશ સેટ્ટી કૃત શ્રેણી - "વિશિષ્ટ બનીએ" - સંપુટ પાંચમો - ગુચ્છ ૨

#206 – ભારપૂર્વક આભાર માનીએ !
| નવેમ્બર ૧૨, ૨૦૦૯ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
clip_image002


બધાં જ જાણે છે વિકાસ કરવા માટે કૃતજ્ઞતાની ભાવના બહુ મહત્ત્વની બની રહે છે. આપણાં દાદા-દાદી કે માતા-પિતા તો આપણને મદદ કરનાર માટે હંમેશાં આભારવશ જ રહેવાની શીખ દેતાં રહ્યાં હતાં.

હું પણ એ વિચાર સાથે પૂરેપૂરો સહમત છું.

આપણે આજે જ્યાં છીએ ત્યાં પહોંચવામાં કેટલાંય નામી-અનામી લોકોની પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ મદદ આપણને મળી હશે. આપણને મદદ કરનાર લોકોને ભૂલી જવું આસાન છે. ઘણી વાર તો આપણે એમ પણ માની જ લેતાં હોઇએ છીએ કે આપણી સફળતા આપણી પોતાની શક્તિને કારણે જ છે. હા ક્યાંક કોઇ નાની મોટી મદદ કદાચ મળતી રહી હશે ! મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં આ માન્યતા સાચી નથી હોતી. હકીકતે તો આપણે માની છીએ તેટલાં સ્માર્ટ આપણ હોતાં નથી, અને ..આપણને આજનાં સ્થાન સુધી લઇ જવામાં ઘણાં લોકોનો ફાળો છે જ.

એટલે, પહેલું પગલું તો આપણી આસપાસનાં લોકોનાં સાચા અર્થનાં યોગદાનને સ્વીકારીએ, અને જેમણે જેમણે મદદ કરી હોય તેમનો આભાર માનીએ.

આભાર માનવાના ઘણા રસ્તા છે. જેમ કે :
  • ઇ-મેલ કરવોl
  • ફોન પર તેમનો આભાર માનવો
  • તેમને સાથે જમવા કે ચા-કૉફી પીવા આમંત્રવાં
  • તેમને આભારદર્શક ગ્રીટીંગ કાર્ડ મોકલવું
  • તેમને ભેટ મોકલવી
  • તેમને પૈસા ચૂકવવા
  • તેમને ફૂલો મોકલવાં
આભાર માનવાની આવી તો હજારો રીત અહીં લખી શકાય. કોઇ આસાન હોય, તો કોઇ મુશ્કેલ. કેટલીક્ની કોઇ જ કિંમત નથી ચૂકવવી પડતી તો કોઇ કોઇ ધોળે દિવસે તારા પણ બતાડી દે છે. કેટલીક સાવ અર્થવિહિન હોય, તો કોઇ બહુ જ અર્થપૂર્ણ હોય છે.

થોડો સમય ચિંતન કરીશું તો વિચારપૂર્ણ અને ભારપૂર્વકનો આભાર પ્રતિભાવ જરૂરથી મળી આવશે.

કોઇનો આભાર માનવાનો સહુથી સારો રસ્તો છે, તેમના પર બોજ બન્યા સિવાય,તેમનાં કામમાં મદદરૂપ થવાનો. કોઇનાં પણ જીવનને જરા સરખું પણ સમૃદ્ધ કરવાનો પ્રયાસ કરવો જ જોઇએ.

મોટા ભાગનાં લોકો એક કે એકથી વધારે અંગત અને /અથવા વ્યાવસાયિક કામોમાં વ્યસ્ત હોય જ છે(આ બાબતે વધારે "બીયોન્ડ કૉડ'નાં પ્રારંભિક પ્રકરણ જરૂરથી વાંચશો. તે અહીં ક્લિક કરીને ડાઉનલોડ કરી શકાશે.) વ્યક્તિ ગમે તેટલી શક્તિશાળી હોય, દરેકને ક્યાંક ને કયાંક, કોઇક તો મદદની જરૂર પડતી જ હોય છે. આજના સામાજિક માધ્યમોના યુગમાં, કઇ બાબતે મદદરૂપ થઇ શકાય તે જાણવું બહુ અઘરૂં , કદાચ, નથી. થોડીક સમજ દાખવીએ તો તેમનાં કામમાં કેમ મદદરૂ થ ઇ શકાય તે વિચારી લઇ શકાય ખરૂં !

મહત્ત્વની વાત એ છે કે સામેની વ્યક્તિની મુશ્કેલીઓને કંઇક અંશે આસાન કરવાની કે તેમનાં કામમાં સહજ વૃદ્ધિ કરવાવાળી શકયતા ખોળી કાઢવી. અને જો તેમના પક્ષે કંઇ પણ વધારાનું કર્યા સિવાય એમ થ ઇ શકે તો તો બહુ જ સારૂં.

આવો, આપણને મદદરૂપ થયેલી વ્યક્તિઓનાં જીવનમાં આપણે પણ કંઇ મદદ કરી શકવા માટે સન્નિષ્ઠ, ભાર પૂર્વકનું, ચિંતન કરીએ..

#207 – વણકહેવાયેલ પર ખાસ ધ્યાન આપીએ
| જાન્યુઆરી ૨૯, ૨૦૧૦ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ

જે કહેવાય છે તે તો મહત્ત્વનું છે જ.એટલું જ મહત્ત્વનું છે જે નથી કહેવાયું. જે વણકહેવાયેલ છે તે જો આપણાં ધ્યાન પર ન આવતું હોય તો બહુ ઘણું ચૂકી જવાતું હશે તેમ જાણવું.

આ વાતને હુ એક ગીત દ્વારા સમજાવીશ. ગીત ફિલ્મ 'Music and Lyrics 'નું છે, અને માત્ર બેએક મિનિટનું જ છે.

આ પ્રયોગમાં હું કહું તેમ જ કરવા વિનંતિ છે (એટલે કે અંચઇ ન કરી લેશો)

પહેલું કદમ : આ ગીતને વિડીયો જોયા વગર સાંભળો. જો એમ કરવા જેટલો સમય ન હોય તો સીધાં જ બીજાં પગલાં તરફ વળો. (ઇચ્છનીય તો નહીં, પણ ચાલી જશે).


બીજું પગલું : હવે ગીત સાંભળવાની સાથે સાથે વિડ્યો ક્લિપ પણ ધ્યાનથી જૂઓ. ગીતની સાથે સાથે જે વાત પણ કહેવાઇ રહી છે તેના પર ખાસ ધ્યાન આપજો. કોણ, શું, ક્યારે,શા માટે કરે છે તેના પર તો વિશેષ ધ્યાન આપજો.
ત્રીજું પગલું : હવે જે વાત નથી કહેવાઇ તેના પર વિચાર કરો. અને પછી જૂઓ કે હવે આ અનુભવ કેટલો રસપ્રદ લાગવા લાગે છે.
તમને વિચાર કરતાં કરવા માટે મેં મારા થોડા વિચારો અહીં રજૂ કર્યા છે. બધું જ જે કહી, કે વિચારી, શકાય તે બધું તો પૂરેપૂરૂં અહીં ન આવરી લેવાયું હોય. શક્ય છે કે તમારૂં પોતાનું અર્થઘટન વધારે અર્થપૂર્ણ હોય !:
0:00 કૅમેરા આખા રૂમમાં ફરી વળે છે, જેથી આપણને સમગ્ર પરિસ્થિતિનો અંદાજ આવી જાય. આપણને દેખાય છે કે કોઇ હૉટલનો પાર્ટીમાટેનો મોટો હૉલ છે.
0:0 પાછળ એક બેનર છે જેના પરથી સમજાય છે કે ૧૯૮૭ના ક્લાસનું પુનઃમિલન ગોઠવાયું છે.
0:0 સ્ત્રીઓનું એક ગ્રુપ હ્યુજ ગ્રાંટને ચીયર કરી રહ્યું છે. પુરુષનો એક બચ્ચો નજદીક નજરે નથી પડતો. હ્યુજ ગ્રાંટ સ્ત્રીઓમાં કેટલી હદે લોકપ્રિય છે તે ખ્યાલ આવે છે.
0:0 એક સ્ત્રીના બેજ પર નામ પણ જોઇ શકાય છે એટલે નક્કી જ થાય છે કે અહીં ભેગાં થયેલં બધાં એક જ વર્ગમાં હતાં.
0:3 પાછળ મોટા અક્ષરોમાં "૧૯૮૭" લખેલું વંચાય છે, એટલે એક વાર ફરીથી સુનિશ્ચિત થાય છે કે આ ૧૯૮૭ના વર્ગનું જ પુનઃમિલન છે.
0:3 ઘણી સ્ત્રીઓએ POP! ટી-શર્ટ પહેરેલાં જોવા મળે છે (POP!એ '૮૦ના દાયકાનું બહુ જ લોકપ્રિય બૅન્ડ હતું).
0:૫૦ કેટલાક કંટાળેલા પુરુષો જોવા મળે છે, જાણે મનથી કહેતા હોય કે આ ગીત હમણાં ને હમણાં જ પુરૂં થ ઇ જાય તો મજા આવે. એટલે વળી એમ પણ સમજાય છે કે હ્યુજ ગ્રાંટનું લક્ષ્ય તો સ્ત્રી શ્રોતાવૃંદ જ છે.
0:૫૨ હ્યુજનાંમૅનેજર પણ ગીતમાં તલ્લીન થઇને ગીતની સાથે ઝૂમે છે.બંને વચ્ચેના સંબંધની પ્રગાઢતા પણ અહીં જોઇ શકાય છે.
૧:0 ગીત અર્ધું પુરૂં થવામાં છે, ત્યાં ડ્ર્યુ બેરિમૉર અને તેની બહેન એમ બીજી બે સ્ત્રીઓ દાખલ થાય છે. બેરિમૉરની બહેનના ચહેરાના ભાવ પરથી જ ખબર પડી જાય છે કે તે હ્યુજ ગ્રાંટની જબરી ચાહક હશે.
૧:૨0 ડ્ર્યુ બેરિમૉરની બહેનેતો પહેલી હરોળમાં જવાનો ઉત્સાહ કાબુમાં નથી રહેતો, એનો અર્થ એમ પણ કરી શકાય તે બીજાં ચાહકો કરતાં કંઈ ખાસ છે.
૧:૨૪ ડ્ર્યુ બેરિમૉર અચંબામાં ડોકું ધુણાવે છે , એટલે કે (એ સમય પુરતી તો) આ દીવાનાપનમાં તે શામેલ નથી જણાતી.
: ૫૧ ડ્ર્યુ બૅરીમોરના હોઠ પર દેખાતું હાસ્ય કહે છે કે હ્યુજ તેને પણ ગમે તો છે અને તેના ડાન્સમાં તેને મજા આવી રહી છે.
૨:00 હ્યુજનો મેનેજર નકલ કરે છે (કે હ્યુજને કંઇક ઇશારો કરે છે.) જેના પરથી સમજાય છે કે તે મૅનેજરથી વિશેષ હ્યુજનો મિત્ર પણ હશે.
૨:0 નૃત્ય કરતાં કરતાં હ્યુજની પીઠમાં કંઇક ઈજા થઇ આવે છે, જેના પરથી તેની ઉંમરનો પણ અંદાજ લગાવી શકાય.
૨:3 હ્યુજનો મૅનેજર ચિંતાથી આગળ દોડી આવે છે. તેમની મિત્રતા કેટલી ગાઢ હશે તે પણ કલ્પી શકાય છે.
અને સહુથી વધારે તો મહત્ત્વની નોંધવાલાયક વાત એ છે કે આ ગીતનાં રેકોર્ડીંગમાં ખાસ્સૂ વિચાર મંથન કરાયું લાગે છે - નાનામાં નાની ઘટના પણ સકારણ જ થાય છે.
વ્યાપાર જગતની વાસ્તવિક ઘટનામાં દરેક વખતે આટલું બધું જોવાલાયક ન પણ હોય, પણ વણકહેવાયેલ વાતને ન અવગણવાવાળી વાત તો ખરી જ ઉતરશે.
કહેવાય તે તો (મોટા ભાગનાં) બધાંજ સાંભળે છે,પણ બહુ થોડાં લોકો "વણકહેવાયેલ વાત" પકડી પાડે છે અને સમજી શકે છે.

#208- (પરોક્ષ) જવાબદારી ભૂલાય નહીં.
| ફેબ્રુઆરી ૧, ૨૦૧૦ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
clip_image006


થોડા સમય પર સૅન ફ્રાંસિસ્કો એરપોર્ટ જવાનું થયું, ત્યારે એક્સેનચ્યૉરની ટાઇગર વુડવાળી જાહેરાત નજરે ચડી ગઇ. જાહેરાતમાંના સંદેશ - ઉચ્ચ કામગીરીનો માર્ગ હંમેશાં પાકો, બાંધેલો, નથી હોતો - સામે મને કોઇ વાંધો નથી, પણ ટાઇગર વુડ્સની જીંદગીમાં તે સમયે થયેલી ઘટનાઓના સંદર્ભમાં જાહેરાતમાં તેમની હાજરી થોડી ખૂંચે ખરી.

જો કે આમ કહેવું જ સહેલું છે. આવી કેટલી ય જાહેરાતો બહુ ઘણી જગ્યાએ, બહુ ઘણાં માધ્યમો દ્વારા રજૂ થતી હોય છે, એટલે તેને બદલવાનો ખર્ચ લાખો ડૉલરમાં પહોંચતો હોય છે. ખેર આ તો આડવાત છે.

[નોંધઃ આ વાત ૨૦૧૦ની છે, એટલે તેને માત્ર ઉદાહરણ તરીકે જ જોઇશું, કારણ કે તે પછી આ બાબતે કોઇ ફેરફારો થય પણ હોય. વળી, તે ફેરફારો કેમ, ક્યારે અને શી રીતે, કરાયા તે આપણી વાતનો વિષય નથી.)

આપણે બીજા દૃષ્ટિકોણથી આખી વાત જોઇએ. એક્સેનચ્યૉરને આ ખર્ચના જે ખાડામાં ઉતરી જવું પડ્યું હશે તેમાં તેઓ પોતે તો કારણભૂત છે જ નહીં. એક્સેનચ્યૉરે જ્યારે ટાઇગર વૂડ સાથે કરાર કર્યો ત્યારે ટાઇગર વુડ પોતાની અંગત અને વ્યાવસાયિક એમ બંને છાપને તે સમયનાં સ્તરે જાળવી રાખશે તેવી તેમની નૈતિક જવાબદારી બની રહે છે. જો આ પરિબળ ન હોય તો તેમને જાહેરાત માટે જે કિંમત ચુકવાઇ હતી તે કદાચ ન ચુકવાઇ હોત.

આવી કોઇ કલમ એ કરારમાં નહીં હોય તે વાત પણ એટલી જ સાચી.પણ દરેક લખાયેલા કરારની સાથે એક વણલખાયેલો (જેને આપણે નૈતિક જવાબદારી કહી શકીએ) કરાર પણ ઇંગિત રહેતો હોય છે.એ વિષે કોઇ સ્પષ્ટતા ન પણ થઇ હોય તો પણ કરારના બધા પક્ષ આવા વણલખાયેલા કરારનું સંન્નિષ્ઠપાણે પાલન કરશે તે અપેક્ષિત જ હોય છે.

બધાં લોકોનું ટાઇગર વુડ જેવું અતિમોભાદાર સ્થાન હોય તે જરૂરી નથી, પણ તેથી કોઇ પણ વ્યક્તિની પોતાની આસપાસનાં લોકો અને પોતાની (વર્તમાન અને ભૂતકાળની) સંસ્થામાટેની પરોક્ષ(નૈતિક) જવાબદારી ઘટી નથી જતી.

આપણી પણ !

આપણે જે શાળા કે કૉલેજમાં ભણ્યાં, જે શિક્ષકોએ આપણને ભણાવ્યાં, આપણું કુટુંબ વગેરે પ્રત્યે આપણી એ પરોક્ષ જવાબદારી છે કે આપણે આપણા વ્યવહારોને અપેક્ષિત માપદંડના સંદર્ભે ઉણા ન પડવા દઇએ. આપણી જરા સરખી ચૂક માત્ર આપણને જ નહીં, પણ આપણી સાથે સંકળાયેલાં સહુ કોઇ માટે નુકસાનકારક નીવડી શકે છે. આપણને નુકસાન ન થાય એ જેમ આપણી પ્રત્યક્ષ ફરજ છે, તેમ બીજાં કોઇને જાણ્યે કે અજાણ્યે "નુક્સાન" ન પહોંચે તે જોવું એ આપણી પરોક્ષ ફરજ છે.T

આ (પરોક્ષ) ફરજ ક્યારે પણ ભૂલાવી ન જોઇએ.

#209 – આપણાં સુવાહ્ય કૌશલ્યોને વધારે દાણાદાર બનાવીએ
| ફેબ્રુઆરી ૨૪, ૨૦૧૦ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
નોંધઃ લેખનું શીર્ષક થોડૂં અટપટું અને જટીલ છે. પરંતુ આખો લેખ વાંચવાથી શીર્ષકનો સંદર્ભ યાદ જરૂર રહી જશે.
કોઇ પણ કાર્ય સંપન્ન કરવામાં આપણાં બે પ્રકારનાં કૌશલ્યો કામે લાગે છે :

૧. મૂળ કૌશલ્યો – જે આપણી પાયાની આવડત છે, જેમ કે જો તમે એન્જીનીયર હો તો તમારા વિષયનું જ્ઞાન અને અનુભવ આપણાં પાયાનાં કૌશલ્ય થયાં.

2. સુવાહ્ય કૌશલયો – જેને આપણે "ટેકારૂપ" કૌશલ્યો પણ કહી શકીએ. અહીં "ટેકારૂપ"નો અર્થ એવો કરાય કે તે આપણને આપણું કામ કરવામાં મદદ કરવાની સાથે અપણો વિકાસ પણ કરવામાં સહાયરૂપ નીવડે છે. આ કૌશલ્યો સામાન્યતઃ પર્દા પાછળ કામ કરતાં રહે છે - જેમકે અસરકારક પ્રત્યાયન, ટીમ સંચાલન, તાણવાળા સંજોગ સમયે શાંત રહી શકવું, વગેરે.

મૂળ કૌશલ્યમાં કચાશ હશે તો ટુંકા ગાળામાં નુકસાન વેઠવું પડે, જ્યારે સુવાહ્ય કૌશલ્યોમાં કચાશ લાંબે ગાળે નુકસાનકારક નીવડે છે.

જો મૂળ કૌશલ્યમાં કચાશ હશે તો તરત જ પાધરા પડી જવાય, જેને કારણે પણ નુકશાન તો છે જ. જ્યારે સુવાહ્ય કૌશલ્યની કચાશને કારણે બીજાં કરતાં જુદા નથી તરી આવી શકાતું, જે પણ ટુંકા ગાળે નુકશાનકારક નીવડે છે.

તમે તમારાં મૂળ કામને બરાબર કરો તેમાં તેમને વધારે રસ હોય એટલે, આપણા નોકરીદાતા તમારાં સુવાહ્ય કૌશલ્યને સુધારવા બહુ મહેનત નહી ઉઠાવે. તમારી સુવાહ્ય આવડતોને વિકસાવવી અને સંવારવી એ તમારી પોતાની જવાબદારી બની રહે છે. જો કે કામ કરતાં કરતાં બહુ થોડે અંશે તો ખપ પૂરતાં સુવાહ્ય કૌશલ્ય પણ વિકસશે તો ખરાં, કેટલાંક્નો વિકાસ કાયમી બની રહે છે તો કેટલાંક કૌશલ્યો વપરાશ ન થાય તો બહુ તુરત ક્ષીણ થઇને લુપ્ત પણ થઇ શકે છે. એટલે નોકરીદાતાને કર્મચારીનાં એવાં કૌશલ્યો વધારવામાં ખપ પુરતો જ રસ હોય તે સ્વાભાવિક પણ છે.

પણ ભવિષ્યના પડકારોને સફળતાથી પાર કરવા એમાં આપણને તો પૂરેપૂરો રસ હોવો જ જોઇએ.

આપણાં સુવાહ્ય કૌશલ્યોને વધારે દાણાદાર બનાવવાં એ તે માટેનો એક બહુ જ મહત્ત્વપૂર્ણ વિકલ્પ છે.

દાણાદાર હોવું એટલે મૂળ કૌશલ્યોના, તેમ જ સહકાર્યકરોના, સંદર્ભમાં આ સુવાહ્ય કૌશલ્યોની વિગતપ્રચુરતા, તે બાબતે ઊંડાણ, તેને કેળવવા માટેની આપણી સજાગતા જેવી બાબતો. આ બાબતો પર જો પૂરતું ધ્યાન ન અપાયું હોય તો આપણાં સુવાહ્ય કૌશલ્યો તેટલી હદે ઓછાં દાણાદાર થશે, કારણ કે સામાન્ય રીતે રોજબરોજ વપરાતાં કૌશલ્યો લાંબા ગાળાની જરૂરીયાતે જરૂરી કૌશલ્યો કરતાં વધારે જ ધ્યાન લઇ જવાનાં. આજની તાત્કાલિક જરૂરિયાતને ભવિષ્યની મહત્ત્વની જરૂરિયાતની સાથે સંતુલિત કરવા માટે સભાન પ્રયત્નો જ કામ આવે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો ટુંકા ગાળાની જરૂરિયાત અને લાંબા ગાળાનાં મહત્ત્વનાં કૌશલ્યોને વિકસાવવા અને કેળવવા બાબતે યથોચિત પ્રાથમિકતા આપવા માટે બહુ જ સભાન પ્રયત્ન કરતાં જ રહેવું જોઇએ. આપણાં સુવાહ્ય કૌશલ્યને વિકસાવવા માટે કોઈ બાહ્ય દબાણ કે પ્રેરકબળ ન હોય, એટલે જો આપણે જ ધ્યાન નહીં આપીએ તો કંઇ જ નહીં થાય, દાખલા તરીકે, આપણાં મૂળ કૌશલ્યમાં કચાશ હશે તો આપણા નોકરીદાતા કે ગ્રાહક કે અન્ય સાથીદાર તરત જ તેમા તરફ ધ્યાન ખેંચશે અને એક ચોક્કસ સમયમાર્યાદામાં તેને સ્વીકાર્ય કક્ષાએ લઇ જવા માટે દબાણ પણ કરશે.આ વિષે આજના સમયમાં ઉપયોગી માહિતી અને સાધનો તો આજે બહુ ઘણાં ઉપલબ્ધ છે, જે આપણાં સુવાહ્ય કૌશલય્ને ઉપલાં સ્તર પર લ ઇ જવામાં મદદરૂપ થઇ શકે. પણ તેનો યથોચિત ઉપયોગ કરવા માટેનું, અને તે સ્તરે ટકી રહેવા માટેનું, પ્રેરણાબળ તો આપણી અંદરથી જ આવી શકશે.

#210 – કોઇ પણ સંબંધે સારી રીતે જોડાવાનાં "અંતર"ને આંબતા પુલ બાંધીએ
| જુલાઇ ૧૭, ૨૦૧૦ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
clip_image008


ગયું અઠવાડીયું યાદ કરીએ. શક્ય છે કે એ સમયમાં ઘણા લોકોને અંગત સ્તરે કે વ્યાવસાયિક સ્તરે મળવાનું થયું હશે કે સંપર્ક થયો હશે. પણ તેમાંથી બહુ જ થોડાં લોકોએ એ સંપર્કને સંબંધ સુધી આગળ વધાર્યો હશે. થોડા સમય પછી આપણે તેમની યાદમાંથી ભુંસાઇ જશું.

આવું જ આપણા તરફથી પણ થાય - આપણે પણ જેટલાં લોકોને મળીએ છીએ તેમાંથી કેટલાં સાથે સંબંધ વિકસાવીએ છીએ કે વર્ષ પછી કેટલાં લોકોને યાદ રાખીએ છીએ !

અંતર ક્યાં પડે છે ?

જે લોકો આપણને મળે છે તે કેમ આપણી જોડે સંબંધ બાંધતાં નથી ?

અંતર છે - તેમનાં કાર્યક્ષેત્ર (કે કૌશલ્ય કે સ્વભાવ)નુ આપણાં કાર્યક્ષેત્ર (કે કૌશલ્ય કે સ્વભાવ) સાથે પ્રસ્તુત હોવું કે પૂરક હોવું.

વાત વિચારવા લાયક છે.

ઘણાં લોકો પોતાની નિપુણતા કે સંબંધો કે સિદ્ધિઓ કે પ્રભાવ બહુ તરત પ્રસ્થાપિત કરી શકે છે. આવાં ઉદાહરણો કે પુરાવાઓ પણ ઘણા જોવા મળશે. શરૂઆતની સફળતા બાદ તો તેમની એ સફળતા જ આ કામ કરવામાં મહત્ત્વનું પરિબળ બની જાય છે. આને કારણે "વાહ'"વાહ' કારનું વાતાવરણ ખડું થાય કે કોઇ ચોક્કસ વિષય બાબતે તેમની વિશ્વનિયતા બની રહે તેવું બને. પણ તેમ છતાં તેને 'આપણી સાથે શું સંબંધ' વાળી અધૂરાશ તો ઊભી જ રહે છે. એ સંબંધના જોડાણની એ અધૂરાશનાં અંતરને આંબવાની જરૂર છે.

પણ એવું કેમ થતું નથી ?

જવાદ બહુ સીધો છે - આપણને શેની સાથે લાગેવળગે છે તેની પરવા કરવી એ સામેની વ્યક્તિ માટે અઘરો વિષય છે. તેમનાં યોગદાનથી આપણને શું અસર થશે તે પ્રસ્થાપિત કરવું પણ એટલું આસાન નથી. અને તે સીધી રીતે માપી શકાય તેવી પણ પ્રક્રિયા નથી. કેમ ? જો પોતાની જ વાત કર્યે રાખવી હોય તો સાંજ પડી ગયા સુધી પણ વ્યક્તિ બોલતી જ રહી જાય. પણ સામેની વ્યક્તિના સંદર્ભમાં પ્રસ્તુતિ પ્રસ્થાપિત કરવા માટે વિચારવું પડે. અને તે પહેલાં આપણને શેની સાથે લાગેવળગે છે તે વિષે તેમની સાથે તેમને પણ લાગતુંવળગતું થવું જોઇએ.

હવે, બીજી બાજૂએ , આપણો જેમની સાથે સંબંધ બંધાઇ ચૂક્યો છે તે વિષે થોડું વિચારો. જોઇ શકાશે કે મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં તેમને આપણી (કંઇકને કંઇક) પરવા હતી, અને એથી પણ અગત્યનું એ છે કે તેઓ પાસે એવું કંઇક હતું જેની સાથે આપણને લાગતું વળગતું હતું .

જો કે બહુ મુંઝાવાની જરૂર નથી ! 'ખરા અર્થમાં સંબંધ બાંધવા'ના માર્ગ પર બહુ ભીડભાડ નથી હોતી. મોટા ભાગનાં લોકો પોતાનાં સબળ પાસાંની રજૂઆત કરીને, અને તેમને શામાટે માન મરતબો મળવો જ જોઇએ તે કક્ષાએ, અટકી જાય છે. એટલે જે લોકો સંબધ બાંધવામાં કે ટકાવી રાખવાનાં અંતરને આંબવાના પુલ બાંધે છે, તેને અપવાદરૂપ જ ગણી શકાય.

ખરેખર સામેની (યોગ્ય) વ્યક્તિમાટે પરવા રાખીને અને તેમના માટે આપણાં યોગદાનને પ્રસ્તુત રાખીને એ અંતરના પુલને આંબીને આપણે વિશિષ્ઠ બની શકીએ.

શ્રી રાજેશ સેટ્ટી દ્વારા મૂળ અંગ્રેજીમાં લખાયેલ શ્રેણી -‘Distinguish yourself’-ના લેખોનો ગુજરાતીમાં રસાસ્વાદ- સંપુટ પાંચમો - ગુચ્છ ૨ // અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ નવેમ્બર ૧૯, ૨૦૧૪

બુધવાર, 12 નવેમ્બર, 2014

ગીતા અને તેનાં અન્ય સ્વરૂપો - દેવદત્ત પટ્ટનાઇક

clip_image003ભગવદ ગીતા એટલે 'ઈશ્વરનું ગાન'. અર્જુનના સારથિની ભૂમિકા ભજવવાનું નક્કી કરી ચૂકેલા શ્રીકૃષ્ણએ, કુરુક્ષેત્ર પરનાં યુદ્ધને આગલે દિવસે અર્જુનને યુદ્ધના સારાસાર વિષે સમજાવતાં, જે બોધ આપ્યો તે ગીતાબોધ તરીકે ઓળખાય છે. ગીતા(જી) તરીકે વધારે ઑળખાતો આ ગ્રંથ એક માન્યતા પ્રમાણે ઈ.સ. પૂર્વે ૩૦૦માં લખાયો હોવાનું મનાય છે, તો કેટલાક મત મુજબ તે, ઉપનીષદના સમયકાળ ઇ.સ. પૂર્વે ૮૦૦માં લખાયો છે.૧૮ અધ્યાય અને ૭૦૦ શ્લોકોમાં વિસ્તરેલા આ ગ્રંથમાં હિંદુ ધર્મનો નિચોડ આવરી લેવાયો છે. જીવનનાં સત્યનાં કથન સ્વરૂપ આ ગ્રંથ સંસ્કૃતમાં લખાયેલ છે અને હિંદુઓ માટે સહુથી વધારે પવિત્ર ગ્રંથોમાં તેનું સ્થાન છે.નોંધપાત્ર વાત એ છે કે ભારતના દીર્ઘ ઇતિહાસકાળમાં પણ ૫ %થી વધારે લોકો સંસ્કૃત જાણતાં નથી. તે સામાન્ય લોકોની નહીં પણ, પંડિતો અને રાજવીઓની જ ભાષા રહી છે. તેમ છતાં લોકકથાકારો અને ધર્મોપદેશકોનાં ગીતો અને કહાણીઓ થકી ગીતામાં રહેલા વિચારો સામાન્ય લોકો સુધી પ્રસરી રહેલ છે.

ઘણી વાર ભગવદ ગીતાને ગીત ગોવિંદ કે ભાગવત સમજવાની ભૂલ થતી રહે છે.ત્રણે રચનાઓ સંસ્કૃતમાં જ છે. ભગવદ ગીતા એ મહાકાવ્ય મહભારતના છઠ્ઠા પર્વ - ભિષ્મ પર્વ-નો એક ભાગ છે, જ્યારે ગીત ગોવિંદ એ, ૧૨મી સદીમાં, જયદેવ રચિત મહા કાવ્ય છે જેમાં કૃષ્ણની રાધા સાથેની લીલાનું વર્ણન છે.ભાગવત, કે ભાગવત પુરાણ, એ વિષ્ણુની કથા છે, જેમાં વિષ્ણુના કૃષ્ણાવતાર કેન્દ્રમાં રહેલ છે. તે પણ ઇસવી સનની આઠમીથી તેરમી સદીમાં લખાયાનું મનાય છે. આમ ભગવદ ગીતા એ ગીત ગોવિંદમ કે ભાગવતથી કમસે કમ ૧૦૦૦ વર્ષ પહેલાં લખાયું હશે.

ગીતા કહીએ એટલે તેનો સંદર્ભ 'ભગવદ ગીતા' સાથે જ જોડાય, પણ તે ઉપરાંત હિંદુ સાહિત્યમાં ગીતાનાં અનેક સ્વરૂપો પણ છે. જેમ કે:
  • અનુ ગીતા, જે પણ કૃષ્ણએ જ અર્જુનને કહી સંભળાવેલ્છે, પણ યુદ્ધ પૂરૂં થયા પછી, જ્યારે અર્જુનના ભાઇઓ, પાંડવો, તેમના પિત્રાઇઓને મહા યુદ્ધમાં પરાજિત કરી પોતાનું રાજ્ય પ્રસ્થાપિત કરી ચૂક્યા હતા.
  • ઉદ્ધવ ગીતા, જે ભાગવત પુરાણમાં 'હંસ ગીતા' તરીકે પણ ઓળખાય છે. અહીં કૃષ્ણએ પૃથ્વી લોક છોડીને વૈંકુઠ તરફ પરયાણ કરતાં પહેલાં તેમના ખાસ સખા ઉદ્ધવ સાથે જીવનના સારનો જે બોધ કહ્યો છે તે ગ્રંથસ્થ થયેલ છે.
  • વ્યાધ ગીતા, પણ મહાભારતમાં છે, જેમાં એક કસાઇ ગર્વિષ્ઠ સાધુને પોતાનો ધરમ નિભાવતા અને બીજાંઓની સેવા કરતા ગૃહસ્થનાં અદ્ધ્યાત્મિક માહાત્મયને સંસારનો ત્યાગ કરી પાત્ર પોતાના જ ઉદ્ધાર માટે મથતા સાધુ જેટલું જ કેમ છે તે સમજાવે છે.
  • ગુરૂ ગીતા, જે સ્કંદ પુરાણમાં છે. અહીં શિવ તેમનાં સહધર્મચારિણી શક્તિના પ્રશ્નના ઉત્તરમાં આધ્યાત્મિક વિકાસ કરનારનો અર્થ સમજાવે છે.
  • ગણેશ ગીતા, જે ગણેશ પુરાણનો ભાગ છે. અહીં ગજાનનનાં સ્વરૂપમાં ગણેશ રાજા વરેણ્યને વિશ્વનું સત્ય સમજાવે છે.
  • અવધુત ગીતા એ તાંત્રિકોના સર્વ પ્રથમ ગુરૂ એવા ભિક્ષુક દત્તાત્રેયનું વાસ્તવિકતાની ખૂબીઓનું ગાન છે.
  • અષ્ટાવક્ર ગીતા એ ઋષિ અષ્ટાવક્રની, રાજા જનકના સવાલના ઉત્તઅરમાં આત્માની લાક્ષણિકતાઓની ખોજની કથા છે.
  • રામ ગીતા, જેમાં રામ સીતાને વનમાં છૉડીને મહેલમાં પાછા ફરેલા વ્યથિત લક્ષ્મણને સાંત્વના આપે છે.
clip_image001 'મીડ ડે'માં સપ્ટેમ્બર ૧૫, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ
  • અસલ અંગ્રેજી લેખ, Many Gitas લેખકની વૅબસાઇટ, દેવદત્ત.કૉમ,પર ફેબ્રુઆરી ૧, ૨૦૧૪ના રોજ Indian MythologyMahabharataMyth TheoryRamayana ટૅગ હેઠળ પ્રસિધ્ધ થયેલ છે.
  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ નવેમ્બર ૧૨, ૨૦૧૪


બુધવાર, 5 નવેમ્બર, 2014

ગુણવત્તા-સંસ્કૃતિ- ૫ || ગ્રાહકો તો ગુણવત્તામાં આપણાં ભાગીદાર છે

## ઉત્કૃષ્ટ ગાહકો શોધી કાઢતાં અને ટકાવી રાખતાં રહીએ, કેમ કે આપણી પ્રક્રિયાઓની ઉત્કૃષ્ટતા()નું તેઓ ચાલક બળ છે. 
imageજે ટીમ પ્રક્રિયાની અવગણના કરતી હશે તેની સાથે પ્રક્રિયાભિમુખ ગ્રાહક કદી પણ કામ કરવાનું પસંદ નહીં કરે. પ્રક્રિયાભિમુખ ગ્રાહકો અને પ્રક્રિયાભિમુખ કંપનીઓ વચ્ચેનું સંરેખણ બહુ જ સ્વાભાવિક તંતુથી બની જતું હોય છે. જ્યારે આ સંરેખણ એક મજબૂત જોડાણ બને છે, ત્યારે પ્રક્રિયા સુધારણા સફરમાં ગ્રાહક જ, આપણો સહુથી સબળ સાથી બની રહે છે.

મેં એવી કેટલીય પરિયોજનાઓ જોઇ છે જેમાં ગ્રાહક, ખુદ, અભિનવ, છતાં બહુ જ સરળ, પ્રક્રિયા ઘટકો સાથે આપણો પરિચય કરાવે છે, જે આગળ જતાં સંસ્થાની સંસ્કૃતિનું એક મહત્વનું અંગ બની રહે છે. ગ્રાહકની ઉત્કૃષ્ટતા સંસ્થાની ગુણવત્તા સંસ્કૃતિ પર ક્યાંક ને ક્યાંક તો જબરદસ્ત અસર કરે જ છે. જતે દહાડે, સંસ્થા પોતે જ, (કમ સે કમ) એ બાબતે તો ગ્રાહક જેટલી જ (અને જો સંસ્થાનું નેતૃત્વ દીર્ઘ દૃષ્ટિમય, સકારાત્મક પરિવર્તનાભુમુખ મનોભાવ ધરાવતું હોય તો કદાચ ગ્રાહકથી કંઇક અંશે વધારે પણ) પ્રભાવશાળી પણ બની જઇને ગુણવત્તા સુધારનું સુચક્ર પણ વહેતું મૂકી શકે છે.

મોટા ભાગે કંપનીઓ તેમની સફર નાના કે મધ્ય સ્તરના ગ્રાહકો સાથે કામની શરૂઆત કરીને કરતી હોય છે. જ્યારે તેઓ સીડીનાં ઊંચાં પગથીયાં પર પહોંચવા લાગે છે, ત્યારે મોટાં ગજાંનાં ગ્રાહકો સાથે કામ કરવાની ઇચ્છાઓ સળવળવા માંડે છે. મોટાં ગજાંના ગ્રાહકો, મોટે ભાગે, પ્રક્રિયાની પરિપક્વતાની એક ચોક્કસ કક્ષાની અપેક્ષા રાખતાં હોય છે. એટલે મોટાં ગજાંનાં ગ્રાહક સાથે સંબંધ બાંધવાના પ્રયત્નોને કારણે કંપનીઓમાં પણ પ્રક્રિયા સુધારણાને પ્રાધાન્ય મળવા લાગશે, પછી, શરૂઆતમાં ભલે તે વેંચાણમાટેની અનુપાલન શરતોની પૂર્તતા સુધી જ મર્યાદીત કેમ ન હોય !
  •  પ્રક્રિયાઓને કારણે મોટાં ગજાંના / વધારે પરિપક્વ ગ્રાહકો મેળવી શકાય (વેંચાણ કાર્યક્ષમતા)
  • પ્રક્રિયાઓની મદદથી એ ગ્રાહકો સાથે તેઓ જે રીતે ઇચ્છે તે મુજબ તેમની સાથે કામ કરી શકાય (કામગીરી સંચાલનની કાર્યક્ષમતા)
                                                                                              એટલું તો થવું મહત્વનું બની રહે.

આ બંને પ્રવૃત્તિઓ જ્યારે સાતત્યપૂર્ણ રીતે થવા લાગે, ત્યારે પ્રક્રિયા પરિપક્વ બની ચૂકી છે અને સંસ્થાની સંસ્કૃતિમાં વણાઇ ચૂકી છે તેમ કહી શકાય.

પ્રક્રિયામાં સતત સુધારણાનું હાર્દ ગ્રાહકના, ઔપચારીક તેમ જ બીનઔપચારીક, પ્રતિભાવ મેળવતા રહેવું તે છે. ગ્રાહકના પ્રતિભાવનો મુખ્ય હેતુ અસરકારક પ્રક્રિયાઓને શોધી અને તેને તેમને હજૂ વધારે સઘન બનવવાનો, તેમ જ જે પ્રક્રિયાઓ જરૂરીયાત પ્રમાણે અસરકારક નથી તેમને સુધારવાનો છે. ગ્રાહક-અભિમુખ સંસ્થાઓમાં ગ્રાહકોના પ્રતિભાવને બહુ જ ગંભીરતાપૂર્વક જોવામાં આવે છે.

ઉત્કૃષ્ટ ગ્રાહકોને ખોળતાં રહેવું અને ટાકાવી રાખવું તે પ્રક્રિયાની ઉત્કૃષ્ટતાને હંમેશાં અગ્રેસર રાખવા માટે, તેમ જ બજારમાં નોંધપાત્ર સ્પર્ધાત્મક સરસાઇમાટે કરીને જરૂરી એવું અલાયદું સ્થાન બનાવી રાખવા માટે બહુ જ મહત્વની વ્યૂહરચના છે.

તમારી સંસ્થામાંની પ્રક્રિયાઓની સુધારણામાં ગ્રાહકોના ફાળાનો મહત્તમ ફાયદો તમે શી રીતે ઊઠાવો છો ?

v અસલ અંગ્રેજી લેખ, Quality #5: Customers are your “Quality Partners” પરથી વેબ ગુર્જરીના "ગુણવત્તા સંસ્કૃતિ" પેટા વિભાગ પર ૧૬ મે,૨૦૧૪ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ અનુવાદ
  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ

બુધવાર, 29 ઑક્ટોબર, 2014

બેબલમાં પણ વૈવિધ્ય નથી - દેવદત્ત પટ્ટનાઇક

clip_image003જે છોકરી સાથે દુષ્કર્મ થયું હતું તે તુલુ બોલતી હતી, પણ પોલીસ સ્ટેશનમાં તેની જે ફરિયાદ નોંધાઇ હતી તે મરાઠીમાં હતી, અને કોર્ટનો જે ચુકાદો આવ્યો તે અંગ્રેજીમાં હતો. ભારત સાથેની આ એક કમનસીબી છે. આપણે ત્યાં બહુ ઘણી ભાષાઓ અને તેનાથી પણ વધારે બોલીઓ છે : રૂપિયાની નોટ પર ૧૭, અને બ્રેલને પણ ગણીએ તો ૧૮ ભાષાઓ જોવા મળશે. ઘણી વાર એમ વિચાર આવે કે અમેરિકાના ડૉલરની નોટની જેમ એક જ ભાષા હોય તો કેવું સારું ? જો કે ભાષાનાં વૈવિધ્યની સમસ્યા યુરોપમાં પણ છે - યુરોપીય યુનિયનની માન્ય ભાષા જર્મન રાખવા જાય તો ફ્રેંચ લોકો બાંવડા ચડાવે, અને સ્પેનિશ કે ઇટાલીયન કે ગ્રીક તો કચવાતા જ ફરતા હોય !

એક જ વૈશ્વિક ભાષા કે એક જ ઢાંચાની પોતાની પણ સમસ્યાઓ પણ છે જ, જેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ બાઇબલમાં કહેવાયેલી ટાવર ઑફ બૅબલની કહાનીમાં જોવા મળે છે.


મહા પૂર પછી લોકોને નિમરૉડની રાજ્યસત્તા હેઠળ રહેવાનું થયું.મહારાજ નિમરૉડે લોકોને એક જ ઉદ્દેશ્ય આપવાનું નક્કી કર્યું - વિશ્વનો સહુથી ઊંચો મિનારો બનાવો જેની ટોચ આકાશનાં વાદળો સાથે વાત કરતી હોય. આ મિનારો ટાવર ઓફ બૅબલ તરીકે ઓળખાયો અને માનવીની મહાનતાનું પ્રતિક બની રહ્યો. ત્યાંથી જેટલે સુધી નજર પહોંચતી એ બધાં પર નિમરૉડને માલીકી અનુભવાતી, સમગ્ર માનવજાત તેનાં કદમ ચૂમતી હતી.આ મિથ્યાભિમાન અને મૂર્ખતાથી ભડકી ઉઠેલા ઈશ્વરે ત્યાંની સમગ્ર પ્રજાની જીભ જ વાંકી કરી નાખી, જેને પરિણામે લોકો હવે જૂદી જૂદી બોલી બોલતાં થઇ ગયાં. શરૂઆતમાં આને કારણે અંધાધુંધી પણ ફેલાણી. પછી જે જે લોકો સમાન બોલી બોલતાં હતાં તેઓએ પોતપોતાનાં જૂથ બનાવવાનું ચાલુ કરી અલગથી રહેવાનું શરૂ કર્યું. આમ વિશ્વમાં અલગ અલગ વિચારધારા, અલગ અલગ ભાષા ધરાવતા દેશો અસ્તિત્વમાં આવ્યા. તેમના વચ્ચેના તફાવતોએ નાનામોટા વિવાદોથી માંડી ને યુદ્ધોસુધીનાં સ્વરૂપ પણ જોયાં.

આ કહાણીને અસલામત અને ઇર્ષાળુ ઇશ્વરની વાત કહી શકાય જેણે લોકો તેની સામે એક ન થઇ જાય એટલા માટે કરીને લોકોની જીભ વાંકી કરી અને તેમને અલગ અલગ બોલી બોલતાં કરી નાખ્યાં. કે પછી આ કહાણીને લોકોને એક ભાષા અને એક ઉદ્દેશથી એક કરવાની વિચારસરણીની વાતની દૃષ્ટિએ પણ જોઇ શકાય. કેમ કે જ્યારે જ્યારે આમ થયું છે ત્યારે ત્યારે વિચારોનું વૈવિધ્ય ખતમ થયું છે, અને એટલે બૅબલના મિનારાને ચણવાનો પડકાર પણ ઓગળી ગયો છે.

એક ભાષા એ વૈવિધ્યની મૂળભૂત પરિક્લ્પનાની સાથે જ સુસંગત નથી. વૈવિધ્ય વિના ટકી રહેવું પણ મુશ્કેલ જ છે. કુદરતમાં પણ એકવિધતા નહીં પણ વૈવિધ્ય જ જોવા મળે છે. જ્યારે સંસ્કૃતિ સમાનતાની તરફેણ કરે છે, પણ તેમ કરવા જતાં, નિમરૉડની જેમ, વૈકલ્પિક વ્યક્તિત્વને ખતમ કરી નાખે છે.

આપણે પણ ભારતમાં રહેલ વૈવિધ્યને એક સમસ્યા સ્વરૂપે જ જોતાં આવ્યાં છીએ. એથી વૈવિધ્યમાં 'એકતા' માટે સજાગ પ્રયત્નો પણ થતા રહ્યા છે. એમ માની જ લેવામાં આવે છે કે વૈવિધ્ય વિઘટનકારી જ હોય. હા, વૈવિધ્ય વિવાદ જરૂર છેડે છે, પરંતુ તેને કારણે નવા નવા વિચારોને પણ જન્મવાનો મોકો પણ મળે છે. આ વિષે આપણી (ક્યારેક વધારે પડતી પણ) ખેંચતાણ ચાલ્યા જ કરે છે. જો કે તેના પરિણામે દુનિયાને નવા દૃષ્ટિકોણથી જોવાની તક પણ આપણને મળે છે અને સાથે સાથે આપણાને હંમેશાં યાદ પણ રહ્યા કરે છે કે, ગમે તેટલું મથો પણ જીવન સીધું અને સરળ તો કદાપિ નહોતું, અને ન સરળ રહેશે. બદલતા જતા ઇતિહાસ અને બદલતી રહેતી ભૂગોળના ચળ પરિપ્રેક્ષ્યમાં જૂદા જૂદા સમયે જૂદાં જૂદાં લોકો જૂદી જૂદી ભાષાથી તેને અલગ અલગ સ્વરૂપે જ જોતાં રહેશે.

clip_image001 'મીડ ડે'માં સપ્ટેમ્બર ૨૨, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ

બુધવાર, 22 ઑક્ટોબર, 2014

રાજેશ સેટ્ટી કૃત શ્રેણી - "વિશિષ્ટ બનીએ" - સંપુટ પાંચમો - ગુચ્છ ૧

| જાન્યુઆરી ૨૭, ૨૦૦૯ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
clip_image001


તાજ મહાલ જેવી ભવ્ય કે નાયગ્રાનાં સૌંદર્ય કે ગ્રાંડ કેન્યનની વિશાળતા જેવી વાત તો કોઈકની પાસે જ હોય ! એનો અર્થ એમ નહીં કે આપણે કોઇ વાત જ નથી કરવાનાં. આપ્ણે બીજાંને પણ વાત કહેતાં રહીએ છીએ અને પોતાને પણ વાતો કરતાં તો રહીએ જ છીએ. આપણને પોતાને કહેવાતી વાતો આપણે બીજાંઓને જે વાત કરતાં હોઇએ છીએ તેને લગતી હોય છે. વાતોમાં તો આપણું જીવન વહે છે.

કહેવાનું તાત્પર્ય એ કે આપણે ઇચ્છીએ કે ન ઇચ્છીએ, લોકોને તો આપણે વાત, સારી વાતો, કરીશું એવી અપેક્ષા રહે જ છે. એવી વાતો જેમાં તેમને રસ પડે. એ વાતમાં જો તમને પણ રસ પડે તો સારું, પણ તેની સાથે એ લોકોને કોઈ નિસ્બત નથી. સીધી અને સાદી વાત તો એ છે કે તેમણે સારી વાતો સાંભળવી છે.

આમ જો તમને સારી રીતે વાત કરતાં આવડે તો ઘણું સારૂં, કારણ કે તેને કારણે આપણો બહુ મોટો શ્રોતા વર્ગ બની રહે છે. પણ જો તેમને રસ ન પડે એવી વાતો કરીશું, તો તેઓ એક જ ઝટકામાં મોઢું ફેરવી લેશે.

આપણા મનમાં તરત જ સવાલ થશે, ભલ ને, તેમાંશું થઇ ગયું?

મુદ્દો એ છે કે આપણી પાસે જે સારી, બહુ જ રસ પડે એવી જે, વાત છે તે જે કોઇ સાંભળવા માગતું હોય તેને આપણે કહેવી છે ! હવે એટલા ઉત્સાહમાં આવી જઇને આપણે વાત માંડીએ, એટલે લોકો તેના પર ધડ કરતું ક ઠંડું પાણી તો નહીં રેડી દે, બહુ જ રસથી તમારી વાત સાંભળે છે તેવો "દેખાવ" તો જરૂર કરશે, પણ મનમાં જરૂર વિચારતાં હશે કે આજે સમયના ભોગ લાગ્યા છે !

એમાં પણ જ્યારે સામેની વ્યક્તિને સમયની ખરાખરીની ખેંચ હોય, ત્યારે તો આ બાબત બહુ જ મહત્ત્વની બની રહે છે. આપણી ગમે એટલી 'રસાળ' વાત હોય, ગમે એટલી ઠાવકાઇઅથી અપણે તેને રજૂ કરવાની બધી જ તૈયારીઓ પણ કરી લીધી હોય, તો પણ જરા થોભો, અને વિચારો - 'સામેની વ્યક્તિ માટે આપણી એ વાત ખરેખર કેટલી મહત્ત્વની છે ? અથવા તો વધારે સારો વિચાર તો એ છે કે "આપણી એ વાત સામેની વ્યક્તિમાટે વધારે સારી રીતે પ્રસ્તુત કેમ બનાવી શકાય ?" જો આ બે સવાલના જવાબથી આપણને જ પૂરેપૂરો સંતોષ ન થાય તો આપણી એ વાતચીત દરમ્યાન એ વાત સિવાય જ આગળ વધવું જોઇએ.

વાતોમાં દમ તો બહુ હોય છે, પણ જો તેનો સમજદારી પૂર્વક ઉપયોગ થઇ શકે તો.....

#202 – બંધ બેસતાં આરોપણો ટાળીએ
| જાન્યુઆરી ૨૭, ૨૦૦૯ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ


વધુ પડતી ચાલાકી, કે આળસ,ને કારણે જેમ આપણને અનુકૂળ પડે તેમ કોઇ પણ વાત કે ઘટનાનું અર્થઘટન બેસાડી દેતાં હોઇએ છીએ. અર્થઘટન બેસાડી દેવું એનો એક અર્થ થાય - બંધ બેસતું આરોપણ પહેરાવી દેવું.

જો આપણે વિશિષ્ઠ બનવું જ હોય તો આવાં બંધ બેસતાં આરોપણોની યુક્તિપ્રયુક્તિઓથી બચીને ચાલવું જોઇએ.

વાતને પાટલે માંડવા પૂરતાં, એવાં બંધ બેસાડી દીધેલ આરોપણોનાં કેટલાંક ઉદાહરણો મેં અહીં રજૂ કર્યાં છે. અને આ કંઇ આ વિષય પર આખરી શબ્દ નથી ! તમને ઠીક લાગે તેમ તેમાં સુધારા, વધારા કે ઉએરણો કરી જ શકાય છે. આવી સહી સહી યાદી બનવાવી એ ઉદ્દેશ્ય નથી, ઉદ્દેશ્ય તો છે આવાં બંધ બેસતાં આરોપણોને આપણી રોજબરોજની જીંદગીમાં ઓળખી કાઢવાં અને તેનાથી બચીને ચાલવું.:

1. “અણઆવડતને કારણે કરવી પડતી મહેનત"ને "બહુ જ ધ્યાનપૂર્વક વાતના અંત સુધી પહોંચવું' એવું આરોપણ બંધ બેસાડવું

2. “બીનઅસરકારતા"ને "સારી રીતે પેશ આવવું" એવું આરોપણ બંધ બેસાડવું
[આ શીખ માટે જેનસીઝ ગ્રૂપનાં નીપા શાહને સલામ]
3. “જીવનમાં શું કરવું છે તે જ નક્કી ન કરી શકવું" ને “હજૂ થોડા વધારે વિકલ્પો વિષે વિચારી લઇએ"એવું આરોપણ બંધ બેસાડવું

4. “પૈસા કમાઇ ન શકવા”ને "પૈસા તો હાથનો મેલ છે" એવું આરોપણ બંધ બેસાડવું

5. “સમયસર ન રહેવું"ને "ઉતાવળે આંબા ન પાકે" એવું આરોપણ બંધ બેસાડવું

6. “મુશ્કેલ નિર્ણયો ન કરી શકવા"ને "બધી બાબતોનો વિચાર તો કરી જ લેવો"એવું આરોપણ બંધ બેસાડવું

7. “મુશ્કેલ સંવાદ સમયે ફીફાં ખાંડવાં"ને "ચતુરાઇપૂર્વકની કુનેહથી વાતને રજૂ કરવી"એવું આરોપણ બંધ બેસાડવું

8. “કામ પાર ન ઉતારવાં"ને "૧૦૦ % સહીનો આગ્રહ"એવું આરોપણ બંધ બેસાડવું

9. “યોગ્ય મદદ ન મેળવી શકવી"ને "એકલા હાથે જ કામ કરવું સારૂં"એવું આરોપણ બંધ બેસાડવું

10. “આસપાસની દુનિયામાં કંઇ જ યોગદાન ન કરી શકવું" ને "બહુ કામ વચ્ચે ઘેરાઇ જવાથી સમય જ નથી કાઢી શકાતો" એવું આરોપણ બંધ બેસાડવું

ખૈરિયત બની રહે તેવી શુભેચ્છા!

#203 – ધાર પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરીએ
| ઑગસ્ટ ૪, ૨૦૦૯ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ


 
 
ચપ્પુ તેની ધાર પર જ તેજ હોય.
ઘરનાં કે કારનાં તાળાંની ચાવીની ધાર બુઠ્ઠી થઇ ગઇ હોય, તો તેની કિંમત ધાતુની એક પટ્ટી જેટલી થઇ જાય.

ઇન્ડીપેનની ટાંક ટોચાઇ જાય તો તે સાવ નકામી બની રહે છે.

હવે પછીનો આપણો ઇ-મેલ પણ આંગળાની ધારની મદદથી જ ટાઇપ થશે.

આ પ્રકારના મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં મહત્ત્વ ધારનું છે તે તો સમજાઇ ગયું જ હશે.

આપણે વિશિષ્ઠ બનવામાં ધાર તરફ ધ્યાન આપવું જ જોઇએ, કારણ કે લોકોની નજરે તે જ ચડે છે.

સલામતીની શોધમાંને શોધમાં મધ્યમ માર્ગની જ હિમાયત કરતાં કરતાં ઘણીવાર હાંસીયામાં ધકેલાઇ જવાનું ભયસ્થાન રહેલું છે.જ્યારે જે થોડું જોખમ લઇને ધાર પર રહે તે લોકોનાં ધ્યાનનાં કેન્દ્રમાં આવી જઇ શકે છે.
મધ્યમાં રહીને જે કંઇ પ્રચલિત છે તેના પ્રવાહમાં રહેવાય, પણ ધાર પર રહેવાથી નવો પ્રવાહ શરૂ કરી શકાય.

મધ્યમાં રહીને નિયમોને અનુસરી શકાય, ધાર પર રહીને નવા નિયમો ઘડી શકાય.

મધ્યમાં સામાન્યપણું છે તો ધાર પર અસામાન્યપણાંની ખોજ છે.

મધ્યમાં જ્ઞાતનો સાથ છે, જ્યારે ઘાર પર અજ્ઞાતની ઓળખ છે.

મધ્યમાં અનુપાલન છે, ધાર પર છે સર્જન.

મધ્યમાં રહીને જીત મેળવવાનો ખેલ છે, ધાર પર યોગદાનના દાવ છે.

મધ્યમાં સલામતી છે, પણ તેનાથી કશે આગળ નથી બધી શકાતું. ધાર પર જોખમ છે, પણ તે સંભાવનાઓના દરવાજાઓ ખોલી નાખી શકે છે.

આ લેખની ટીપ માટે અરૂણ નિત્યનંદનને સલામ ! ફોટો સૌજન્યઃ xjara69 on Flickr

#204 – આપણા આઈડીયાઓને પાંખ ફુટવા દઇએ
| સપ્ટેમ્બર ૮,૨૦૦૯ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
આઈડીયા તો દરેક પાસે હોય છે, અને તેમાનાં થોડાં એ આઈડીયાને અમલમાં પણ મૂકે છે.

પણ, (મોટા ભાગે) કોઇના પણ આઈડીયાને ગગનની મુક્ત સૈર કરવા નથી મળતી.

clip_image005હું દુનિયા બદલી નાખે એવા ધમાકેદાર આઈડીયાઓની વાત નથી કરી રહ્યો.મારે તો વાત કરવી છે એ રોજીંદા આઇડીયાઓની જે ગુંગળાઇને ઢબુરાઇ જાય છે. આપણે તેમને વિહરવા દેવા પણ માંગીએ છીએ, પણ તે ઊડી નથી શકતા.

કેમ?

મોટા ભાગના આઈડીયાને પાંખ જ નથી ફૂટી હોતી.

પાંખ લાગાડવી તો સહેલું છે, પણ તેમને ફુટવા માટે થોડું વધારે વિચારવું પણ પડે અને થોડી વધારે મહેનત પણ કરવી પડે.

આ દિશામાં વિચારતા થવા માટે થોડાં ઉદાહરણો રજૂ કર્યાં છે :

#૧. બહુ વધારે સામાનનો બોજ
એક બહુ જ તેજીલો આઈડીયા બૉસને ઇ-મેલથી મોકલ્યો. પણ તેની સાથે બીજી ઢગલો એક અસંબધિત વાતો પણ એ ઇ-મેલમાં ઠુંસી દીધી.

બૉસને આઈડીયા ગમ્યો પણ ખરો, બીજાં સાથે તેને વહેંચવો પણ છે, પણ એ માટે ઇ-મેલમાં ખાસી એવી સાફસફાઇ કરવી પડે તેમ છે (પેલી અસંબંધિત વાતોને કાઢવી પડશે !).

એ માટે તેઓ પહેલાં તો ઇ-મેલને ફુર્શત હોય તેવા સમયનાં ચોકઠામાં સાચવી લેશે. પણ એક વાર જેવો ઇ-મેલ નજર સામેથી હટ્યો કે પછીથી તે ત્યાં જ પડ્યો રહે છે.
#૨. બરાબર પેકીંગ ન કર્યું હોય
કોઇ પુસ્તક વિષે તેનાં મુખપૃષ્ઠનાં આવરણ પરથી ધારી ન લેવું જોઇએ તે ખરું, પણ પુસ્તક હાથમાં લેવાનું મન થાય તેટલું તો મુખપૃષ્ઠ આકર્ષક હોવું જ જોઇએ ને !

આપણે એક પરિયોજનાને બહુ સરી રીતે પૂરી કરી, તેનો સુધડ રીપોર્ટ મોકલવાને બદલે બે લીટીના એક ઇ-મેલથી જ જાણ કરી દઇએ તો !

આપણા આઈડીયાને બીજાં આગળ ધપાવે તે માટે પ્રોત્સાહક બળ તો આપણે જ પૂરૂં પાડવું પડે.
#3. વધારે પડતાં વિનમ્ર થવું
કામ બરાબર ઘાંચમાં પડ્યું હતું, છેલ્લી ઘડીએ તમારે તેમાં દાખલ થવાનું થયું, લોહીપાણી એક કરીને તમે એ મુશ્કેલીને પાર કરવામાં તમારૂં યોગદાન આપ્યું. પણ પછી જ્યારે તેની વાત કરવાની આવે ત્યારે જો એમ કહીએ કે, 'હા...હતી થોડી નાની ગૂંચ.. પણ એ તો થ ઇ ગયુ!', તો બધાં પાસે એ વિનમ્રતાને સમજી શકવાની આવડત કે દાનત નથી હોતી.એટલે આખું કોળું જાય શાકમાં અને વહુ કહેવાય ફુવડ એવો તાલ પણ બને !

રોજબરોજના આઈડીયાને પાંખ ન ફૂટવાથી મુર્ઝાઇ જવાના આવા તો કંઈક દાખલાઓ ટાંકી શકાય.

દુનિયાને બદલી નાખનાર આઈડીયા બધાંને નથી આવતા, પણ દરેક વ્યક્તિએ પોતાના રોજબરોજના આઈડીયાને પાંખ ફૂટવાની તક આપીને તેમાંથી દુનિયાને બદલી નાખનાર આઈડીયાનું સ્વરૂપ મળી શકવાની શકયાતાને પાંગરવા તો દેવી જ રહી ....

ફોટો સૌજન્ય: Guille on Flickr

#205 – જ્યાં આપણાં કામનું મહત્ત્વ ન અંકાતું હોય, ત્યાંથી ખસી જવું જોઇએ
| નવેમ્બર ૯, ૨૦૦૯ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
clip_image006
ફોટો સૌજન્ય : psyberartist on Flickr


મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં સમાજ સાચો જ હોય છે. માંગ અને પુરવઠાના નિયમને, હંમેશાં, આધીન રહીને, તમારાં કામનું મૂલ તો તે નક્કી કરી જ લેશે

ઘણા તેજસ્વી લોકોને તેમનાં કામની જે સરાહના મળવી જોઇએ તે નથી મળતી એવું જોવા મળે છે.પણ એ કિસ્સાઓમાં, ઘણી વાર એવું પણ બનતું હોય કે તે માટે આપણે પણ (ઓછા વત્તા)અંશે જવાબદાર હોઇએ.

જૂઓ આ એક ઉદાહરણ :

જેમ જેમ આપણે નિપુણ થતાં જઇએ, તેમ તેમ આપણી નિપુણતાનાં ક્ષેત્રનાં કોઇ પણ કામ કરવા માટે જોઇતો સમય ઘટતો જાય.

પણ સમાજમાં તો બે પ્રકારનાં લોકો વસતાં હોય છે.

એક તો એ વર્ગ કે જે પરિણામનાં મૂલ્યને સમજતો હોય.

આ વર્ગ તમને પોતાની બાજુ જોઇને ખુશ થશે. તમે કેટલા સમયમાં કામ કર્યું તેની સાથે તેમને નિસ્બત નથી, તેઓ તો ઓછા સમયમાં કામ પાર પાડવાની તમારી આવડતને કારણે તેમનું કામ કેટલું સરળ થઇ જાય છે તેનું મહત્ત્વ સમજે છે. અને તેનું મૂલ્ય ચુકવવામાં ખચકાતાં નથી.

બીજો વર્ગ છે જે કેટલી મહેનત કરી તેને મહત્ત્વ આપે છે.એટલે જે કામ તેમની નજરમાં અગત્યનું હોય તે કરવા માટે કોઇને પણ બહુ જ મહેનત પડવી જોઇએ તેમ એ લોકો માનતાં હોય. જો કોઇ તે કામ ઝડપથી કરી નાખે, તો તેણે જરૂરી મહેનત નથી કરી એમ પણ તેઓ માની લે. માટે તમારૂં યોગદાન એટલું મૂલ્યવાન ઓછું છે તેમ તો માને.

નિષ્ણાત તરીકે, આપણને પહેલા વર્ગનાં લોકોની સાથે કામ કરવું ગમે. એટલે જો બીજા પ્રકારનાં લોકો સાથે કામ કરવાનું આવે તો નિરાશા પણ થાય.

તો, હવે કરવું શું?

સહુથી પહેલું તો એ કે જે લોકો સાથે કામ કરવાનું છે તેમની કાર્યપદ્ધતિ અને વિચારસરણીને બરાબર નીહાળો. તમારાં ખરેખરનાં મહત્ત્વનાં યોગદાનની સતત કદર ન થતી જોવા મળે, તો એનો એક અર્થ એ કે ક્યાં તો તમને તમારાં કામનું મહત્ત્વ સમજાવતાં નથી આવડ્યું અને ક્યાં તો તમે બીજા વર્ગનાં લોકો સાથે કામ કરી રહ્યાં છો. જો તમારાં કામનું મહત્ત્વ તમે જ ન સમજાવી શકતાં હો, તો તમારે પાઠ ભણવા પડશે.

પણ જો તમારાં કામનું મહત્ત્વ લોકો ન સમજી શકતાં હોય, તો કદાચ તેમને કામનાં મહત્ત્વને સમજાવવાના પાઠ ભણાવવાનું મન થઇ આવે. પણ તેને માટે ઘણી મોટી કિંમત ચૂકવવી પણ પડી શકે છે. લોકોને બદલવાં એ ખાસ્સું મુશ્કેલ કામ છે.

સારો રસ્તો તો એ છે કે જ્યારે લોકો આપણાં કામનું મહત્ત્વ ન સમજી શકતાં હોય,તો ત્યાંથી સરકી જવું હિતાવહ છે. આપણાં કામનું મહત્ત્વ સમજે તેવાં લોકો મળી જ રહે છે, અને એવાં લોકોને શોધવાની મહેનત વધારે ફળદાયી નીવડશે.

શ્રી રાજેશ સેટ્ટી દ્વારા મૂળ અંગ્રેજીમાં લખાયેલ શ્રેણી -‘Distinguish yourself’-ના લેખોનો ગુજરાતીમાં રસાસ્વાદ- સંપુટ પાંચમો - ગુચ્છ ૧ // અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ ઑક્ટોબર ૨૨, ૨૦૧૪

બુધવાર, 15 ઑક્ટોબર, 2014

લાયક સ્ત્રીઓના તારણહાર ? ! - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક

clip_image003એક જાણીતાં અઠવાડીકમાં એક મહિલા સંસદ સભ્યનું એવું નીવેદન છપાયું હતું કે દ્રૌપદી જેટલાં દાર્શનીક સ્તરે ન હોવાથી કૃષ્ણ તેમની મદદે દોડી આવે તેવી અપેક્ષા આજની સ્ત્રીઓએ ન રાખવી જોઇએ. એ વાંચીને મારાં એક ખાસ મિત્ર બહુ નારાજ થઈ ગયાં. જો કે, હિંદુ પુરાણોનાં એક નવા જ પ્રકારનાં અર્થઘટનની દૃષ્ટિએ,મને એ તથાકથિત નીવેદનમાં રસ પડ્યો.

દ્રૌપદીની કહાણી પર એકવાર ફરીથી નજર કરીએ. પાંચ પાંડવ ભાઇઓ પત્નીને દ્યુતના ખેલમાં એક વસ્તુ તરીકે દાવ પર લગાવીને હારી બેસે છે. દ્યુતના વિજયી એવા પિત્રાઇ ભાઇઓ, કૌરવો, તેને રજસ્વલા હાલતમાં પણ પોતાના નિવાસમાંથી ઢસડતા ઢસડતા, તેનાં વસ્ત્રહરણ માટે દ્યુતસભામાં ખેંચી જાય છે. દ્રૌપદી રોવે છે, કકળે છે અને કાકલુદીઓ કરે છે.પણ આવડી મોટી સભામાં હાજર એવું કોઇ તેની મદદે નથી આવતું. પણ જેવાં તેનાં વસ્ત્રોનું હરણ થવા લાગે છે એટલે તેણે પહેરેલી સાડીનો છેડો જ નથી આવતો, જેમ જેમ દુઃશાસન ખેંચતો જાય છે તેમ તેમ એ વસ્ત્ર લંબાતું જ રહે છે. આ ચમત્કારની પાછળ કૃષ્ણ છે.

આ કથાને દુઃખિયારી દ્રૌપદીની વહારે આવેલા 'તારણહાર' કૃષ્ણની સાદી નજરે જોઇ શકાય. આ કથાને "લાયકાત'ના સીધા સાદા દૃશ્ટિકોણથી પણ જોઇ શકાય : જો આપણે દ્રૌપદી જેટલાં "લાયક" હોઇએ, તો કોઇને કોઇ "કૃષ્ણ" આવીને બચાવશે. એટલે જ્યારે આપણા પર થઇ રહેલા દુષ્કર્મ વખતે કોઇ બચાવવા ન આવે, તો આપણે દ્રૌપદી જેટલાં લાયક નથી એમ માનવું રહ્યું. જે સ્ત્રી સાથે દુષ્કર્મ થાય છે તેના માટે તો આવાં અર્થઘટનોથી બેવડો માર પડે છે - એક તરફ તો દુષ્કર્મની પીડા ભોગવવી, અને બીજી બાજૂ પાછું એમ પણ ઠસાવું કે તાત્વિક સ્તરે તે ગેરલાયક છે.આવાં અર્થઘટન અત્યંત પીડાકારક પરવડે છે - દુષ્કર્મ સહન કરનાર માટે તો ખાસ.

તારણહાર અને યોગ્યતાની જોડીનાં મૂળ ઘણા (બધાજ નહીં) ધર્મપ્રચારકો અને ગુરૂઓના પ્રાચીન ઉપદેશો સુધી પ્રસરતાં જોવા મળે છે.એ બધામાં સૂર વ્યક્તિને પોતાને શરમમાં નાખવાનો, ઉતરતી કક્ષાનું હોવાનો અને અશુદ્ધ અનુભવવાનો જ રહે છે. પછીથી ધર્મપ્રચારકો કે ગુરૂઓ પોતાને સર્વોચ્ચ તારણહારના પ્રતિનિધિ તરીકે ગણાવીને એ વ્યક્તિને પોતાને શરણે આવવાથી મુક્તિનો માર્ગ બતાડે છે.

કૃષ્ણની કહાણીને ક્રિશ્ચીયન દૃષ્ટિકોણથી પણ જોવાતી રહી છે. કૃષ્ણ અને ઈશુ ખ્રિસ્તની સરખામણી પણ ઘણાં લોકો કરતાં રહ્યાં છે. ૨૦મી સદીના પ્રારંભમાં જ્યારે હિંદુ સમાજ બ્રિટીશ શાસકો તરફથી હિંદુસ્તાન ખંડની વિચારધારા માટે માન્યતા મેળવવા મથી રહ્યા હતા ત્યારે આ પ્રકારની સરખામણીઓ બહુ જોવા મળતી.પછીથી, ઘણા ભારતીય ગુરૂઓએ પોતાના પાશ્ચાત્ય શિષ્યોની અનુવાંશીક આસ્થા સ્વરૂપ ઈશુ અને અનુભવાતીત આસ્થા સ્વરૂપ કૃષ્ણ વચ્ચેની દ્વિધાનાં સમાધાન માટે પણ આ સરખામણીનાપ્રયોગ કર્યા છે.

જો કે ઈશુ ખ્રીસ્ત એ રેખીય પૌરાણિક પરંપરમાંથી ઉતરી આવે છે જેમાં એક જ જીવન જીવી જવાની વાત છે, જ્યારે કૃષ્ણ ચક્રીય પૌરાણિક પરંપરામાંથી ઉતરી આવે છે, જેમાં અનેક વાર જીવ જ્ન્મ લે છે, અને દરેક જ્ન્મમાં એ જન્મ માટેનાં કારણની તેને તલાશ હોય છે. એટલે, એ દૃષ્ટિએ તો આ સરખામણી પરાણે કરેલી સરખામણી ગણી શકાય. દરેક પરંપરાને પોતપોતાનું આગવું મહાત્મય છે, જેને બીજા સાથે સરખાવવાની કોઇ જ જરૂર નથી.

કૃષ્ણનુ દ્રૌપદીની મદદે જવું તેમના પહેલાંના અવતારો સાથેપણ સાંકળવું જોઇએ : પરશુરામ તરીકે તેમણે પોતાની માતા રેણુકાનો શિરચ્છેદ માત્ર એટલા સારૂ કરી નાખ્યો હતો કે તેમની માતા એ કોઇ અન્ય પુરૂષની ઝંખના કરી હતી; રામ તરીકે તેમણે માત્ર ગામના મોઢેથી ચાલતી એક માન્યતાને કારણે સીતાનાં ચારિત્ર્યને દાગી ગણી તેનો ત્યાગ કરી દીધો હતો. પરશુરામ, રામ અને કૃષ્ણ એ ત્રણે રક્ષણકર્તાદેવ વિષ્ણુના અવતાર મનાય છે. કૃષ્ણ તરીકે એક બાજૂ એ એક સ્ત્રીની વહારે ધાય છે, તો પરશુરામ તરીકે એક નાની સી ચૂક માટે કરીને તે સ્ત્રીને મત્યુદંડ આપે છે, તો બીજી બાજુ રામ તરીકે માત્ર લોકવાયકાના આધારે, પોતાના કોઇ જ વાંક વગર એ એક સ્ત્રીની સાથે અન્યાય કરે છે. ઋષિમુનિઓએ આવું જટિલ પાત્રાલેખન શા સારૂ કર્યું હશે?

શક્ય છે કે ઋષિમુનિઓ રેણુકા, સીતા અને દ્રૌપદી દ્વારા પૃથ્વીને એક દેવીનાં સ્વરૂપે રજૂ કરી રહ્યા છે : માનવી તેને કૌરવોની માફક નિર્વસ્ત્ર કરે છે, કે પાંડવોની જેમ મૂક સાક્ષી બનીને તેના હાલબેહાલ જોતા રહે છે, કે પરશુરામની જેમ નાની સરખી ચૂકની મોટી સજાઓ દેતા રહે છે, રામની જેમ વિના વાંકે ત્યાગી દેતા રહે છે કે પછી કૃષ્ણની જેમ બચાવ કરતો રહે છે. પણ આ બધાંમાં આપણે એક બહુ જ મહત્ત્વની વાત ભૂલી રહ્યાં છીએ કે માનવાજાતની બધી જ કમીઓને કોરાણે કરીને પ્રુથ્વી પોતાને નવપલ્લવિત કરવા સામર્થ્યવાન છે.

clip_image001 'મીડ ડે'માં સપ્ટેમ્બર ૧, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ
  • અસલ અંગ્રેજી લેખ, Saviour of Worthy Women?! લેખકની વૅબસાઇટ, દેવદત્ત.કૉમ,પર જાન્યુઆરી ૨૨, ૨૦૧૪ના રોજ BlogIndian MythologyMahabharata ટૅગ હેઠળ પ્રસિધ્ધ થયેલ છે.

  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ ઑક્ટોબર ૧૫, ૨૦૧૪








ગુરુવાર, 9 ઑક્ટોબર, 2014

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલૉજીની પ્રશંસામાં…હવે પછી શું? - કાર્લ સેગન ||ભાગ ૨||

(નોંધઃ આ લેખના પહેલા ભાગમાં આપણે ટેક્નોલોજીની અસરો અને સંભાવનાઓને પાછળ તરફ દૃષ્ટિ કરીને જોઇ ગયાં. હવે આગળની તરફ નજર કરીએ......)

હવે જોઇએ આની બીજી અણધારી આડઅસર. જ્યાં ટેકનોલૉજીનું સ્તર નહિવત હોય અને જ્યાં માણસ યુવાવસ્થા સુધી પહોંચે તેવી શકયતાઓ બહુ અનિશ્ચિત હોય, ત્યાં ભવિષ્ય લાચારી અને અનિશ્ચિતતાનું જ હોય. ત્યાં વધારે બાળકો થવાં તે જ કદાચ સુરક્ષા કવચ ગણાય. આવાં સમુદાયોને કારમા દુકાળો કે અન્ય કુદરતી આપત્તિઓથી પણ શું ખોવાનું રહે ? આજે એક બાજુથી આણ્વિક શસ્ત્રો ઘરઘરાઉ ઉદ્યોગના સ્તરે ફેલાવાને આરે છે, તો બીજી બાજુથી દુકાળો કે કુદરતી આફતોનો કાળો કેર દર વર્ષે દુનિયાના કોઇને કોઇ ભાગમાં વર્તાતો રહે છે. એવામાં સમાજના જુદા જુદા સ્તરે આવકની અસમાનતાના ઓછાયા લાંબા ને લાંબા થતા જાય છે, જે વિકસિત તેમ જ અલ્પવિકસિત દેશો માટે બહુ જ નવા પ્રકારનું જોખમ બનીને ઊભરી રહ્યા છે. આવી સમસ્યાઓનું નિરાકરણ શિક્ષણ માટે વધારે કાર્યક્ષમ અને અસરકારક સગવડો ઊભી કરીને, ટેકનોલૉજીના ક્ષેત્રે, ઓછીવત્તી સ્વનિર્ભરતા અને વૈશ્વિક સાધનોની ન્યાયિક વહેંચણી જેવા ઉપાયોથી લાવવું વધારે ઉચિત છે. દાખલા તરીકે, મોઢેથી ગળવાની પરંપરાગત ગર્ભનિરોધક ગોળીઓને બદલે વધારે સલામત ઔષધોની જરૂર તો છે જ. પરંતુ આ પ્રકારનાં ક્ષેત્રોમાં કેમ કોઇ કામ થતું નથી જણાતું ?

કેટલીક ટેકનોલૉજીઓ બહુ જ ઓછી ખર્ચાળ છે, તો બીજી કેટલીક બહુ જ ખર્ચાળ. આપણે એના પર આધારિત બધા વિકલ્પોનો ઘનિષ્ઠપણે વિચાર કરવાની જરૂર છે. એક છેડે ગામડાંઓમાં તળાવોમાં બહુ જ ઓછા ખર્ચે શેવાળ, ઝીંગા અને માછલીઓનો ઉછેર કે ઘરઆંગણે શાકભાજીઓ ઉગાડવા જેવા ટેક્નોલોજીના સાદા વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે. જ્યારે બીજે છેડે, અંતરિક્ષમાં પરિભ્રમણ કરતાં શહેરોના વિકાસ દ્વારા અંતરિક્ષ સંસાધનોનો પૃથ્વી પરનાં સંસાધનોમાં ઉમેરો કરવાના જટિલ વિકલ્પો પર પ્રાયોગિક સ્તરે કામ થઇ રહ્યું છે. આવાં અંતરિક્ષ શહેરોને પ્રવર્તમાન માનવીય - આર્થિક કે સામાજીક કે રાજકીય - પૂર્વગ્રહોથી પર હોય એવા સમુદાયોનાં સ્વરૂપે વસાવી કે વિકસાવી શકાય તેવી આદર્શવાદી સંકલ્પનાઓ પણ વિચારાઇ રહી છે. જો કે પાયાના પ્રશ્નોના નિવારણને આપણે પૃથ્વી પર સ્પર્શવા નથી માગતા અને એના ઉપાય અંતરિક્ષમાંથી શોધીએ છીએ. એવા પૂર્વગ્રહ મુક્ત સમાજોનું નિર્માણ અંતરિક્ષમાં કરવાની ઇચ્છા છે તેવા સ્વનિર્ભર નાના સમાજોની રચના પૃથ્વી પર બહુ ઓછા ખર્ચે કરી શકાય. જો કે અંતરિક્ષમાં જ ઉપલબ્ધ છે તેવાં સંસાધનોના પૃથ્વી પરના માનવ સમાજ માટેના ઉપયોગો માટે જે પ્રયત્નો કરવા પડે, તે અલગથી વિચારણા જરૂર માગી લે છે.

એક વાત ચોખ્ખી છેઃ એટલા બધા ટેકનોલૉજી પ્રકલ્પો શક્ય છે , જે આપણે, કોઇ એક સમયે હાથ પર ન લઇ શકીએ, કે કોઇ એક સમયે કદાચ પોષાય પણ નહીં. તે પૈકી કેટલાક પ્રકલ્પ ચલાવવાની દૃષ્ટિએ બહુ ઓછા ખર્ચાળ હોય, પણ તેમને શરૂ કરવાનો ખર્ચ એટલો વધારે આવે છે કે પ્રકલ્પોને હાથ પર લેવાનું જ શકય ન બને. તો વળી બીજા કેટલાક પ્રકલ્પ એવા છે કે જેમાં શરૂઆત કરવા માટેનાં સંસાધનો ભેગાં કરવાનું હિંમત માગી લે, પણ તેના ફાયદા સમાજ માટે સુક્રાંતિરૂપ નીવડી શકે. આવા પ્રકલ્પો વિશે બહુ સંભાળપૂર્વક વિચાર કરવો જોઇએ. આમાંની મોટા ભાગની વ્યૂહરચનાઓમાં ઓછાં જોખમ સામે ઠીક ઠીક વળતર અથવા ઠીકઠાક જોખમની સામે ઘણાં વધારે વળતરના હિસાબ પણ માંડવા પડે.

આ પ્રકારની ટેક્નોલોજી પહેલને સમજવા માટે, અને તેમને ટેકો કરવા માટે, વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીની જાહેર સમજણ મહત્વની બની રહે છે. આપણે લોકો વિચારશીલ પ્રાણીઓ છીએ. વિચારશક્તિ માનવ જાતને અન્ય પ્રાણી જગતથી અલગ પાડે છે.બીજાં ઘણાં પ્રાણીઓ કરતાં માનવી વધારે ચપળ કે શક્તિશાળી કદાચ નથી, પણ માનવી વધારે બુદ્ધિશાળી છે. વિજ્ઞાન સંબંધી વધારે જાણકાર સમાજના દેખીતા ફાયદાઓ ઉપરાંત, વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી પરની આપણી વિચારણા આપણી શક્તિઓ તેમ જ મર્યાદાઓ સમજવામાં મદદ કરે છે. આપણે જે અટપટાં, ગૂઢ અને અદ્‍ભૂત વિશ્વમાં રહીએ છીએ, વિજ્ઞાન તેની શોધખોળ કર્યા કરે છે. તેના અભ્યાસુઓ તેમાંથી નીપજતા આગવા જ, ભલે કદાચ ક્વચિત મળતા ઉલ્લાસની મજા જાણે અને માણે છે. એ એવો આનંદ છે જેનો અનુભવ બીજા સુધી પહોંચાડી શકાય છે. ટેક્નોલોજી સંબંધી નિર્ણય પ્રક્રિયામાં વધારે અર્થપૂર્ણ સહયોગ, અને ટેક્નોલોજી સમાજથી મોટા ભાગનાં લોકોની એક પ્રકારનાં અંતરની અનુભૂતિ ઘટાડવા માટે વિજ્ઞાનનાં શિક્ષણનો તેમ જ તેની શક્તિઓ અને આનંદોના વ્યાપ અને અસરકારકતાનો પ્રચાર અને પ્રસાર કરવાની જરૂર છે. આ અંગેની શરૂઆતનું પહેલું પગલું છે વિજ્ઞાન શિક્ષણની યુનિવર્સિટીઓને વધુ સુદૃઢ તેમ જ સુગમ બનાવવાનું, તેમ જ વિજ્ઞાનનાં ઉચ્ચ શિક્ષણ પ્રતિ વધતી જતી ઉદાસીનતાના પ્રવાહને પાછા વાળવાનું. તે માટે જે કંઇ પ્રોત્સાહનો, અનુદાનો કે કોઇ પણ પ્રકારની અન્ય મદદ કરવા માટે. સરકારો અને આ ક્ષેત્રોમાં કામ કરતી સંસ્થાઓએ સક્રિય થવું જોઇશે.

સામાન્ય નાગરિક સુધી વિજ્ઞાનને પહોંચાડવામાં ટેલીવિઝન, ફિલ્મો, અખબાર પત્રો, સામયિકો જેવાં જાહેર માધ્યમો મહત્વનો ફાળો આપી શકે છે, બશર્તે તેમાં વિજ્ઞાન અંગેની પ્રતિકુળ રજૂઆતને ઓછી નીરસ, ઓછી ભૂલચૂકવાળી, ઓછી ભારીભરખમ અને હાંસીને પાત્ર ન બને તે રીતે રજૂ કરાઇ હોય.

વિજ્ઞાનની ઘણી અજાયબ અને દૂરગામી શોધખોળોની અને એ શોધખોળોની માનવજાતનાં વર્તમાન અને ભાવિ અસ્તિત્વ પરની અસરો તેમ જ, માનવીનાં ભૂતકાળનાં પગલાંઓની પશ્ચાદ્‍વર્તી અસરોની સમાજના સંદર્ભે જાહેર માધ્યમો, શાળા-કૉલેજો કે રોજબરોજની વાતચીતમાં ચર્ચા થતી રહે તેમ કરવું જોઇએ.

આ સવાલો તેમ જ શારીરીક અને માનસિક શક્તિઓનાં સંવર્ધન પ્રત્યેનો સમાજનો અભિગમ તે સમાજની ઓળખ બની રહે છે. આ સવાલોના વ્યાસંગ વડે બ્રહ્માંડમાં આપણાં સ્થાનને સમજવાના પ્રયાસ માટેના અધુનિક વિજ્ઞાનના મિજાજ માટે ખુલ્લાં મનની સર્જકતા, કસોટીનાં એરણે ચડાવતી રહેતી શંકાકુશંકાઓ અને આશ્ચર્ય માટેની તાજગીભરી વૃત્તિ જોઇશે. આ લેખની શરૂઆતમાં જે વ્યાવહારિક સવાલોની આપણે વાત કરી હતી તેના કરતાં આ સવાલો જૂદા છે. પરંતુ નિર્ભેળ સંસાધનોને જેટલું પણ પ્રોત્સાહન પૂરૂં પાડીશું તે આ પ્રકારની વર્તમાન અને ભાવિ વ્યવહારિક સમસ્યાઓને સમજવા માટે બૌદ્ધિક અને તકનીકી સામગ્રી બની રહેશે તે નિઃશંક છે.

આજના યુવાન વર્ગમાંનો બહુ જ અલ્પ અંશ વિજ્ઞાન સંબંધીત કારકીર્દી વિકલ્પોને પસંદ કરતો હોય તેવું જણાય છે.તેનું કારણ કદાચ, શાળાજીવનથી જ તેમને તેમાં રસ જાગે તેવાં વાતાવરણનો મહદ્‍ અંશે અભાવ છે. ભવિષ્યનું વિજ્ઞાન સંબંધી નેતૃત્વ કઇ દિશામાંથી આવશે તે તો કહી ન શકાય - આલ્બર્ટ આઈનસ્ટાઇન, તેમની શાળા-જીવનના પ્રતિકુળ અનુભવ છતાં એક ઉત્કૃષ્ટ વૈજ્ઞાનિક થયા !

જો આપણે પ્રતિભાશાળી, સાહસીક અને જટીલ ઉપાયોને ગળે લગાડી લેવા તૈયાર હોઇએ તો આપણી સામે સમાજના ઘણા પ્રશ્નોનું સમાધાન શક્ય છે,. આવા ઉપાયો માટે એવાં જ પ્રતિભાશાળી, શાસીક અને જોખમ ખેડવા તૈયાર લોકો પણ જોઇએ. મજાની વાત તો એ છે કે આપણને ખાતરી છે દરેકે દરેક સમાજમાં દરેકે દરેક આર્થિક સ્તરમાં આ પ્રકારનાં લોકો છે. યુવાવર્ગનું પ્રશિક્ષણ માત્ર ટેક્નોલોજી કે વિજ્ઞાન પરસ્ત જ મર્યાદીત ન રાખવું જોઇએ. નવી ટેક્નોલોજીને માનવીય પ્રશ્નોનાં નીરાકરણ માટે ખરી અનુકંપાસહ કામે લગાડવા માટે માનવ પ્રકૃતિ અને માનવ સંસ્કૃતિની ઊંડી સમજ જરૂરી છે, જે સહુથી વિસ્તૃત સ્વરૂપે અપાતા, દરેક પ્રકારના શિક્ષણ દ્વારા જ શક્ય છે.

આપણે માનવ ઇતિહાસને ત્રિભેટે છઇએ. અત્યારની ક્ષણ જેવી ખતરનાક -અથવા તો આશાસ્પદ - ઘડી કદી આવી નથી. આપણા પોતાના વિકાસને આપણા જ હાથમાં લઇ લેનાર આપણે પહેલી પ્રજાતિ છીએ. પહેલી જ વાર આપણા હાથમાં, જાણ્યેઅજાણ્યે, સર્વનાશનાં બધાં જ સાધન છે. ટેક્નોલોજીની તરૂણાવસ્થા પાર કરી જઇને, આપણી પ્રજાતિનાં સભ્યો માટે, દીર્ઘાયુ, સમૃદ્ધ અને પરિપૂર્ણ પરિપક્વતા લાવી શકવાની સંભાવના પણ આપણી સમક્ષ જ છે. પરંતુ આપણી આવનારી પેઢીઓને ભવિષ્યના કયા વળાંક પર જવા માટે આપણે તેમને દોરી જઇ રહ્યાં છીએ તે નક્કી કરવા માટે આપણા હાથમાં હવે બહુ સમય બચ્યો નથી,                                                              ++++++++++++++
[કાર્લ સેગનનાપુસ્તક, Broca’s Brain – Reflections on the Romance of Science ǁ ISBN 0-345-33689-5ǁનાં ચોથા પ્રકરણ "In praise of science and Technology " પર આધારિત]
                                                       +++++++++++++++++++++
સાભારઃ આ લેખનો પહેલો ભાગ વેબ ગુર્જરી પર જૂન ૩, ૨૦૧૪ના રોજ અને બીજો ભાગ જૂન ૪, ૨૦૧૪ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ