બુધવાર, 28 જાન્યુઆરી, 2015

રાજેશ સેટ્ટી કૃત શ્રેણી -‘વિશિષ્ઠ બનીએ’ - સંપુટ પાંચમો - ગુચ્છ ૪

#216 – બીબાઢાળપણાંની શક્તિ ઓળખીએ
| ડીસેમ્બર ૭, ૨૦૧૧ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ

image

થોડા દિવસ પહેલાં હું વ્યાવસાયિક કારણોસર ઑસ્ટીન ગયો હતો. શહેરના વ્યાપારકેન્દ્ર સમા વિસ્તારમાં આવેલી હોટેલ ડ્રાઇસ્કીલમાં જવા માટે મેં ટેક્ષી લીધી. રાત પડી ગઇ હતી, ઠંડી પણ સરખી હતી, લાગતું હતું કે આગલે દિવસે વરસાદ પણ પડ્યો હશે. શહેર તરફ જવાનો ટ્રાફીક પણ વધારે હતો, એટલે સામાન્ય રીતે લાગે તેના કરતાં થોડો વધારે સમય લાગ્યો. ટેક્ષીચાલક, ઓસ્કર, બહુ મળતાવડો હતો, એટલે અમે અનેક દિશાઓમાં ફંટાતી વાતોએ ચડ્યા. તેમાંની એક તો બીબાંઢાળપણાંની શક્તિની ઉત્કૃષ્ટ નમૂનાસ્વરૂપ હતી - એ વાત મારા શબ્દોમાં :

‘ઑસ્ટીન આવતાં પહેલાં મેં ઘણાં શહેરોમાં ટેક્ષી ચલાવી હતી.એક શહેરમાં મોટાભાગે હું એરપોર્ટથી લોકોને લાવવા મૂકવા જવાનું કામ કરતો હતો. એરપોર્ટ જવાના ઘણા રસ્તા મને ખબર હતા, જેમાંનો ધોરી માર્ગ પરથી થઇને જતો એક રસ્તો ટુંકો તો નહોતો. પણ મોટા ભાગનાં લોકો એ જ રસ્તે જવાનું પસંદ કરતાં. જો કે મારાં મુસાફરોના પૈસા બચી શકે તે માટે હું અન્ય વિકલ્પ પણ તેમને હંમેશાં જણાવતો રહેતો હતો. પહેલો વિકલ્પ હતો ધોરી માર્ગ પરથી જવાનો જેમાં છ સાત ડૉલર વધારે ખર્ચ થાય. બીજો વિકલ્પ હતો એક અંદરનો રસ્તો લેવાનો, જેમાં થોડો ખર્ચ ઓછો થાય, પણ સમય વધારે લાગી શકે.

પછીનાં પાંચ વર્ષમાં કંઇ જ ફરક નહોતો પડ્યો. ૯૯% લોકો હંમેશાં ઓસ્કરને, ક્યાંય આઘાપાછા થયા વિના, રસ્તાનાં સંકેત ચિહ્ન પ્રમાણે જ જવાનું કહેતા. "ટેક્ષીચાલકોનો ભરોસો નહીં" એ આ કિસ્સાની બીબાઢાળ તકિયા કલમ હતી.’

આપણાં રોજબરોજનાં જીવનમાં , કદાચ આપણી જાણ બહાર, કંઇકને કંઇક તો બીબાઢાળપણે બનતું રહેતું હોય છે.જ્યારે આ બીબાઢાળપણાં વ્યાપક બની જાય છે, ત્યારે તે 'સત્ય' બની રહેતાં હોય છે. તે સિવાય બીજું કંઇ થાય પણ શું?

હવે પછી જ્યારે કોઇ બાબતે આપણે અમુક "અચૂક " 'એક સરખો જ' અભિપ્રાય આપવા લાગીએ, ત્યારે આ બીબાઢાળપણાંનો પ્રભાવ કામ કરી રહ્યો છે એમ કહી શકાય. આમાંથી આમ તો છટકવું મુશ્કેલ છે, એટલાં બધાં બીબાં આપણી આજૂબાજૂ પ્રવૃત્ત રહેલાં જ હોય છે.તેમાંના મોટા ભાગનાં તો આપણી સંસ્કૃતિમાં એવાં વણાઇ ગયાં હોય છે કે એ આપણી 'નજરે' પણ કદાચ ન ચડે.

બીબાઢાળપણાં વિષે જાગૃત રહેવું અને તેને સમજવું એ પોતે જ બહુ મોટો વિજય છે. એ પ્રક્રિયા શરૂ કરવા માટે આપણાં મિત્રોની સાથે આ બાબતે વાત કરવાની શરૂઆત કરવી જોઇએ - જેમકે તેઓ એ વિષે શું માને છે, તેમનાં પર તેની શી અને કેવી અસરો થતી રહી છે. તે જ રીતે તેમને એ પણ પૂછી શકાય કે આપણા પર પણ તેની શું અસર જણાય છે.

તેમના પ્રતિભાવોમાં ઘણી નવાઇ પમાડે એવી સામગ્રી મળી રહેશે, તે જ એક બીબાઢાળ બાબત બની રહેશે !

Photo courtesy: happyjumpfrog on Flickr

#217 – ઇશારાઓની ભાષા સમજવાની ક્ષમતા કેળવીએ
| જાન્યુઆરી ૧, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ

'પૃષ્ઠસ્મરણિકા' જેવી, બહુ જ, સામાન્ય વાતનો જ દાખલો લઇએ. આપણે જે પુસ્તક વાંચતાં હોઇએ ત્યાં છેલ્લે જ્યાં અટક્યા હોઇએ તે પાનાં પર તરત જ જવાનો એ એક સરળ માર્ગ છે. આમ બહુ સામાન્ય દેખાય, પણ તેનો ઉપયોગ બહુ કામનો છે. વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા રૂપે ક્યાં તો એ પાનાંનો ખૂણો વાળો કે જેટલાં પુસ્તક વાંચતાં જોઇએ એ બધાંનાં પાનાંનો નંબર યાદ રાખો - દેખીતી રીતે, બંને વિકલ્પ પસંદ કરવા જેવા નથી. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો પૃષ્ઠસ્મરણિકા આપણને મદદે આવતો એક ઇશારો છે. ૧. કચરા પેટી પર નામપટ્ટી
નવાં વર્ષનાં સપ્તાહાંતે ઑસ્ટીનમાં મારે બરસાના ધામ જવાનું થયું હતું. ત્યાંની કચરા પેટી ધ્યાન ખેંચે જ :
image

બે પ્રકારની કચરા પેટી જોવા મળે છે - એક સોડાનાં ડબલાં માટે અને બીજી પ્લાસ્ટીક્ની શીશીઓ માટે , ત્યાં મળતાં પીણાંઓ આ બે પ્રકારે વેંચાય છે. કચરા પેટી પર બહુ જ સ્પષ્ટપણે દેખાય એમ બંને પ્રકારની નામપટ્ટી લગાડેલ છે, એટલે કયા પ્રકારની વસ્તુ ક્યાં નાખવી તે બહુ જ ચોક્કસ પણે ખબર પડે જ.

આ નામ પટ્ટી જોયા પછી લોકો શું કરે ?


ઠાઠથી, અવગણે.

હા, વાંચવાનું ચૂકવાનું કારણ એ કે લોકોને પોતાના સ્માર્ટફોન પર આખી દુનિયામાં શું ચાલી રહ્યું છે તે વાંચવામાં વધારે રસ છે ! આજનાં જગતમાં આડે રવાડે ચડી જવાના તો કેટલાય માર્ગ ખૂલા પડ્યા છે - એની વાત પછી ક્યારેક. પણ મૂળ વાત એ કે નામપટ્ટી ઉપરાંત બીજો પણ કોઇ ઇશારો જરૂરી છે.

આ ફોટોગ્રાફ ધ્યાનથી જોશો તો કચરા પેટી સાથે એક પેટી સાથે ખાલી ડબલું અને બીજાં સાથે પ્લાસ્ટીકની શીશી લટકાવેલી જોવા મળશે. આ પ્રયોગ કામયાબ રહ્યો છે ખરો ? મારી ઉત્સુકતાએ મને પેટીનાં ઢાંકણાં ઊંચાં કરી અંદર ડોકિયું કરવા પ્રેર્યો. વાહ, ડબલાંવાળી પેટીમાં એક પણ શીશી નહોતી અને શીશીવાળી પેટીમાં એક પણ ડબલું નહોતું. ૨. તૂટફૂટની સામે વીમો
અહીં ફોટામાં BMWના ડીલરની ઑફિસમાં નાણાં વિભાગના સંચાલકનું ટેબલ દેખાય છે.
image

 હા, તમારી ધારણા સાચી છે - કૉફી ખરેખર ઢોળાઇ નથી, પણ એવું જ દેખાય તેવું કંઇ ચોંટાડ્યું છે. એ એક ઇશારો છે કે અકસ્માત કોઇની પણ સાથે, ક્યારે પણ થઇ શકે છે. એક વાર ઇશારો સમજાઇ જાય પછી, નાણાં વિભાગમાં કામ કરતાં લોકો માટે તમને વીમો લેવા સમજાવવું સહેલું બની જાય.
આ પ્રકારના વ્યૂહાત્મક સંકેત આજની બહુ જ આડે અવળે ધ્યાન ખેંચતી દુનિયામાં બહુ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
આપણાં પોતાનાં જ કામકાજની દુનિયા તરફ નજર કરીએ. ક્યાં કયાં નવા સંકેતોની જરૂર છે જે આજુબાજુ ભટકતાં ધ્યાનને મુખ્ય વિષય તરફ કેન્દ્રીત કરવામાં મદદ કરી શકે ?

#218 – પદાર્થપાઠ #૨ તરફ નજર કરતાં રહીએ
| જાન્યુઆરી ૧૨, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ

image
 (ઓળખાણની જરૂર નથી એવા) રીચાર્ડ બ્રૅન્સન તેમનાં શરુઆતનાં દિવસોની એક વાત તેમનાં પુસ્તક Business Stripped Bareમાં કહે છે.


લગભગ બધાંને ખબર છે કે રીચાર્ડ બ્રૅન્સને તેમની વ્યાવસાયિક કારકીર્દી “Student”નામક એક સામયિક શરૂ કરીને ચલાવીને કરી હતી. એક દિવસ, એક બહુ જ મોટાં પ્રકાશનગૃહ,IPC,નાં પૅટ્રિસીઆ લૅમ્બર્ટે તેમને “Student” ખરીદી લેવા ૮૦,૦૦૦ પાઉન્ડ વત્તા તંત્રી તરીકે ચાલુ નોકરીની દરખાસ્ત મૂકી. થોડો સમય વિચાર્યા પછી, રીચાર્ડે આ દરખાસ્ત સ્વીકારી લેવાનું નક્કી કર્યું.

તે પછી તરત, રીચાર્ડ IPCનાં નિયામક મંડળ સમક્ષ પોતાની દીર્ઘદર્શન રજૂ કરવા ગયા, જેમાં Student Holidays, Student Travel Agency, Student Record Shops, Student Health Clubs અને વિદ્યાર્થીઓ માટેની એક એરલાઇન પણ સામેલ હતાં.

બીજે દિવસે રીચાર્ડને કહેણ આવ્યું કે નિયામક મંડળે તેમનો નિર્ણય બદલ્યો છે, અને હવે પેલી દરખાસ્ત પાછી ખેંચી લેવાઇ છે.

થોડાં વર્ષો બાદ, પૅટ્રીસીઆએ રીચાર્ડને પત્ર લખી જણાવ્યું કે તેમના એ દિવસના એ નિર્ણય માટે આજે બધાં એકબીજાંને કેટલાં કોસે છે - એ વર્ષોમાં રીચાર્ડનું ‘વર્જીન’ વ્યાપાર જગત કેટલાંય ક્ષેત્રોમાં પોતાનું નામ કરી ચૂક્યું હતું.
આના પરથી ઘણા પદાર્થપાઠ શીખવા મળે છે. પદાર્થપાઠ #૧માં કંઇક આટલું, (પણ માત્ર આટલું જ નહીં) હોઇ શકે:
૧. તક એક જ વાર મળતી હોય ચે - તેને ઝડપી લો
૨. સમય અને ભરતીઓટ કોઇની રાહ નથી જોતાં
૩. ગમે તેટલી વિચિત્ર કેમ ન દેખાતી હોય , તો પણ તકને પારખતાં શીખો.
આવું તો ઘણું ઉમેરી શકાય. પણ આપણી કલ્પનાના ઘોડા છુટ્ટા ફરવા માંડે, તે પહેલાં જ જેને ખરો પદાર્થપાઠ (#૨)કહી શકાય તેને રીચાર્ડ બ્રૅન્સન, ઉમેરે છે:
મને લાગે છે મારી સાથે કામ ન કરવાની બાબતે તેઓ સાચાં હતાં. IPC એ પ્રકાશનના વ્યવસાયમાં હતાં અને છે. એ લોકો પ્રસ્થાપિત પ્રકાશક હતાં જ, એટલે ભલેને ગમે તેટલો પ્રતિભાશાળી કેમ ન હોય, પણ કોઇ છોકરડો તેમણે બીજું શું શું કરવું જોઇએ તે શેનો કહી જાય ! તેમને પોતાના રૂમમાં બારીએ બારીએ ભટકાતી ભમરીની જેમ વારંવાર લટકાવેલો ચહેરો રાખીને ફરતા મારા જેવાની તો સાવ જ જરૂર નહોતી. અને હું તો તે જ બની રહ્યો હોત.
ભૂતકાળ તરફ નજર કરતાં તરંગે ચડી જવાનું વલણ રહે છે. જો IPC એ તે દિવસે રીચાર્ડ બ્રૅન્સનનાં દીર્ઘદર્શન સાથે તે દિવસે સહમતિ દર્શાવી હોત અને તેને ટેકો પણ આપ્યો હોત, તો પણ IPC વર્જીનની કક્ષાએ પહોંચ્યું હોત કે કેમ તે તો સવાલ રહે જ છે. પણ, તેના પરથી શક્ય ચિત્ર કલ્પીને પદાર્થપાઠ #૧ જરૂર રજૂ કરી શકાય. મારી દૃષ્ટિએ એ થોડું ઉતાવળું ગણાય. આવા તો કેટલાય પ્રેરણાત્મક પદાર્થપાઠ આપણને કેટલાય સન્માન્ય વક્તાઓ સમજાવે જ છે. તેઓ તેમની રીતે સાચા પણ છે, પણ ખરા પદાર્થપાઠ તો સપાટીથી નીચે ઊંડાણમાં જવાથી મળે છે. ખરી શોધ કરવાની રહે છે એ પદાર્થપાઠ #૨ની.....

યથા યોગ્ય આંતરછેદનો પ્રભાવ
| માર્ચ ૧૨, ૨૦૧૨ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ 
બજારમાં આગવાં વ્યક્તિત્ત્વની જરૂરિયાત વિષે તો આપણને ખબર જ છે. તેનાથી ઊંધું છે જણસ બની રહી સરેરાશ બની રહેવાના શિકાર થઈ રહેવું. સરેરાશ થવાની સીધી અસર છે - આપણાં - મૂલ્યનો હ્રાસ થવો. બીજા અનેક ઉપલ્બધ વિકલ્પો જેટલું જ મૂલ્ય જો આપણે પણ લાવી શકતાં હોઈએ, તો આપણને કોઇ વધારે દાદ પણ શા માટે આપે?
એક સરેરાશ ભીડભાડથી બીજા પ્રકારની ભીડભાડ તરફ

ચાલો, માન્યું કે આપણે આ દલીલ સાથે સહમત છીએ અને ભીડમાંથી અલગ પડવા માંગીએ છીએ. વિશિષ્ટ થવા માટે આપણે કોઇને કોઇ પગલાં પણ લઇએ છીએ.
જેમ કે (આ માત્ર ઉદાહરણો જ છે):
  • એમબીએ કે એવા કોઇ અભ્યાસક્ર્મમાં જોડાઇએ
  • જાહેર વકત્વયની કળાના પાઠ શીખીએ
  • મ્યુઝિક ગ્રુપ કે યાહુ કે ગુગલ જેવાં વેબ ગ્રુપમાં જોડાઇએ
  • આપણી નિયમિત પ્રવૃત્તિ ઉપરાંત કોઇ સામાજિક સેવામાં યોગદાન આપીએ.
આમ, 'અલગ પાડી આપતી' કેટલીય પ્રવૃત્તિઓ નજર સમક્ષ આવશે. એમબીએ જેવા અભ્યાસક્ર્મને કારણે જે લોકો પાસે એવાં શિક્ષણનું ભાથું નથી તેમના કરતાં તો જરૂર જુદાં પડી અવાય. પણ એ તો એક ભીડમાંથી નીકળીને બીજી ભીડમાં ખોવાઇ જવા બરાબર પરવડી શકે છે.

કેમ એમ?
કારણ કે, હવે આપણી સરખામણી બીજાં એમબીએ પ્રશિક્ષિત લોકો સાથે થવા લાગશે!

આમ ભીડમાંથી ડોકું ઊંચું કરીને કે હાથ ઊંચા કરીને ધ્યાન ખેંચવા લાયક પગલાં લાંબે ગાળે મદદરૂપ નથી પરવડતાં. એમાં પણ બીજાં કરતાં કંઈક વધારે સારૂં કર્યું હોય, તો ટુંકા ગાળે થોડો ઘણો ફાયદો કદાચ રહે. પણ ટુંકા ગાળાઓના તાપણાંથી શિયાળાની લાંબી ઠંડી ઊડતી નથી!

આ તો હતા ત્યાં જ પાછા આવી ગયાનો તાલ થયો. તો હવે તેમાંથી બહાર કેમ આવવું?


એક ઉકેલ: યથોચિત આંતરછેદ પર હોવું.

આજની આ વાતના સંદર્ભમાં આંતરછેદ એટલે બધાં જ યોગ્ય ઘટકોનું એ રીતે ભેગું થવું, જે યોગ્ય સમયે યોગ્ય લોકો પર જરૂરી પ્રભાવ પાડવામાં મદદરૂપ થાય.

જેમકે, જો તમે માર્કેટીંગના વ્યવસાયમા હો, તો તમારા માટે યથોચિત ઘટકોનું એક બીજાં પર ફેલાતાં જે સર્વસામાન્ય પ્રભાવક્ષેત્ર આંતરછેદ કંઇક આવા હોઈ શકે :
• વાતની અર્થસભર રજૂઆત કરવાની આવડત;
• રચનાત્મકતા
• કંઈ પણ નવું કરી શકવાની આગવી સૂજ
• ટેક્નોલોજીમાં નોંધપાત્ર સ્તરનું સાતત્યપૂર્ણ કૌશલ્ય

image
 આવાં ઘટકોનાં સંયોજનથી યોગ્ય સમયે યોગ્ય સંદર્ભમાં પ્રસ્તુત થવાની શક્યાતઓ ઉજળી બને છે, અને તેમાં પણ આ વિષયો પાટે લગાવ હોય તો તેમાં જહૂ ઊંચા સ્તરની કાબેલીયત સિદ્ધ કરવા આપણે આપણી પોતાની આગવી યોજના પણ ઘડી અને અમલ કરી શકીએ તો વધારે સારૂં.

એ પછીનું પગલું છે આ સંયોજનનો ઉચિત સમયે બહુ જ આગવી રીતે પ્રયોગ.

આનો અર્થ એમ થાય કે આપણે આપણાં ધ્યેય તરફની એકાગ્રતા ગુમાવી રહ્યાં છીએ ? ના, આપણે માત્ર એ ધ્યેયના સંદર્ભમાં ઉચિત આંતરછેદ તરફ વધારે ધ્યાન આપી રહ્યાં છીએ.
આ અંત નથી. સમયની સાથે દુનિયા બદલતી રહે છે, એટલે તે પરિવર્તનોની સાથે યથોચિત આંતરછેદ સંદર્ભ પણ બદલતા રહેશે.આવતી કાલે જે આંતરછેદથી વિશિષ્ટતામાં આગળ રહી શકાય તેમ હશે તે આજના આંતરછેદ કરતાં જરૂરથી અલગ જ હશે. આપણે હંમેશ નવાં નવાં સંયોજનો , નવાં નવાં કૌશલ્યો અને નવા ધ્યાનકેન્દ્રિત કરવા માટેનાં ક્ષેત્રો ખોળતાં જ રહેવું રહ્યું. એક વાર જો આ કળા હસ્તગત કરી શકાઈ હોય, તો તેનો વારે ઘડીએ પ્રયોગ કરવાની જરૂર નથી રહેતી. પણ હા, સમયાંતરે સમગ્ર સંભવિત બાહ્ય પરિસ્થિતિના શકય સંદર્ભમાં આત્મનિરીક્ષણ તો કરતાં રહેવું જ જોઇએ.

વિશિષ્ટ થવા સામેનો પ્રતિરોધ, તેનો તણાવ અને બે ઘોડા પરની સવારી
| એપ્રિલ ૨, ૨૦૧૨ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ


દરેક વ્યક્તિ મનથી તો બધાંથી અલગ તરી આવવા માગતી જ હોય છે. પ્રતિરોધના તણાવની શરૂઆત ત્યાંથી જ થવા લાગે છે.

પ્રતિરોધ અને તેનો તણાવ

જ્યારે આપણે બધાંથી 'અલગ તરી આવવાની' પ્રક્રિયામાં હોઇએ છીએ ત્યારે હજૂ આપણે એ બધાંનો એક ભાગ જ હોઇએ છીએ. એમનામાંના એક હોઇએ અને તે સાથે તેમનાથી અલગ તરી આવવાની કોશીશ કરતાં હોઇએ છીએ ત્યારે ચારે બાજૂથી બહુ જ પ્રતિરોધ પેદા થતો હોય છે. image


આપણે જેમાંના છીએ તેમનાથી જ આપણે વિશિષ્ટ થઇ કંઇક અલગ સિદ્ધ કરવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યાં છીએ.

તે સમયે પેદા થતા સ્વાભાવિક તણાવને જો સહન કરવાની આપણી તૈયારી ન હોય, તો આપણે ક્યારે પણ વિશિષ્ટ બનવાના પ્રયાસમાં સફળ નહીં બની શકીએ.

ચાલો, માની લીધું કે આપણે એ રૂપાંતરણ કરવામાં સફળ રહ્યાં અને બધાંથી અલગ સ્થાન ઊભું કરી શક્યાં, પણ વાત આટલેથી અટકતી નથી. એમ માનવું તે પણ ભૂલ જ છે. ખરૂં કામ તો હવે જ શરૂ થાય છે.

બે ઘોડા પરની સવારી

બધાંથી અલગ તરી આવવા માત્રથી એમનાથી આપણે ચઢિયાતાં નથી બની જતાં. આપણે જેમનાથી અલગ તરી આવ્યાં , તેમાંના બીજાં કોઇ સંગીત, અન્ય કળાઓ, રમત-ગમત, સાહિત્ય જેવાં આપણે કલ્પ્યાં પણ ન હોય એવાં અન્ય ક્ષેત્રમાં ચઢિયાતાં હોય એમ પણ બને. આ વાત યાદ રાખવાથી પહેલે પગથીએ જ આપણા અહં પર નિયમન અખત્યાર કરી શકાય છે. image

સારા એવા સમય સુધી હવે 'અલગ તરી રહેવા'ના અને 'બધાંની સાથે રહેવા'ના બે ધોડા પર સવારી કરવાના પડકારને ઝીલવાનો રહે છે. આવું કેમ ? આપણે એ લોકોમાંનાં જ છીએ અને ખાસા સમય સુધી એમાંના જ રહેવાનાં છીએ. કંઇ પણ આપમેળે તો સિધ્ધ નહીં કરી શકાય. શરૂઆતના તબક્કામાં તો આપણે એ સહુનો સાથ મેળવવો જ પડશે, અને એવો સાથ તો જ મળે જો એમને એમ જણાય કે આપણે એમનામાંનાં જ છીએ.

એ સંક્રાંતિકાળમાં આપણે એ બે ઘોડા પર સવારી કરવાની કળામાં નિપુણ થવું રહ્યુ, નહીંતર વળી બીજા પ્રકારના તણાવના શિકાર બની રહેશું.

શ્રી રાજેશ સેટ્ટી દ્વારા મૂળ અંગ્રેજીમાં લખાયેલ શ્રેણી -‘Distinguish yourself’-ના લેખોનો ગુજરાતીમાં રસાસ્વાદ- સંપુટ પાંચમો - ગુચ્છ ૪ // અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ જાન્યુઆરી ૨૮. ૨૦૧૫

બુધવાર, 21 જાન્યુઆરી, 2015

ભાષામાં ફરક - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક


image

૯/૧૧નો અર્થ ૧૧ સપ્ટેમ્બર કે ૯ નવેમ્બર એ બેમાંથી શું થાય? આમ જૂઓ તો આપણે આપણી આખી જિંદગી બ્રિટિશ પદ્ધતિથી તારીખ લખવા ટેવાયેલાં છીએ, જેમાં તારીખ DDMMYY એ રીતે લખાય છે. એ દૃષ્ટિએ, ૯/૧૧ ૯ નવેમ્બર થાય. પણ તારીખ લખવાની અમેરિકન પદ્ધતિ MMDDYY મુજબ તેનો અર્થ ૯ સપ્ટેમ્બર થાય. લગભગ બધાં જ પ્રસાર માધ્યમોએ આ રીત સ્વીકારી પણ લીધી છે. એટલે હવે સવાલ એ થાય કે તારીખ લખવાની વધારે તાર્કિક રીત કઈ ગણાય? બ્રિટિશ પદ્ધતિ કે અમેરિકન પદ્ધતિ? બ્રિટિશ, કે યુરોપિયન, પદ્ધતિના અસ્વીકાર દ્વારા અમેરિકનો એ તેમનાં સાર્વભૌમત્વ અને સ્વાતંત્ર્યને પ્રસ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આમાં કોઇ તર્ક નથી. અહીં તો માત્ર છે માનવીની આગવી ઓળખની જરૂરિયાતનો તેની તાર્કિકતા પર પ્રભાવ.

અને તેમ છતાં,બોમ્બેને મુંબઇ, મદ્રાસ ને ચેન્નઇ કે બેંગલોર ને બેંગલુરુ તરીકે નામકરણ કરવામાં આવે છે ત્યારે ઘણાં બૌધિકોને તે, પોતાનાં અસ્તિત્વની ઓળખનાં શક્તિશાળી પ્રતિકને બદલે, સસ્તો પ્રદેશવાદ દેખાય છે. તાર્કિક રીતે ભલે વિચિત્ર લાગે, પણ હકીકત એ છે કે મનુષ્ય કદી તાર્કિક પ્રાણી નહોતું કે આજે પણ તાર્કિક પ્રાણી નથી. લાગણી હંમેશાં તર્ક પર હાવી જ રહેલ છે.

એ જ રીતે અંગ્રેજી શબ્દ‘gay’નો અર્થ શું કરીશું? ૧૯મી સદીમાં તો તેનો અર્થ 'ખુશખુશાલ' એમ થતો હતો. ૨૧મી સદી સુધીમાં તેનો અર્થ સમલૈંગિક પુરૂષ થઇ ગયો છે. આમ એનો ખરો અર્થ શું હોઇ શકે ? કોઇ તાર્કિક અર્થ નીકળી શકે ખરો? આમ વિચારીએ તો જણાય છે કે જેમ તારીખ લખવાની પદ્ધતિ પ્રદેશ પ્રમાણે બદલી તેમ શબ્દોના અર્થ સમય પ્રમાણે બદલતા જતા રહે છે. શબ્દોને કોઇ એક નિશ્ચિત અર્થ નથી હોતો.જૂના શબ્દોના અર્થ લોકો બદલતાં રહે છે કે પછી શબ્દભંડોળમાં ના જૂના શબ્દોથી ન વર્ણવી શકાતા નવા અનુભવોના સંદર્ભમાં નવા અર્થઘટન સાથેના નવા શબ્દો ઉમેરતાં રહે છે.

આમ ભાષા હંમેશાં ગતિશીલ રહી છે,અને શબ્દો વડે દુનિયા સર્જાય છે, માટે દુનિયા પણ ગતિશીલ બની રહે છે. આવી જ ગતિશીલતા ધર્મમાં પણ જોવા મળે છે. સમયાંતરે ધર્મોનાં સ્વરૂપોમાં બદલાવ જોવા મળે છે. ખ્રીસ્તી ધર્મનાં પ્રાચીન સ્વરૂપમાં ગુલામી પ્રથા હતી અને સ્ત્રીઓ વરિષ્ઠ સ્થાનોમાં રહેતી. પછી જેમ જેમ ખ્રીસ્તી ધર્મ સંસ્થાગત થતો ગયો તેમ તેમ પોપનાં સ્થાન પુરૂષો લેતા ગયા.જ્યારે રોમન સામ્રાજ્યના સમ્રાટે ખ્રીસ્તી ધર્મ અંગીકાર કર્યો, ત્યારે ચર્ચ એક મહત્ત્વની રાજકીય સંસ્થા બની રહી અને તેની સાથે બાયઝૅન્ટીયમમાં પોપની નવી સત્તાવ્યવસ્થા વિકસી, જેણે રોમની સત્તાને પડકારી.એ જ રીતે એલેક્ઝેન્ડ્રીઆમાં પણ પોપની એક વ્યવસ્થા હતી જે ઇસ્લામના ઉદયને કારણે અસ્ત પામી. ધર્મયુદ્ધોના અંત સાથે બાયઝૅન્ટીયમનું પણ પતન થયું ત્યારે ગ્રીક પાંડિત્ય ફરીથી સમજાયું, જેને કારણે યુરોપમાં પ્રોટેસ્ટંટ ક્રાંતિની અને કેથોલિક ચર્ચમાં સુધારાની શરૂઆત થઈ.

વેદિક સમયના યજ્ઞ ક્રિયાકાંડથી આગળ વધીને હવે મંદિર સંસ્કૃતિના પૌરાણિક સમય સુધીમાં હિંદુ ધર્મ પણ ખાસો બદલાઇ ચૂક્યો છે. બ્રિટિશ શાસનના પ્રતિકારના સ્વરૂપે દયાનંદ સરસ્વતી અને વિવેકાનંદ જેવા સંત મહાત્માઓએ હિંદુ ધર્મની વ્યાખ્યા જ બદલી આપી તો ભક્તિ માર્ગના સાધુઓએ નિરાકાર ઈશ્વરની આરાધનાને પુષ્ટિ આપી.આજે ભારતના કે વિશ્વના જૂદે જૂદે ખૂણે અનુસરાતો હિંદુ ધર્મ એટલો જ અલગ અલગ સ્વરૂપમાં જોવા મળે છે જેટલાં વિવિધ સ્વરૂપો ખ્રીસ્તી ધર્મનાં પણ જોવા મળે છે.

આવું જ ઇસ્લામ વિષે પણ કહી શકાય. સુન્ની પંથીઓ આરબ સંસ્કૃતિનાં આદી જાતિના સમાનતાવાદની તરફેણ કરે છે તો શિયા પંથીઓ પર્શીયનોના વારસાગત શાસનના હિમાયતી રહ્યા છે.

આટલાં ગતિશીલ વિશ્વમાં ખરો હિંદુ કે ખ્રીસ્તી કે ઇસ્લામ ધર્મ શું છે તેનો જવાબ આપવો એ કપરૂં કામ છે. તે જ રીતે, 'gay' જેવા શબ્દો કે તારીખ લખવાની રીત માટે પણ કંઇ પણ નક્કી કરવું એટલું જ મુશકેલ છે. બધું બહુ જ સંદર્ભોચિત બની રહ્યું છે. સ્થળ અને કાળ મુજબ, તેમ જ એ સ્થળ અને કાળના સંદર્ભાનુસાર, અર્થઘટનથી દોરવાતાં લોકોની બદલતી જતી સમજ મુજબ એ તુલનાત્મક માપદંડ પણ બદલતા રહે છે.

clip_image001 'મિડ ડે'માં ઑક્ટોબર ૨૦, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ
  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ જાન્યુઆરી ૨૧, ૨૦૧૫

શુક્રવાર, 16 જાન્યુઆરી, 2015

વીતેલું ૨૦૧૪ નું વર્ષ: પાંચ શબ્દોમાં

- તન્મય વોરા

ટ્વીટર પર મેં વાંચ્યું #2014in5Words અને મને પણ એ વિષે લખવાનું સૂઝ્યું. પાંચ અલગ અલગ શબ્દો વીતેલા વર્ષ -૨૦૧૪-ની મુખ્ય ઘટનાઓને મૂર્ત કરી શકે એ કલ્પના બહુ રસપ્રદ તો બની જ રહે !

૨૦૧૪નાં વીતેલા વર્ષ માટે મને તકો, પરિવર્તન, ક્રિયામૂલક શિક્ષણ દ્વારા સતત શીખતાં રહેવું, સુફલ યોગાનુયોગ અને પ્રેમ, એ પાંચ શબ્દસમૂહો નજર સામે તરી રહે છે.

તકો
ગત વર્ષ ૨૦૧૪માં મને મારી સાથે સંપર્કમાં આવેલી વ્યક્તિઓ સાથે અને મારાં વ્યાવસાયિક કાર્યક્ષેત્રમાં ચોક્કસ માત્રામાં ફરક પાડી શકવાની અનેક તકો મળી. એ નાની મદદથી માંડીને મહાકાય કન્સલ્ટિંગ કામ અને વચ્ચેની અલગ અલગ બધી જ કક્ષાની એ તકો હતી. બીજાંઓને મદદરૂપ થઈ શકવાની, મેં શીખેલા પદાર્થપાઠ બીજાં સાથે વહેંચવાની અને વળતરમાં હજુ વધારે શીખવાની એ બધી તકો માટે હું કૃતજ્ઞ છું.

મને મળેલો મહત્ત્વનો પદાર્થ પાઠ ?
તક પર તક નામની છાપ કદી હોતી નથી.એ સમસ્યાનાં સ્વરૂપે પણ આવી શકે કે કોઈ પરિસ્થિતિના રૂપમાં પણ સામે આવી શકે છે. કોઇનાં કહ્યા સિવાય જ આપણે એ સમસ્યાનો કે પરિસ્થિતિનો ઉકેલ કાઢવા માટે આપણી આવડત, અનુભવ અને ક્ષમતાને કામે લગાડવાં જોઈએ. નફામાં, વધારે ને વધારે તકો આપણી સમક્ષ આવવાની શક્યતાઓ વધતી રહે છે.
પરિવર્તન

૨૦૧૪નું વર્ષ ખરા સંક્રમણનું હતું. એક મોટી નાણાંકીય સેવાઓનાં ક્ષેત્રની કંપનીમાં વરિષ્ઠ અગ્રણી ભૂમિકા સ્વીકારવાનું નક્કી કરવું જ મારી શ્રદ્ધાની અનેક રીતે કસોટી હતી. કુટુંબ સાથે બીજાં શહેરમાં સ્થળાંતર કરવું અને તેની સાથે નવાં લોકો અને નવી સંસ્કૃતિના અનુભવ કરવાના હતા. આ પરિવર્તનને ખાળવાનાં કારણો તો મારી પાસે ઘણાં હતાં, પણ તેમ છતાં, મેં તેમાં માથું મૂકીને ઝંપલાવ્યું જ. આ માત્ર પરિવર્તન જ નહીં, પણ સંક્રમણ વધારે હતું. પરિવર્તન બાહ્ય હોય છે અને આપણને બહારથી અસર કરે છે. પરિવર્તન એકંદરે સ્થૂળ હોય છે. સંક્રમણ આપણી અંદર થાય છે અને તે ઉપરછલ્લું કે દેખીતું ન પણ હોય. તે સૂક્ષ્મ હોય છે.

મને મળેલો મહત્ત્વનો પદાર્થ પાઠ ?
પરિવર્તનમાં આપણો બાહય વિકાસ થાય છે. સંક્રમણમાં આપણે અંદરથી બદલતાં જઈએ છીએ!
ક્રિયામૂલક શિક્ષણ દ્વારા સતત શીખતા રહેવું

હું સ્વનિર્ધારીત, સ્વયંપ્રેરીત કાર્ય મૂલક શિક્ષણનો ચાહક છું. અત્યાર સુધી હું જે કંઇ શીખ્યો છું તે સ્વયંપ્રેરિત જ રહ્યું છે. એ સિલસિલો ચાલુ રાખવા માટે હું ઘણા વ્યાપક ઑનલાઇન કોર્સ કરતો જ રહું છું,વ્યાપાર મૅનેજમૅન્ટનાં પુસ્તકો તેમ જ કંઈ કેટલાય બ્લૉગ્સ વાંચતો રહું છું અને કેટલીય ટ્વીટર ચર્ચાઓમાં સક્રિય ભાગ લેતો રહું છું.

મને મળેલો મહત્ત્વનો પદાર્થ પાઠ ?
શીખવાની ચપળતા - સતત નવું શીખવાની ,જરૂર પડ્યે જૂનું ભૂલવાની આવડત અને પોતાની કારકિર્દી કે આપણાં વ્યાવસાયિક કાર્યક્ષેત્રમાં (અને અંગત જીવનમાં પણ) અસરકારકપણે અમલમાં ઉતારી શકવાની ક્ષમતા.
સુફલ યોગાનુયોગ

હું પહેલેથી આયોજન કરી અને તે યોજનાઓને પૂરાં ઉત્સાહથી અમલમાં ઉતારવાનો આગ્રહી છું; પણ ૨૦૧૪ના અનુભવો પછીથી હવે સમજાય છે કે સુફલ યોગાનુયોગો પણ આપણી નિયતિનો જ એક મહત્ત્વનો હિસ્સો છે, જે આપણને અકલ્પ્ય દિશામાં ખેંચી જઈ શકે છે. આ નસીબના ખેલના પાસા સીધા પડવાની વાત નથી. આ તો બહુ જ સભાનતાથી કરેલાં કામો અને તેના થકી ઊભા કરેલા સંપર્કો અને જાણ્યાં અજાણ્યાં પાદચિહ્નોની વાત છે. સુફલ યોગાનુયોગ આ સંપર્કો કે પાદચિહ્નોને કમાલની રીતે યોગ્ય સમયે જોડી કાઢીને આપણી સામે તકનાં સ્વરૂપે પેશ કરી આપે છે. મારા સંજોગોમાં યોગ્ય સમયે સહી જગ્યાએ હાજર હોવા પૂરતો હું જરૂર ભાગ્યશાળી હતો. આ કમાલ મારાં આયોજનની નહીં, પણ મારાં સંન્નિષ્ઠપણે કામ કરતા રહેવાના, દરેક પરિસ્થિતિમાં શકય તેટલું સક્રિય યોગદાન આપવાના અને જે મારી પાસે છે તેને લોકો સાથે વહેંચવાના અભિગમને કારણે જે વાવ્યું હતું તે અણીના સમયે ઊગી નીકળવાની હતી.

મને મળેલો મહત્ત્વનો પદાર્થ પાઠ ?
આજનાં એકબીજાં સાથે ગૂંથાયેલાં વિશ્વમાં આપણી આવડત, અનુભવો,શીખ અને નિપુણતાને અન્ય સાથે વહેંચતાં રહેવાથી સુફલ યોગાનુયોગની સંભાવનાઓ વધી જાય છે; ભલેને આપણા પ્રયત્નોનાં પરિણામો દેખીતાં કે વસ્તુતઃ તાત્કલિક અસરમાં ફળદાયી ન પણ હોય !
પ્રેમ

કહે છે કે “કોઇ પણ કામમાં ઉત્કૃષ્ટતા સિદ્ધ કરવા માટે એ કામને ચાહવું એ પહેલી જરૂરીયાત છે.” બીજાં બધાંની જેમ હું મારાં કુટુંબ અને મિત્રોમાટે પ્રેમાળ લાગણી તો ધરાવું જ છું - એ પાયા પર તો હું ઉન્નત મસ્તક ઊભો છું. પણ તે ઉપરાંત મને પસંદ એવાં કામ મળવા માટે પણ હું દિલથી કૃતઘ્ન છું. આપણને કરવાં ગમે તેવાં કામ કરવાની તક મળતી રહે એ બહુ મોટી વાત છે.

મને મળેલો મહત્ત્વનો પદાર્થ પાઠ ?
પ્રેમ એ નેતૃત્વનું બહુ પાયાનું, મહત્ત્વનું સાધન છે - આપણી સાથે કામ કરતાં લોકો માટે, અને તેમનાં શ્રેય માટે આપણને કેટલી લાગણી છે એ તેની એક બહુ જ દેખીતી નિશાની છે. પ્રેમસભર નેતૃત્વ લોકોને તેમનાં કૌશલને નીખરાવવાની તક આપતું વાતાવરણ રચે છે અને તેના માટે જરૂરી સંદર્ભની ભૂમિકા ઘડી આપે છે. સંસ્થાનાં મૂલ્યો અને દીર્ધદર્શન સાથેનાં લોકોનાં તાદાત્મ્યનું પ્રેરક બળ આ પ્રકારની પર્યાવર્ણીય તંત્ર વ્યવસ્થા પૂરી પાડે છે.
- – - – -- – - – -- – - – -- – - – -
તમારાં ૨૦૧૪નાં વર્ષને કયા પાંચ શબ્દોમાં આવરી લેશો? ૨૦૧૫નાં વર્ષમાં કયા પાંચ શબ્દોની હરીભરી હાજરીની અપેક્ષા કરશો?

આપના પ્રતિભાવોનો ઈંતઝાર રહેશે.

બુધવાર, 7 જાન્યુઆરી, 2015

ઔબરજિન અને ઓકરાનો સંદેશ કોને માટે છે ? - દેવદત્ત પટ્ટનાઇક

imageથોડા સમય પહેલાં મેં પ્રેમ, ભોજન અને ડબ્બાવાળાઓ વિષેની એક બહુ સ્પર્શી જાય તેવી ફિલ્મ જોઇ. પણ, તેમાં બાંદ્રાના રહેવાસી એવા પાત્ર દ્વારા શાકનું નામ કંઇક જૂદી રીતે ઓળખાવાતું હતું - ઔબરજિન. સામાન્યતઃ બાંદ્રામાં જ રહેતાં તળનિવાસીઓ આ શાકને બ્રીંજલ - રીંગણ કે બૈંગન - તરીકે ઓળખતાં હોય છે. તો આ ઔબરજિન ક્યાંથી ટપકી પડ્યું ?

એ જ રીતે થોડા સમય પહેલાં મેં એક લાગણીસભર જાહેરાત જોઇ, જેમાં એક છોકરો તેની માને મળવા (કાંદીવલીમાં ?)આવે છે તેની ખુશીમાં મા તેને ભાવતું શાક બનાવે છે. એ શાકને મા ઑકરા કહીને ઓળખાવે છે. ઑકરા ! એ વળી શું? જાહેરાતમાં જોઇ શકાય છે કે એ શાક તો આપણી જાનીપહેચાની ભીંડી - ભીંડાનું છે, જેને અંગ્રેજીમાં તો લોકો પ્રેમથી લેડીફીંગરનાં નામથી જ ઓળખે છે. તો આ ઑકરા વળી ક્યાંથી આવી પડ્યું ?

પછી જરા ઊંડેથી વિચાર કરીએ તો સમજાય છે કે કહાનીકાર આ વાત આપણને ઉદ્દેશીને નથી કહી રહ્યાં. આપણી હાજરી તો આકસ્મિક છે. એ મૂળે તો એવાં શ્રોતાગણ માટે છે જે ઔબરજિન કે ઑકરા જ સમજી શકે - જેમ કે આંતરારાષ્ટ્રીય ફિલ્મ મહોત્સવનું નિર્ણાયક પંચમંડળ કે એવાં કોઇ અન્ય પાશ્ચાત્ય શ્રોતાઓ !

કયા શ્રોતાને ઉદ્દેશીને કહાની રજૂ થઇ રહી છે તેના આધારે તેની ભાષા નક્કી થતી હોય છે. મલ્ટીપ્લેક્ષ માટેની ફિલ્મોની ભાષા એકલ-પર્દાવાળાં થીયેટરવાળાં શ્રોતાગણ માટેની ફિલ્મો કરતાં અકગ જ હોય છે. મને એક ઑસ્કાર-વિજેતા ફિલ્મ યાદ આવે છે જેમાં એક યુવાન ભારતીય અદાકાર 'વિષ્ણુ'ના નામે પોકાર કરે છે. સામાન્યતઃ એ દક્ષિણ ભારતના જે પ્રદેશમાંથી આવેલો બતાવાયો છે, તેમાં તેની પોકાર 'નારાયણ' હોવી જોઇતી હતી. ફિલ્મ હતી વિદેશી શ્રોતાઓ માટે જેમને આમ પણ 'વિષ્ણુ' કે 'નારાયણ'નો તફાવત આમ પણ સમજાવાનો તો હતો નહીં. ડબ કર્યા વિનાની એ ફિલ્મ આજનો ભારતીય શહેરી સમાજ જુએ તો કદાચ તેને પણ 'વિષ્ણુ' અને 'નારાયણ' વચ્ચેનો તફાવત સમજ નહીં પડે. આમ પણ, આને કારણે ફરક શું પડે ?

એક દલીલ એમ પણ થઇ શકે કે સંશોધન ટીમે કહાનીલેખકને રીંગણ/બ્રીંજલ - ઔબરજિન કે ભીંડી/ લેડીફીંગર - ઑકરા કે નારાયણ - વિષ્ણુ વચ્ચેનો તફાવત સમજાવ્યો જ ન હોય ! એમ પણ દલીલ કરી શકાય કે પાત્ર એ બસ એક શબ્દ વાપર્યો, અને આપણે વધુ પડતી ચીકાશ કરી રહ્યાં છીએ. આવા મામુલી તફાવતોથી ખાસ ફેર પણ ન પડે. પણ કહાનીકાર તેનાં શ્રોતાગણ માટે કેટલાં સચિંત છે, અને વળી વાર્તાને કેટલી હદે તેનાં મૂળ રૂપમાં જ કહેવા તે મહેનત કરે છે, એટલું જ કાફી નથી!

મેં એક ભારતીય દ્વારા બનાવાયેલી ફિલ્મનાં અમેરિકામાં ભરપેટ વખાણ થતાં સાંભળ્યાં છે. ફિલ્મમાં એ ક બંગાળી સ્ત્રીને વાળમાં જૂઇનાં ફૂલ ગૂંથેલ બતાવેલ છે. પાશ્ચાત્ય દર્શકને આમ કરીને પ્રભાવિત જરૂર કરી શકાય કારણકે તેને ખબર નથી કે વાળમાં ફૂલ ગુંથવાની પ્રથા બંગાળને બદલે દક્ષિણ ભારતમાં વધારે પ્રચલિત છે.એ જ ફિલ્મનિર્માતાએ ચોમાસામાં લગ્ન થતાં પણ બતાવ્યાં છે - કદાચ પશ્ચિમના લોકોની ભારતની કોઇ પણ (પરદેશી) વાત માટેનાં આકર્ષણનો લાભ લેવો હશે !

એક બહુ મોટા યુરોપીઅન ફિલ્મનિર્માતાએ બુદ્ધ વિષે ફિલ્મ બનાવી હતી, જેમાં સ્મશાનયાત્રામાં ડાઘુઓ 'રામ બોલો ભાઇ રામ' પોકાર કરી રહ્યા હતા. ફિલ્મનો દાવો હતો કે સેટ્સ પર જતી વખતે તે ઐતિહાસીક સ્તરે પૂરે પૂરી રીતે ભૂલરહિત હતી. પણ કોઇ પણ ઇતિહાસકાર કહી જ શકે કે ૨૫૦૦ વર્ષ પહેલાં આ પ્રકારનો સૂત્રોચ્ચાર શક્ય જ નહોતો. આ ફિલ્મ જોયા પછી તો મને એ ફિલ્મનિર્માતાની એ પહેલાંની ચીનના અંતિમ શહેનશાહનાં આવાં ઐતિહાસીક નિરૂપણ વિષે શંકા થવા લાગી હતી.જેટલી હદે દાવો કરાયો હતો તેટલી હદે એ ફિલ્મમાં બતાવાયેલા પોષાકો ખરે ખર એ સમયનું ખરૂં નિરૂપણ કરતા હશે ખરા ? સેટ્સ કે દૈહિક ભાવપ્રદર્શન ખરેખર વાસ્તવિક હશે કે પછી પૌવાર્ત્ય સંસ્કૃતિની કલ્પના માત્ર હશે ?

પ્રાચીન ભારતીય કથા કરવાની પરંપરામાં કથાકાર (સૌતી), વાર્તા (કથા) અને શ્રોતાગણ (શૌનક)વચ્ચે શબ્દોનાં અંતરને બહુ જ શાન્તિપૂર્વક સચેત કરાયું છે. કથાકાર જે કહે છે એ જ રીતે, એ જ ભાવમાં, એ જ શબ્દોમાં કથાનું પાત્ર કહેતું હશે ખરૂં ? લોકોને સહેલાઇથી સમજ પડે એ માટે વાર્તામાં કોઇ ફેરફાર કરાતા હશે ? રજૂ થયેલી વાર્તા પર આ વધી બાબતોની ખાસ્સી ઊંડી અસર પડતી હોય છે.

એટલે જ 'કથા' શબ્દનું મૂળ બહુ અટપટું છે એ વિષે નવાઇ નહીં લાગે. તેમાં 'ક' એ કોણ, ક્યારે, કેમ, ક્યાં શું કામ જેવા પ્રશ્નાર્થનું મૂળ છે, જ્યારે 'થા' એ 'સ્થાપના' સૂચવે છે. વાર્તાનું કામ પણ વાસ્તવિકતાની સ્થાપના જ છે ને ? પણ શું ખરેખર વાસ્તવિકતાએ સિદ્ધ થયેલ સત્ય હોય છે ખરૂં ? સત્ય હોવું જરૂરી પણ છે ? સાચું - કોના સંદર્ભમાં ? આ સવાલોના જવાબો શોધવાના રહે છે.
clip_image001 'મીડ ડે'માં ઑક્ટોબર ૧૩, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ
  • અસલ અંગ્રેજી લેખ, Of Aubergine and Okra વૅબસાઇટ, દેવદત્ત.કૉમ,પર ફેબ્રુઆરી ૨૧, ૨૦૧૪ના રોજ BlogSociety ટૅગ હેઠળ પ્રસિધ્ધ થયેલ છે.
  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ જાન્યુઆરી ૭, ૨૦૧૫

બુધવાર, 31 ડિસેમ્બર, 2014

મુશ્કેલ સમયમાં સાચી રીતે લંગર નાખવાના ૯ નુસ્ખા

- કૌશલ માંકડ
clip_image002


ભરતી આવે ત્યારે તો બધી હોડીઓ પાણીમાં ઊંચકાઇ જતી હોય છે. પણ જ્યારે ઓટ આવે ત્યારે જે હોડીઓ સાચી રીતે લાંગરવામાં ન આવી હોય તેમને બહુ નુક્સાન થઇ શકે છે. મુશ્કેલ સમયની ઓટમાં જો ભરાઇ ન પડવું હોય, તો લંગર નાખતી વખતે બરાબર ધ્યાન આપવું જોઇએ. પાણીના પ્રવાહમાં તણાઇ જતાં કે ખરાબે ચડી જતાં સાચી રીતે નંખાયેલું લંગર જ સલામતી બક્ષી શકે છે.

વ્યાપાર-ઉદ્યોગ કે વ્યવસાય વિશ્વમાં સંસ્થાના અગ્રણીમાટે અનુભવી અને ઠરેલ માર્ગદર્શકો પાસેથી મળતું માર્ગદર્શન આવાં જ સાચી રીતે નંખાયેલાં લંગરની ભૂમિકા ભજવે છે.

નાની મોટી સલાહો આપણને સૌને મળ્યા જ કરતી હોય છે. મોટા ભાગે આ પ્રકારની સલાહો 'વિના મૂલ્ય' પણ હોઇ શકે છે. સહુથી કામની તેમ જ ઉપયોગી સલાહ વણમાગી પણ હોઇ શકે છે. પણ તે પોતાની નિશાની તો છોડી જ જતી હોય છે. જ્યારે આપણે કોઇ વિવાદાસ્પદ વિષયનાં નીરાકરણ માટે વિચારમંથન બેઠકમાં ભાગ લઇ રહ્યાં હોઇએ કે લાંબા સમયથી ગુંચવાયેલા પ્રશ્ન અંગે વિચારણા કરી રહ્યાં હોઇએ, ત્યારે આપણાં મનના કોઇ ઊંડે ખૂણેથી એ સલાહ ડોકીયું પણ કરી લેતી હોય છે. સંચાલનમાં સફળતા મેળવતા રહેવા માટે આ બધી સલાહોમાંથી કઇ, ક્યારે અને શી રીતે ઉપયોગમાં લઇ અને ફાયદો કરી લેવો તે કળા અને કૌશલ્ય પર નિપુણતા મેળવવી રહી. અને હા, અહીં આપણે 'ફાયદો' એટલે નાણાંકીય કે ભૌતિક લાભની જ વાત નથી કરી રહ્યાં.

જ્યારે બધું જ બરાબર દોડી રહ્યું હોય, વિકાસનું એન્જીન પૂર ઝડપે દોડી રહ્યું હોય, ત્યારે આમાંની એક પણ સલાહ ન સાંભળીએ તો કદાચ ચાલી જશે, પણ જ્યારે કપરો સમય સામે દેખાતો હોય ત્યારે પણ ઘણી વાર આમાંની બહુ જ કામની સલાહ આપણને યાદ નથી આવતી. આજે જે ૯ નુસ્ખાની વાત કરીશું તે મુશ્કેલ સમયમાં કામ આવતો પટારો છે.

૧. સાતત્યપૂર્ણ કામગીરી પોરસીને લોકોને ખીલવા દો:

અગ્રણી દ્વારા થતા સતત સંવાદ અને સંયોજિત ધ્યાનલોકો ખીલી ઊઠે તેવું વાતાવરણ પેદા કરવામાં મહ્ત્વનો ફાળો આપે છે. સહકર્મચારીને નવું નવું શીખવાની અને તેમ કરીને વિકસવાની, અને જુસ્સો ટકી રહે તે પ્રકારની તકો મળતી રહે તો તેઓ જરૂરથી ખીલી ઉઠશે અને પોતાની સંસ્થાને પણ ખીલવી દેશે.

૨. સહુથી ઉચિત વ્યક્તિને કામ આપો - ઉત્કૃષ્ટતા જ માપદંડ રાખો :

સફળ અગ્રણી માત્ર સફળ વ્યૂહરચના ઘડનારી કે યોજનાઓનો અસરકારક અમલ કરનાર ટીમ જ સંગઠિત નથી કરતાં, પણ તે સાથે સંસ્થાનાં દીર્ઘ દર્શનને પણ ખરા અર્થમાં મૂર્ત કરે તેવાં લોકોને પણ આકર્ષે છે.

૩. તમારો અંતરાત્મા તમારો સાચો સાથી છે :

મુશ્કેલ સમયમાં, આપણાં મૂલ્યોથી ઘડાયેલ આપણો અંતરાત્મા તે સમયે ઉચિત નિર્ણય લેવામાં આપણો રાહદર્શક બની રહે છે. ગમે તેટલા આંકડાઓ કે વિશ્લેષણો કે કંપનીના અનુભવો કંઇ પણ ભલે કહેતા હોય, તમારા અંતરાત્માના અવાજને ચોક્કસ સાંભળજો. તમારા અંતરાત્મા અને તમારી આત્મસૂઝ પર ભરોસો કરજો. જો તેને ખરી વિચારસ્રણીથી પોષ્યો હશે, તો તમારો અંતરાત્મા જરૂર તમારા માટે દીવાદાંડી બની રહેશે.

૪. હંમેશા ધોરી માર્ગ જ પકડો :
મંઝિલ સુધી પહોંચવા માટે જ્યાં સુધી મુખ્ય ધોરી માર્ગ ખુલ્લો હોય ત્યાં સુધી આસપાસની શેરીઓ ન પકડવી.

૫. જોખમોનું વ્યવસ્થાપન સમજદારીપૂર્વક કરવું :

જોખમ વ્યવસ્થાપન આમ જૂઓ તો બહુ જ શિસ્તબધ્ધ અભિગમ અને ટકી રહેવાની કે સફળ થવાની શક્યતાઓ સુધારવા માટેની જહેમત જ છે. જેમ સમય વધારે કપરો એમ શિસ્ત અને જહેમત વધારે સઘન જોઇએ. યુદ્ધના સમયમાં અગ્રણીએ દરેક પગલું માપી માપીને લેવું જોઇએ. હા, જ્યારે બધું સમું સુતરૂં ચલી રહ્યું હોય, ત્યારે છલાંગો મારી શકાય.

૬. તમારા સહુથી આકરા વિવેચકને તમારાથી દૂર ન થવા દેશો :

કહે છે કે ને કે કડવી દવાજ દર્દ ભગાડી શકે છે. આલોચના માટે કાન ખુલ્લા રાખવાથી દરેક પ્રકારની શકયતાઓ અને સંભાવનાઓ નજર સામે રહી શકે છે, જેથી કરીને નિર્ણય લેતી વખતે એક પણ વાત ધ્યાન બહાર ન જાય.

૭. નવી રમતના નવા નિયમો અને નવી કાર્યપધ્ધતિઓ અજમાવતાં રહો :

‘જૈસે થે'ને સ્વીકારી ન લો અને પરિવર્તનના પવનની સામે પારોઠનાં પગલાં ન ભરો. નબળા સંકેતો પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરીને તેમાંથી પણ નવી સંભાવનાઓ ખોળતાં રહો. આ સંકેતોને વધારે શક્તિશાળી બનાવો અને તેમાંથી નીપજતી વ્યાવસાયિક સંભાવનાઓને દરેક નવા સંદર્ભે ફરી ફરીને ખોળી કાઢી શકવાની શક્તિ ખીલવીને પરિસ્થિતિઓનો મહત્તમ લાભ લઇ શકાય તેવું વાતાવરણ ખડું કરો. 'નવા નિયમો અને નવા ખેલ' જ 'હવે પછીની કાર્યપ્ધ્ધતિ' છે.

૮. મનમાં જરા પણ સંદેહ કે ભય રાખ્યા વિના દરેક બાબતને બધી બાજૂએથી તપાસો:

સામે જે માર્ગ દેખાતો હોય તેના પર ચા્લતા થવું એ તો સહેલો ને સટ ઉપાય છે. પણ દરેક શકયાતાઓ ને દરેક દૃષ્ટિએ ચકાસી જવાથી ઘણી નવી સંભાવનાઓના માર્ગ પણ ખૂલી જઇ શકે છે. એ સમયે મનમાં ઊઠતા સવાલોને સંદેહ કે ભયથી મુર્ઝાવા ન દેશો. શકય છે કે આપણે કદી કલ્પના પણ ન કરી હોય તેવો કોઇ જવાબ પણ મળી આવે !

૯. નવા નવા આઇડીયાને અજમાવતા રહો - મુશ્કેલ જણાય એવા નિર્ણયો લેવામાં પાછીપાની ન કરો, અને પડકારોને તકમાં ફેરવવા કટિબદ્ધ રહો :

નવા આઇડીયાની અજમાયશ કરવામાં કે મુશ્કેલ જણાતા નિર્ણયો લેવામાં ઢીલ ન કરશો, કારણ કે પાઘડીની બહાર, નવી જ રીતે, વિચારવાનું કૌશલ્ય જ ઉત્કૃષ્ટ પરિણામો લાવવા માટેના માર્ગ ખૂલા કરી આપી શકે છે. વણખેડાયેલો માર્ગ ઘણી વાર અદ્‍ભૂત અને સર્વોત્તમ સફળતા આપણા કદમોમાં લાવી મૂકી શકે છે. હા, દરેક સિક્કાની જેમ બીજી બાજૂ પણ હોય છે તેમ દરેક પરિસ્થિતિને જોવાના અલગ અલગ દૃષ્ટિકોણ પણ હોય છે તે વાત પણ ભૂલાય નહીં. આમ કરવાથી કોઇ પણ પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા માટે સજ્જ રહેવાશે.

મૂળ  લેખ 9 Tips for Setting The Anchor Rightly To Ensure Safety In Troubled Times નો અનુવાદ



વેબ ગુર્જરી પર ૨૨ ઑગસ્ટ, ૨૦૧૪ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ

બુધવાર, 24 ડિસેમ્બર, 2014

આયુધધારી દેવતાઓ - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક

clip_image003સદીઓથી, હિંદુઓ હાથમાં આયુધો ધારણ કરેલા દેવી દેવતાઓને પૂજતાં રહ્યાં છે. શિવના હાથમાં ત્રિશૂળ, કાલીકાના હાથમાં દાતરડું, વિષ્ણુના હાથમાં ગદા,રામના હાથમાં ધનુષ્ય, કૃષ્ણના હાથમાં ચક્ર કે પરશુરામના હાથમાં કુહાડી.. યાદી લાંબી છે. દુર્ગાપૂજાના મંડપોમાં દેવી મનુષ્યને ભાલાથી વીંધી નાખતાં હોય તેવી મૂર્તિઓ જોવા મળશે.

જે લોકો શાબ્દિક અર્થ પકડે છે તેઓને મન તો સવાલ થાય છે કે શું ભગવાન હિંસાને અનુમોદન આપે છે ? જવાબ છે : ના, તેઓ તો માત્ર દુષ્ટ લોકોનો જ વધ કરે છે.પણ દુષ્ટ લોકોને મારી નાખવાં એ હિંસા ન કહેવાય ? જવાબમાં જાણવા મળે છે 'મારી' નાખવું એ રૂપક માત્ર છે. એટલે શું મહાભારતનાં યુદ્ધમાં કે રામાયણનાં યુદ્ધમાં જે મહા માનવ સંહારની વાતો છે તે માત્ર પ્રતિકાત્મક જ છે ?.... હવે જો આવા અઘરા સવાલો જ પૂછતાં રહીશું તો આપણી સામે કરડી નજરનો પ્રત્યુત્તર આવશે, અને આપણે શાંત પડી જવું પડશે.

હકીકત તો એ છે કે અહિંસાના ગુણ ગાનારાં લોકોને ખરેખર તો હિંસા શું છે તે જ ખબર નથી. મોટા ભાગે લોકો તો જાહેરમાં જે યોગ્ય કહેવાય તેવાં પોપટીયાં કથન દોહ રાવતાં ફરતાં હોય છે.

હિંસા એ કુદરતનું બહુ મહત્ત્વનું ઘટક છે, જેના વડે પ્રાણી જગત પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી શકે છે. ખોરાક માટે કરીને તેમના માટે હિંસા જરૂરી બની રહે છે - ઘેટાં બકરાંએ ટકી રહેવા જમીનમાંથી ઘાસ ખેંચી કાઢવું પડે અને સિંહ વાઘે એ ઘેટાંબકરા કે હરણનુંનું માંસ ખેંચી કાઢવું પડે. વનસ્પતિ સૂર્યપ્રકાશ અને પાણી માટે ખેંચતાણ કરે છે, પશુઓ તેનાં સાથી સાથે પણ ઝઘડી પડે છે. શિકારી પોતાનાં પેટ માટે કરીને શિકાર કરે છે. કુદરતની વ્યવસ્થાને જાળવી રાખતી ખોરાકની સાંકળ અને અગ્રતા ક્રમ એ બંને હિંસા પર જ આધારિત છે. ખોરાકનાં વખાણ કરતા કેટલાય શ્લોકો વડે વેદ પણ આ સત્ય સ્વીકારતા જણાય છે.

શહેરનાં વાતાવરણમાં વસતાં લોકોને કુદરતની આ વરવી વાસ્તવિકતાથી રક્ષણ મળતું રહે છે. પ્રજનન પર નિયમન પ્રસ્થાપિત કરવા માટે બળદ કે ડૂક્કર કે કુતરાની ખસી કરી નખાતી તેમને જોવા નથી મળતી. પક્ષીઓ શી રીતે સાપને ખાઇ જાય છે અને સાપ ઉંદરને ખાઇ જાય છે તે તેમના ઉછેર દરમ્યાન તેમને જોવા નથી મળતું. એટલે તેમને ગણેશની કમર વીંટળાયેલ સાપ અને ગણેશનાં વાહન મૂષક વચ્ચેનો સંબંધ દેખાતો નથી. ખોરાકને લગતી હિંસા સભ્ય સમાજ બીજાંની માથે નાખી દે છે. આપણા માટે આ કામ ખેડૂતો,માછીમારો,પશુપાલકો કે કસાઇઓ કરી આપે છે. આપણે તો માત્ર તૈયાર માલ ખરીદી આવીએ છીએ. પણ પરોક્ષ હિંસા પણ એક રીતે જૂઓ તો હિંસા તો કહેવાય જ ને !

માનવી માટે માનસિક જગતની એક નવી દુનિયા ખૂલી જાય છે.આ દુનિયા વિષેની સમજ બહુ કાચી છે. આપણને શારીરીક હિંસા નથી જોવા મળતી, પણ માનસિક હિંસા આપણી આંખ સામે હોય તો પણ તે આપણને દેખાતી નથી. જો કે હમણાં હમણાંથી ન્યાયાલયોએ કુટુંબમાં માનસિક ત્રાસની નોંધ લેવા માંડી છે. લોકો પર અંકુશ કરવો આપણને ગમે છે,એટલે આ પણું ધાર્યું કરાવવા માટે આપણે તેમના પર નિયમો, પુરસ્કારો, દંડ જેવાં સાધનો અખત્યાર કરીએ છીએ. આ નિયમન પણ એક પ્રકારની હિંસા જ છે. પણ આપણે તેને હિંસા તરીકે વર્ગીકૃત કરતાં નથી, એટલે દબાયેલી આશાઓ કે કચડાયેલાં અરમાનો કે ઉતરડી કઢાયેલા અભિપ્રાયોની ચીખો અને લોહી અને ઉઝરડા આપણને દેખાતાં નથી !

ઘણી વાર અહિંસાના ભગત લોકો નિયમનનાં શોખીન હોય છે. તેઓ માનસિક ધાકધમકીથી કામ કઢાવી લેતાં હોય છે. આધુનિક ભાષામાં તેને પરોક્ષ આક્રમકતા કહેવાય છે. અહિંસાનો પ્રચાર ઘણી વાર આ માર્ગે જતો દેખાય છે. આ માનસિક હિંસા ચલાવી લેવાય છે; ઘણીવાર તો તેની, જાણ્યે અજાણ્યે, પ્રશંસા પણ થતી હોય છે. તેનો ઉપયોગ શારીરીક હિંસાના જેવા જ, દુનિયાને બદલી નાખવાના કે લોકોને કોઇ એક ચોક્કસ શિષ્ટાચાર ગળે ઉતારવાના હેતુથી કરાતો હોય છે. માનસિક વિશ્વમાં આધિપત્ય, પ્રાદેશિકવાદ, આક્રમકતા છે જે ઘણી વાર તો શારીરીક બળનાં વિશ્વનાં માપ વડે માપી શકાય તે કક્ષાનાં પણ હોય છે. આ માનસિક હિંસા હતાશા અને ક્રોધનાં બીજ વાવે છે, જે જતે દહાડે શારીરીક હિંસાનાં રૂપમાં ઊગી નીકળે છે.

આજનો આધુનિક સમાજ શારીરીક હિંસાને અસભ્ય ગણે છે, પણ માનસિક હિંસા વિષે તે ઘણું ચલાવી લે છે. દેવીદેવતાઓની નજરે આ બધું ચડે છે, પણ પોતાનાં ત્રિશુળો કે ખડગો કે તીરની સામે દૃષ્ટિ કરીને, તેને હસી કાઢતાં જણાય છે.
clip_image001 'મીડ ડે'માં ઑક્ટોબર ૦૬, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ

બુધવાર, 17 ડિસેમ્બર, 2014

રાજેશ સેટ્ટી કૃત શ્રેણી -‘વિશિષ્ઠ બનીએ’ - સંપુટ પાંચમો - ગુચ્છ ૩

#211 – નાટકીયતાથી સચેત રહીએ
| જુલાઇ ૨૯,૨૦૧૦ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
clip_image002
હું જે કહેવા માગું છું તે સમજાવવા મારે એક કહાની કહેવી પડશે.તમારામાનાં ઘણાંએ ભારતીય ફિલ્મો જોઇ હશે, કેટલાંકે કદાચ નહીં પણ જોઇ હોય. જેમણે ભારતીય ફિલ્મો જોઇ છે તે લોકો તો આ કહાની વાંચીને હસી ઉઠશે, પણ જેમણે (ખાસ કરીને 'મસાલા') ભારતીય ફિલ્મો નથી જોઇ, તે લોકો કદાચ હવે પછી એ ફિલ્મો ક્યારે પણ ન જોવાનું પણ નક્કી કરી દેશે !

# ૧: કૉલેજ

કૉલેજમાં એક છોકરો એક છોકરીને ભેટી જાય છે.બંને પ્રેમમાં પડે છે, અને પરણી પણ જાય છે. પછી તો એ..ય, ખાઇ પીને લહેર કરે છે.

શું માનવું છે તમારૂં ?

નાપાસ.

અરે કેમ નાપાસ ? આવું વાસ્તવિક જીવનમાં પણ બનતું જ હોય છે. પણ ચાલો દલીલમાં ઉતર્યા સિવાય વાર્તામાં થોડો મસાલો ઉમેરીએ

# ૨: કૉલેજ

રવિને બેંગલુરુ માટે ખાસ ચાહત હતી.ત્યાં ભણવું એ તેનું સ્વપ્નું હતું. આ કદાચ તેનાં ગામથી માંડ ત્રીજી ટ્રીપ હશે. આ પહેલાંની બંને ટ્રીપ એક દિવસથી વધારે લાંબી નહોતી.પણ આ વખતે સમય માટે હશે. નેશનલ કૉલેજના શરૂઆતના દિવસોમાં તો કંઇ ખાસ બન્યું નહીં. પણ જે દિવસે પ્રિયાએ વર્ગમાં પગ મૂક્યો, તે દિવસથી બધું બદલી ગયું.તેની તરફ શા કારણે આકર્ષાયો તે તો રવિને પણ ખબર ન પડી.કદાચ તેની નીલી આંખો કે તેના હોઠપરનું એ હાસ્ય...! અને તેના ગાલોમાં પડતાં ખંજન. આહ. ભલભલાંનો શ્વાસ અટકી જાય !

સો વાતની એક વાત. બંને પ્રેમમાં પડ્યા, પરણી પણ ગયાં, અને પછી, ખાધું પીધું અને મજા કરી...

બોલો, હવે તમારૂં શું માનવું છે ?

ફરી નાપાસ ?

અરે હોતા હશે, પહેલા કિસ્સા કરતાં તો વાતમાં ઘણું ઉમેર્યું છે. કેમ ખરૂંને ?

ઠીક છે, ઠીક છે, ચાલો દલીલોમાં નહીં ઉતરી પડીએ...

હજૂ એક વધારે પ્રયત્ન ....

# ૩: કૉલેજ

રવિને બેંગલુરુ બહુ જ ગમતું. ત્યાં ભણવું એ તેનું સ્વપ્નું હતું.તેનાં ગામની બહાર કદાચ આ ત્રીજી ટ્રીપ માંડ હશે.આ પહેલાં તો ગામની બહાર માંડ એકાદ દિવસ જ રહ્યો હશે. પણ આ વખતે તો વધારે સમય માટે રહેવાનું થશે. નેશનલ કૉલેજના શરૂઆતના દિવસો તો ખાસ કંઇ બન્યા વગર જ પસાર થઇ ગયા. પણ જે દિવસે પ્રિયાએ વર્ગમાં પગ મૂક્યો, તે દિવસથી બધું જ બદલાઇ ગયું. શા કારણે તેની તરફ આકર્ષાઇ ગયો, તે તો રવિને સમજ જ ન પડી - કદાચ તેની નીલી આંખો કે તેના હોઠપરનું એ હાસ્ય...! અને તેના ગાલોમાં પડતાં ખંજન. આહ. ભલભલાંનો શ્વાસ અટકી જાય !

રવિને પ્રિયા વિશે બધું જ જાણવું હતું. તેનો પોષાક કે તેની ગાડી જોતાં એક વાત તો નક્કી હતી કે બંનેની આર્થિક કે સામાજિક કક્ષામાં તો આસમાન જમીનનો ફેર હતો. પોતે ભણવામાં ઘણો પ્રતિભાશાળી હતો, પણ તેમનું જોડું જામવા માટે તો કોઇક ચમત્કાર જ થવો ઘટે ! પછીના થોડા દિવસોમાં, ક્યારેક લાયબ્રેરીમાં, તો ક્યારેક કેન્ટીનમાં કે ક્યારેક એક જ સાથે વર્ગમાં દાખલ થતી વખતે કે ક્યારેક બંને પોતપોતાનાં મિત્રવર્તુળમાં મગ્ન હોય ત્યારે... બંનેની આંખો મળતી રહી. તેની નજર તો કાયમ પ્રિયાની પાછળ જ દિવાની બની રહેતી, પણ પ્રિયાએ પલટીને હજૂ જોયું નહોતું.

રવિ પણ એમ ગાંજ્યા જાય એમાંનો નહોતો.

સો વાતની એક વાત... બંને પ્રેમમાં પડ્યા, પરણી પણ ગયાં, અને પછી, ખાધું પીધું અને મજા કરી...

બોલો હવે તમારે શું કહેવું છે?

ના પાસ..?

અરે હોતા હશે.. પણ.. ખેર.. ચલો હજૂ એક પ્રયાસ કરીએ

# ૪: કૉલેજ

રવિને બેંગલુરુ બહુ જ ગમતું. ત્યાં ભણવું એ તેનું સ્વપ્નું હતું.તેનાં ગામની બહાર કદાચ આ ત્રીજી ટ્રીપ માંડ હશે.આ પહેલાં તો ગામની બહાર માંડ એકાદ દિવસ જ રહ્યો હશે. પણ આ વખતે તો વધારે સમય માટે રહેવાનું થશે. નેશનલ કૉલેજના શરૂઆતના દિવસો તો ખાસ કંઇ બન્યા વગર જ પસાર થઇ ગયા. પણ જે દિવસે પ્રિયાએ વર્ગમાં પગ મૂક્યો, તે દિવસથી બધું જ બદલાઇ ગયું. શા કારણે તેની તરફ આકર્ષાઇ ગયો, તે તો રવિને સમજ જ ન પડી - કદાચ તેની નીલી આંખો કે તેના હોઠપરનું એ હાસ્ય...! અને તેના ગાલોમાં પડતાં ખંજન. આહ. ભલભલાંનો શ્વાસ અટકી જાય !

રવિને પ્રિયા વિશે બધું જ જાણવું હતું. તેન પોષાક કે તેની ગાડી જોતા એક વાત તો નક્કી હતી કે બંનેની આર્થિક કે સામાજિક કક્ષામાં તો આસમાન જમીનનો ફેર હતો. પોતે ભણવામાં ઘણો પ્રતિભાશાળી હતો, પણ તેમનું જોડું જામવા માટે તો કોઇક ચમત્કાર જ થવો ઘટે ! પછીના થોડા દિવસોમાં, ક્યારેક લાયબ્રેરીમાં, તો ક્યારેક કેન્ટીનમાં તો ક્યારેક એક જ સાથે વર્ગમાં દાખલ થતી વખતે કે ક્યારેક બંને પોતપોતાનાં મિત્રવર્તુળમાં મગ્ન હોય ત્યારે... બંનેની આંખો મળતી રહી. તેની નજર તો કાયમ પ્રિયાની પાછળ જ દિવાની બની રહેતી, પણ પ્રિયાએ પલટીને હજૂ જોયું નહોતું.

રવિ પણ એમ ગાંજ્યા જાય એમાંનો નહોતો...પણ એ દિવસ..રવિ કદી ભૂલી નહીં શકે...તે પોતાના બે મિત્રો સાથે હૉસ્ટેલ તરફ જઇ રહ્યો હતો. પ્રિયા પણ તેની મિત્રો સાથે આગળ હતી. બંને વચ્ચે ઠીક ઠીક અંતર હતું. તેના મિત્રો કંઇક વાત કરી રહ્યા હતા, પણ રવિની નજર તો પ્રિયા પર જ ચોંટી રહી હતી. એક કાળી BMW પાછળથી એ છોકરીઓ પાસે આવીને ઊભી રહી, પ્રિયાની મિત્રો હાથ ઊંચો કરીને જતી રહી, વાદળી સ્યુટ પહેરેલા એક ભાઇ ગાડીમાંથી ઉતર્યા અને પ્રિયાની સામે હસ્યા. નક્કી પ્રિયાના પિતાજી હશે..રવિનાં પગલાં થોડાં ધીમાં પડ્યા, પણ એટલામાં જ તેનો એક મિત્ર બોલી ઊઠ્યો, "બાપ રે.. આ તો શંકર છે..ચાલો ચાલો અહીંથી જલ્દી જલ્દી ચાલતી પકડો.' તેમણે રવિનો હાથ પકડીને ભાગવાવાળી કરી. ભાગતાં ભાગતાં પણ રવિ તો ગુંચવાયેલો જ રહ્યો..પાછળ વળીને તેણે શંકર કોણ છે તે જોવા કોશીશ કરી... તેના મિત્રએ તેને સલાહ આપી, 'રહેવા દે રવિ.. આપણે માથાકૂટ્માં પડવું નથી. એમાં કંઇ ભલી વાર પણ નથી'. રવિએ હકારમાં ડોકું ધુણાવ્યું અને પાછળ નજર સાથે દોસ્તોની સાથે ઘસડાતો રહ્યો.

ખેર.. સો વાતની એક વાત. બંને પ્રેમમાં પડ્યા, પરણી પણ ગયાં, અને પછી, ખાધું પીધું અને મજા કરી...

બોલો હવે તમારે શું કહેવું છે?

ચાલો, આપણે મૂળ મુદ્દા પર આવીએ.

તમે દરેક તબક્કે 'નાટ્યાત્મકતા'નાં તત્ત્વનો થતો વધારો જોઇ શક્યાં હશો. જો કે પહેલાં ત્રણ સ્વરૂપ ન વાંચ્યાં હોય, તો ચોથાં સ્વરૂપમાં અમુક નાટ્યાત્મક તત્ત્વો નજતે પણ ન ચડે એમ પણ બને.

મોટા ભાગની ફિલ્મોમાં આવું કંઇકને કંઇક 'નાટકીય' તત્ત્વ તો હોય જ. જો તે આપણી નજરે ન ચડે તો આપણે કદાચ એ નાટ્યાત્મકતાને સાચી પણ માનવા લાગી જઇએ, જે ક્યારેક તો આપણને જ નુકસાનકર્તા પણ બની રહે.

આપણાં જીવનમાં બીનજરૂરી નાટ્યત્મકતા ન પ્રવેશે એવી શુભેચ્છાઓ ...

#212 – સ્વ-અવમૂલ્યનવડે પોતાની જાતને ઉતારી પાડવાનો યથોચિત ઉપયોગ કરીએ
| ઑગસ્ટ ૧૮, ૨૦૧૦ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
clip_image004

પોતાની જાતને ઉતારી પાડવી એટલે પોતાની આવડત કે સિદ્ધિઓનું ઓછું મૂલ્ય આંકવું. તેનો અર્થ એમ પણ થાય કે આપણે પોતે જ આપણા માટે ઊંચો અભિપ્રાય નથી ધરાવતાં. સામાન્ય રીતે, એનો અર્થ એવો પણ થાય કે આપણામાં ખુદ પર જ વિશ્વાસની કમી છે. અને જો બહુ જ આત્યંતિક અર્થઘટન કરીએ તો એમ પણ કહી શકાય કે આપણે લઘુતા ગ્રંથિથી પીડાઇએ છીએ.

આટલી બધી નકારાત્મક વાતોને વળી આપણાં વિશિષ્ઠ થવા સાથે શું લેવા દેવા ?

ખૂબી છે તો યથોચિત ઉપયોગ.

જો તેનો બરાબર સમજીને ઉપયોગ કરવામાં આવે તો તે એકરાગની કડી જોડવામાં અને લોકોને નજદીક લાવવામાં બહુ શક્તિશાળી સાધન પરવડી શકે છે.

કેમ ?

(જો બરાબર ઉપયોગ કરવામાં આવે તો) સ્વ-અવમૂલ્યન આપણામાં રહેલ માનવીય તત્ત્વ બહાર લાવી આપે છે. સામેની વ્યક્તિને 'કોર્પોરેટ અવતાર' સમી કૃત્રિમ મૂર્તિ કરતાં 'માનવ' અંશો ધરાવતી વ્યક્તિ સાથે સંબંધ રાખવો વધારે જ પસંદ આવે.

આવું શી રીતે કરી શકાય ?

આ બાબતે થોડા વિચારો સાદર રજૂ કરેલ છે:

૧. ભૂતકાળની વાતોનું અવમૂલ્યન કરવું.:

જેમ કે, વિદ્યાર્થી અવસ્થામાં કંઇક મૂર્ખામી કરી બેઠા હતા. અણસમજ અવસ્થામાં બધાં જ કંઇકને કંઇક તો (નાની યા મોટી) ભૂલ કરી બેસતાં હોય છે - એટલે એ મૂર્ખામીઓને યાદ કરવામાં એક પ્રકારનું નિખાલસપણું છે.

૨. પોતાનાં વ્યક્તિત્વ (કે ક્ષમતા)નાં સબળ પાસાંના દાયરામાં સ્વ-અવમૂલ્યન કરવું:

જો તમે સારા વાટાઘાટકાર હો તો કોઇ મંત્રણા દરમ્યાન તમે કેવો છબરડો વાળ્યો હતો તે વિષે કહી શકાય. પોતાનાં સબળ પાસાંના ક્ષેત્રમાં પણ બધાં જ ક્યારેક થાપ ખાઇ જતામ હોય છે. એટલે યોગ્ય સંદર્ભમાં આ પ્રકારનું ઉદાહરણ ટાંકવાથી તમે તમારી બીજી વાત માટે પણ ધ્યાનાકર્ષિત કરી શકો છો.

3. લોકો જ્યાં ભૂલો કરી જ બેસતાં હોય તે બાબતોમાં સ્વ-અવમૂલ્યન કરો:

સર્વસામાન્ય છબરડા અને ભૂલોને સ્વીકારી લેવાથી આપણે પણ બીજાં જેવાં જ - ભુળ કરવા પાત્ર - ક્ષમ્ય વ્યક્તિ છીએ તેમ પ્રતિપાદિત કરવાનો સારો મોકો કહેવાય.

૪. જે બાબતમાં આપણે આગળ વધી ચૂક્યાં છીએ ત્યાં પણ સ્વ-અવમૂલ્યન કરી શકાય:

દરેક વ્યક્તિ એક જ જગ્યાએ સ્થિર નથી બની રહેતી, સફળતા હોય કે નિષ્ફળતા, આગળ તો વધતાં જ રહેવું પડે.આપણને જ્યાં અનુકૂળ ન પડ્યું, ત્યાંથી આગળ નીકળી ચૂક્યા પછી, એ વિષે આપણી વ્યથા અને શું ખોટું થયું તે વિષેની સમજ લોકો સાથે વહેંચવાથી તેમની સાથેનો તંતુ જોડવામાં મદદ મળી શકે છે.

૫. આપણાં અજ્ઞાત (કે અજાણ) ક્ષેત્રમાં સ્વ-અવમૂલ્યન કરી શકાય:

જેમ કે, પહેલાં જ ઔદ્યોગિક સાહસના અનુભવો. ઘણી વસ્તુઓ એવી હોય ચે સ્વાનુભવ વગર શીખી નથી શકાતી.આવા પ્રસંગોએ મોટા ભાગનાં લોકો ઠોકર ખાઇ ચૂક્યાં હોય છે. જો આ બાબત પ્રસ્તુત વિષય સાથે સંદર્ભ ધરાવતી હોય, તો તમે લોકો સાથે અનુભવ વહેંચવા માટે તૈયાર છો તેવો સકારાત્મક સંકેત આપી શકાય છે.આમ, સમઅનુભવી લોકોનું એક વર્તુળ પણ બની રહે છે.

સ્વ-અવમૂલ્યન બહુ નાજૂક બાબત છે, એટલે વધારે ઉદાહરણો આપવાને બદલે હું મારા અનુભવો જ તમારી સાથે વહેંચીશ. હા, મારા ફાળે પણ છબરડાઓનો હિસ્સો તો હોયજ ને !

Rajesh Setty: The Story So Far…

Photo Courtesy: ktpupp at Flickr

#213 – બંધ બેસતાં ન હોય તેવાં તુલનાત્મક માપદંડો વિષે સચેત રહીએ
| ઓગસ્ટ ૨૩, ૨૦૧૦ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
clip_image006
જેના માટે આપણને માન હોય તેને આદર્શ બનાવવું એ ઝડપથી આગળ વધવા માટેનો એક અસરકારક માર્ગ છે.કોઇ પણ ક્ષેત્રનાં આદર્શ વ્યક્તિત્વો આપણને ઊંચાં તુલનાત્મક માપદંડનાં લક્ષ્ય વડે વધારે સારી કામગીરી કરવામાં જરૂર મદદરૂપ નીવડી શકે.આદર્શને અનુસરવામાં કે તુલનાત્મક માપદંડ સિદ્ધ કરવામાં ખૂબી એ છે કે આપણામાં થતા ફેરફારો જોવા માટે આપણે એ સ્તર સુધી પહોંચવાની જરૂર નથી પડતી. એ સફરના માર્ગમાં જ ફાયદાઓ દેખાવાના શરૂ થઇ જઇ શકે છે.

આમ આદર્શ કે/અને માપદંડનાં અનુકરણમાં બેવડો ફાયદો છે - સફરના અંતે થનારો મોટો ફાયદો અને સફર દરમ્યાન થતા નાના ફાયદાઓ.

જો કે, જો એ આદર્શ બરાબર બંધબેસતો ન હોય, તો મુશ્કેલીઓનો પાર ન રહે એમ પણ બને. બધાં એટલાં તો સમજુ હોય જ છે, એટલે ભૂલનાં કુંડાળાં તો ફસાઇ પડવાની ભૂલ નહીં જ થાય તેની મને ખાત્રી છે. આદર્શ બરાબર હોય પણ તુલનાત્મક માપદંડ બરાબર ન હોય, ત્યારે થોડી નાજૂક સ્થિતિ બની રહે છે. ફરક એટલો સૂક્ષ્મ છે કે શરૂમાં કદાચ નજરે પણ ન ચડે. પણ જો અહીંયાં ભૂલ થઇ ગઇ, તો એવું લાગશે આપણી સફર બહુ જ સહી માર્ગ પર આગળ ધપી રહી છે, પણ જ્યારે અપેક્ષિત અંતિમ પરિણામથી કંઇક સાવ જૂદું પરિણામ નજર સામે આવવા લાગે છે, ત્યારે આ સફરનો થાક અનુભવાય છે.

એક ઉદાહરણ (આને માત્ર, અને માત્ર, ઉદાહરણ જ ગણવા ખાસ વિનંતિ)

એક મિત્ર સાથે સામાજિક માધ્યમો વિષે વાત થઇ રહી હતી. વાત ટ્વીટર પર આવી પહોંચે તે તો સ્વાભાવિક જ છે.તેમણે ખાસ્સો સમય ટ્વીટરનો ઉપયોગ જર્યો હતો, પણ તેમનો અનુભવ કંઇક અંશે નિરાશાજનક રહ્યો હતો.તેઓ હજૂ સુધી ૧૦૦૦ 'ફોલોઅર્સ'નો આંકડો પાર નહોતા કરી શક્યા. તેમને નવાઇ લાગતી હતી કે લોકોને હજારોની સંખ્યામાં 'ફોલોઅર્સ' કેમ મળી જતા હશે ? તેમનું કહેવું હતું કે આમાંના કોઇ એકાદને પણ જો તેઓ અનુસરી શકે, તો તેમને પણ હજારો 'ફોલોઅર્સ' મળી રહે ! બસ, એ માટે થોડો સમય કાઢવાની જરૂર હતી.

માત્ર કુતુહલવશ, મેં તેમને બહુ જ પસંદ એવાં બે ત્રણ નામો કહેવા કહ્યું. હજૂ થોડી પૂછપરછ કરતાં, શામાટે તેઓ તેમનાથી અભિભૂત છે, અને શામાટે તેમને પોતાના આદર્શ માને છે વિષે પણ તેમણે કહેવા માંડ્યું. હજૂ થોડાં વધારે ઊંડાં ઉતરતાં તેમને સમજાયું કે એ લોકોને તો આટલાં બધાં ફોલોઅર્સ તેમના મૂળ વ્યવસાયના વિકાસ માટે જ જરૂરી હતાં. તેમનાં જીવન અને વ્યવસાયની તે (ફરજિયાત) જરૂરીયાત હતી. આમ, ચોક્કસ સાધ્ય માટે જરૂરી સાધનોનો આ તો સીધો સીધો દાખલો હતો.

જ્યારે સામે પક્ષે, મારા એ મિત્ર ટ્વીટર પર ફોલોઅર્સ કેમ વધારવા એ સમજવામાં જે સમય વ્યતિત કરે તે સમયમાં બીજું ઘણું કરી શક્યા હોત.ખેર, અમારી લાંબી પહોળી ચર્ચા બાદ પણ અમે એવા કોઇ જ નિષ્કર્ષ પર ન પહોંચી શક્યા જેમાં તેમની અપેક્ષા મુજબનાં પરિણામ સિદ્ધ કરવા માટે આ વ્યૂહરચના કોઇ પણ હિસાબે બધબેસતી હોય.

આ એક એવો દાખલો છે, જેમાં તેઓ ધારેલું પરિણામ મેળવ્યા બાદ પણ કંઇ ન મેળવી શક્યા હોત.

જો જો, હું એવું નથી કહેતો કે ટ્વીટર પર બહુ ઘણાં ફોલોઅર્સ મેળવવાંનો કોઇ અર્થ નથી !પણ સવાલ એ છે કે "જે કંઇ આપણે સિદ્ધ કરવા માગીએ છીએ તેને માટે એટલી કિંમત ચૂકવવી જરૂરી છે ખરી ?" અથવા, 'ટ્વીટર પર એટલાં ફોલોઅર્સ મેળવવા માટે કોઇ બીજો માર્ગ છે કરો?' [કદાચ, કદાચ જ હોં, આપણું દિલ જે ચાહે છે તેને પૂરી લગનથી કરવાથી એટલાં ફોલોઅર્સ આપોઆપ જ મળી રહે !]

બીજા શબ્દોમાં કહીએ, તો આપણને કોઇની અમુક બાબત બહુ જ પસંદ પડી શકે, પણ તેનો અર્થ એ નથી કે એ જે કંઇ કરે તે બધું જ આપણે કરવું જ. તેઓ જે કંઇ કરે છે તે શામાટે કરે છે તે વિષે આપણી પાસે બધી જ માહિતી હોય તેમ જરૂરી નથી. આ તો કોઇ કોયડાની વિખરાયેલ પડેલ કડીઓ જેવી વાત છે. આપણને તો છૂટી છવાયી કડીઓ જ દેખાતી હોય, આખો કોયડો કેમ ઉકેલાશે તે તો માત્ર તેમને જ ખબર હોય. એ લોકો તો સ્માર્ટ છે, તેમને ખબર છે કે તેમને શું ઉપયોગી છે. તેમની પાસેથી શીખવામાં વાંધો નહીં, પણ બધું જ અનુકરણ કરતાં પહેલાં આપણાં અપેક્ષિત પરિણામો અને તેન સિદ્ધ કરવા માટે જરૂરી વ્યૂહરચના સાથે એ સુસંગત છે કે નહીં તે તો સમજી જ લેવું જોઇએ.

બંધ બેસતું ન હોય તેવું તુલનાત્મક માપદંડ લાંબે ગાળે બહુ નુકસાન કરી શકે છે. બહુ વધારે રોકાણ કરવાનું નક્કી કરી બેસતાં પહેલાં એ જોડાણનો હિસાબ માડી લેવાની જવાબદારી માત્ર આપણી પોતાની જ છે.

Photo Courtesy: communitiesuk on Flickr

#214 – આભાર ગણત્રીના જાદૂનું સામંજસ્ય ખોળી કાઢીએ
| ડીસેમ્બર ૨, ૨૦૧૦ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
clip_image008
મહિનાના અંતે કરવા માટેની આ એક બહુ જ સરસ કસોટી છે.

કસોટી

મહિનાની પહેલી અને છેલ્લી તારીખ વચ્ચેની કોઇ પણ એક તારીખ પસંદ કરો. હવે તમારાં ઇ-મેલનાં ઇનબોક્ષમાં એ તારીખ પર જાઓ.

સહુથી પહેલાં Sent Items ખોલીને દરેક ઇ-મેલ પર એક સરસરી નજર નાખી જાઓ. જે જે ઇ-મેલમાં તમને દિલથી કહેલ "આભાર" નજરે ચડે, તેના માટે તમારી "કહેવાયેલા આભાર ગણત્રી'માં એ દિવસ એક એક સંખ્યા ઉમેરતાં જાઓ.

તે પછી એ દિવસનાં ઇનબોક્ષમાં પણ તે જ રીતે, દિલથી માનેલા આભાર ખોળી કાઢો. આ વખતે તેને 'આવેલા આભારની ગણત્રી'માં ઉમેરતાં જાઓ.

હવે તમને યોગ્ય લાગે તે મુજબની એક "આભારની નિર્ધારીત ગણતત્રી'ની સંખ્યા નક્કી કરો. આજની આ કસોટી માટે ધારો કે આપણે ૭(મી) તારીખ પસંદ કરી હતી.

વિશ્લેષણ

"કહેવાયેલા આભાર ગણત્રી" પર નજર કરો. જો કહેલા આભાર ની સંખ્યા સંખ્યા કરતાં "આભારની નિર્ધારીત ગણતત્રી'ની સંખ્યા ઓછી હોય, તો તેનાં કારણો તો ઘણાં હોઈ શકે, પણ બે કારણ ખાસ યાદ રાખવા જેવાં છે :

૧. આપણી આસપાસ આભાર માનવા યોગ્ય વ્યક્તિઓ ઓછી છે. બહુ ઇચ્છનીય સ્થિતિ તો ન કહેવાય !

                                 કે પછી

૨. લોકોને આપણે ખરાં દિલથી આભાર માનવામાં કંજૂસાઇ કરીએ છીએ કે ચૂકીએ છીએ. આ પરિસ્થિતિ પણ ઇચ્છનીય તો ન જ કહેવાય.

બંને કિસ્સામાં આપણે બદલવાની જરૂર તો છે જ.

હવે નજર કરો 'આવેલા આભારની ગણત્રી' પર. જો અહીંયાં પણ સંખ્યા "આભારની નિર્ધારીત ગણતત્રી'ની સંખ્યા ઓછી હોય ઘણી શક્યતાઓમાંથી એક શક્યતા ખાસ યાદ રાખવી જોઇએ:

લોકો આપણો દિલથી આભાર માને તેવાં કામ આપણે ઓછાં કરતાં હશું. પરિસ્થિતિ તો આ પણ ઇચ્છનીય નથી.

અહીં પણ કંઇક બદલવું જોઇશે.

ખેર, કોઇ ચોક્કસ પદ્ધતિ મહત્ત્વની નથી. આપણે તો સરળ રીત શોધી કાઢવાની છે. રીત નહીં પણ વિચાર મહત્ત્વનો છે.

મોટા ભાગનાં લોકો આભાર માનવામાં ઊણાં પડતા હોય છે. હશે, કદાચ તેઓ પોતાની બાબતોમાં વધારે પડતાં વ્યસ્ત હશે. પરંતુ, એટલે આપણે પણ બીજાં જેવું જ થવાનું ? જ્યારે જ્યારે કોઇએ આપણને મદદ કરી હોય, ત્યારે તેમનો આભાર માનવા માટેનો સમય તો કાઢવો જ જોઇએ. તેમનો દિવસ સુધરી જશે. શક્ય છે કે ભવિષ્યમાં તેઓ વધારે સારી રીતે મદદ કરવા પણ પ્રેરાય !

એ જ રીતે જે જે લોકો મહત્ત્વનાં યોગદાન કરી શકે છે, તેઓ તે પ્રમાણમાં ખરેખર યોગદાન કરતાં નથી. કારણ એ જ - વ્યસ્તતા ! અહીં પણ આપણે લોકોને ચીલે જ ચાલવાની કોઇ જરૂર નથી. જો મદદ કરીએ તો જ શકય તેટલી મહત્તમ મદદ કરવાની (નવી[! ?]) કેડી પાડીએ.

Photo Couresty: the little list on Flickr

#215 – સફરના માર્ગમાં ક્યારે પણ કામ એવા બિલ્ડીંગ બ્લૉક ઘડતાં રહીએ
| ઓગસ્ટ ૧૯, ૨૦૧૧ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
clip_image010
લેગોના બ્લૉક્સ યાદ આવે છે ! લગભગ દરેક વ્યક્તિએ લેગોના, કે એના જેવા બીજા કોઇ પણ, બ્લૉક્સથી નાનપણમાં કંઇને કંઈ રમત તો રમી તો હશે જ.

લેગોના બ્લૉક્સનાં કોઇ પણ ખોખાંમાંના સોએક બ્લૉક વડે કેટલીય રસપ્રદ રચનાઓ ઘડી શકાય છે. જેટલી આપણી સૂઝ વધારે, એટલી વધારે રસપ્રદ રચનાઓ બને.

બીલ્ડીંગ બ્લૉક એ રચનાનાં ઘડતરની સંભાવનોનું એક મહત્ત્વનું ઘટક છે.

આ શક્યતાઓ અંતવિહિન બની શકે છે.

શરત માત્ર એટલી કે જ્યારે જોઇએ ત્યારે લેગો બ્લૉક હાથવેંત હોવા જોઇએ.

આપણાં જીવનનું પણ કંઇક એવું જ છે - જાણ્યે અજાણ્યે આપણે પણ કોઇને કોઇ પ્રકારના બિલ્ડીંગ બ્લૉક આપણાં જીવનમાં ઘડતાં જ રહેતાં હોઇએ છીએ. જો કે એ બધા યોગ્ય પ્રકારના હોય તેમ જરૂરી નથી. આપણે જ્યારે આ બાબતે સભાન હોઇએ છીએ, અને યોગ્ય પ્રકારના જ બિલ્ડીંગ બ્લૉક જ બનાવતાં રહીએ, તો ભવિષ્યને અનંત શક્યતાઓનાં જાદૂ હાથવેંત બની રહે છે.

તેમનાં, બહુ જ જાણીતાં, ૨૦૦૫ની સ્ટૅનફોર્ડનાં વ્યકત્વ્યમાં કંઇક આવી જ વાત કરે છે. તેમનાં એ વ્યક્તવ્યમાં બિંદુઓને જોડતા જવાના વિષય પર જે વાત હતી તેને બહુ જ ટૂંકમાં જોઇએ :

એ સમયે દેશમાં સુલેખનકળા વિષે સહુથી સારૂં રીડ કૉલેજમાં ભણાવાતું હતું.આખા કેમ્પસમાં કોઇ પણ પૉસ્ટર કે કોઇ પણ ખાનાં પરનાં લેબલ બહુ જ મરોડદાર હસ્તલેખનથી જ સુશોભિત કરાયેલાં જોવાં મળતાં. મેં તો કૉલેજ છોડી દીધી હતી, એટલે મારે નિયમિતપણે વર્ગો ભરવાના થતા ન હતા, તેથી મેં સુલેખનકળાના વર્ગ ભરવાનું નક્કી કર્યું. હું ત્યાં સૅરીફ અને સૅન સૅરીફ પ્રકારની અક્ષરાકૃતિ અને જુદા જુદા શબ્દસમૂહો વચ્ચે રખાતી જગ્યા અક્ષરાકૃતિ સુંદર બનાવવામાં શું ભૂમિકા ભજવે છે એવી બધી બાબતો વિષે શીખ્યો. બહુ જ રસપ્રદ, ઐતિહાસિક અને કળાની દૃષ્ટિએ સુક્ષ્મ કહી શકાય એ રીત હતી, જે વિજ્ઞાન કદાચ કદી ગ્રહી ન શકે. મને તેમાં બહુ જ મજ પડી.

આમાંનું કંઇ મારાં જીવનમાં વપરાશે એવી કોઇ આશા તો શેની જ હોય ! પણ દસ વર્ષ પછી, જ્યારે અમે શરૂઆતનાં મૅકીન્તોશ કમ્પ્યુટર ડીઝાઈન કરી રહ્યાં હતાં, ત્યારે મને એ બધું આંખ સામે તરવા લાગ્યું. અમે મૅકમાં એનો ભરપૂર ઉપયોગ કર્યો, જેને પરિણામે એ બહુ જ સુંદર ટાઇપોગ્રાફીવાળું કમ્પ્યુટર બની રહ્યું. મારા કૉલેજકાળમાં એ એક વિષય ભણ્યો ન હોત, તો કદાચ મૅકમાં વિવિધ અક્ષરાકૃતિ અને સપ્રમાણ માપનાં ફૉન્ટ્સનો ઉપયોગ થયો જ ન હોત. વળી વિન્ડૉઝ્માં પણ મૅકની નકલ કરાઇ હતી એટલે કોઇ પણ કમ્પ્યુટરમાં એનો ઉપયોગ ન થયો હોત. મેં જો નિયમિત વર્ગો છોડી ન દીધા હોત, અને સુલેખનના વર્ગો ન ભર્યા હોત, તો કમ્પ્યુટરમાં પણ સુલેખનક્ષમતા આવરી ન લેવાઇ હોત. ભવિષ્યની દષ્ટિએ કૉલેજકાળનાં આ બિંદુઓને કદાચ સાંકળી શકાયાં ન હોત, પણ જ્યારે આજે પાછળ વળીને જોતાં, એ બધું સ્પષ્ટ દેખાય છે.

બીજા શબ્દોમાં, ભવિષ્યની દૃષ્ટિએ બિંદુઓને ભલે જોડવાનું શક્ય ન દેખાતું હોય છે, પણ પાછળ નજર કરતાં તે શક્ય બની રહે છે. એટલે બિંદુઓ ભવિષ્યમાં સારી રીતે જોડાશે જ એવી શ્રદ્ધા રાખવી જોઇએ. આપણે આપણી કોઠાસૂઝ, નિયતિ, જીવન, કર્મ જેવી બાબતમાં શ્રદ્ધા રાખવી જોઇએ. આ અભિગમે મને કદી નિરાશ નથી કર્યો, મારાં જીવનમાં હંમેશાં બહુ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી છે.

જો આપણી પાસે યોગ્ય બિલ્ડીંગ બ્લોક્સ હશે તો ભવિષ્યમાં બિંદુઓ જોડવાની ક્ષમતા બની રહેશે.

યુવાનીમાં કોઇ રચના કરવા બાબતે કદાચ કોઇ આપણા પર ભરોસો ન કરે, પણ તેને કારણે આપણે બિલ્ડીંગ બ્લૉક્સ બનાવતા રહેવામાં તો કોઇ આપણને ક્યાં રોકે છે ?

આવો એક મહત્ત્વનો બિલ્ડીંગ બ્લૉક છે સંબંધો.

જે અહેસાન અરસપરસનાં આદાન-પ્રદાનમાં પરિણમે છે એ પણ બહુ મહત્ત્વનાં બિલ્ડીંગ બ્લૉક છે.

કંઇક ખરેખર કામની વાત કરતી બ્લૉગ પોસ્ટ પણ એ જ રીતે એક મહત્ત્વનો બિલ્ડીંગ બ્લૉક છે.

શ્રોતાઓને જકડી રાખતું પ્રેઝન્ટેશન પણ મહત્ત્વનો બિલ્ડીંગ બ્લૉક છે.

કોઇની વર્તમાન કે ભાવિ ક્ષમતામાં અર્થપૂર્ણ વધારો કરી શકે તેને પણ મહત્ત્વના બિલ્ડીંગ બ્લૉક કહી શકાય.

યોગ્ય બિલ્ડીંગ બ્લૉક ઘડવામાં રેડેલ પ્રયત્નો એ ભાવિ ક્ષમતમાં રોકાણ છે. એટલે આપણા ભાથામાં જેટલા બિલ્ડીંગ બ્લૉક વધારે, તેટલી આપણી સ્પર્ધાત્મકતા સોળે કળાએ ખીલી ઉઠવાની શક્યતાઓ વધારે.

Photo Courtesy: Oce_Technologies

શ્રી રાજેશ સેટ્ટી દ્વારા મૂળ અંગ્રેજીમાં લખાયેલ શ્રેણી -‘Distinguish yourself’-ના લેખોનો ગુજરાતીમાં રસાસ્વાદ- સંપુટ પાંચમો - ગુચ્છ ૩ // અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ ડીસેમ્બર ૧૭, ૨૦૧૪