બુધવાર, 29 ઑક્ટોબર, 2014

બેબલમાં પણ વૈવિધ્ય નથી - દેવદત્ત પટ્ટનાઇક

clip_image003જે છોકરી સાથે દુષ્કર્મ થયું હતું તે તુલુ બોલતી હતી, પણ પોલીસ સ્ટેશનમાં તેની જે ફરિયાદ નોંધાઇ હતી તે મરાઠીમાં હતી, અને કોર્ટનો જે ચુકાદો આવ્યો તે અંગ્રેજીમાં હતો. ભારત સાથેની આ એક કમનસીબી છે. આપણે ત્યાં બહુ ઘણી ભાષાઓ અને તેનાથી પણ વધારે બોલીઓ છે : રૂપિયાની નોટ પર ૧૭, અને બ્રેલને પણ ગણીએ તો ૧૮ ભાષાઓ જોવા મળશે. ઘણી વાર એમ વિચાર આવે કે અમેરિકાના ડૉલરની નોટની જેમ એક જ ભાષા હોય તો કેવું સારું ? જો કે ભાષાનાં વૈવિધ્યની સમસ્યા યુરોપમાં પણ છે - યુરોપીય યુનિયનની માન્ય ભાષા જર્મન રાખવા જાય તો ફ્રેંચ લોકો બાંવડા ચડાવે, અને સ્પેનિશ કે ઇટાલીયન કે ગ્રીક તો કચવાતા જ ફરતા હોય !

એક જ વૈશ્વિક ભાષા કે એક જ ઢાંચાની પોતાની પણ સમસ્યાઓ પણ છે જ, જેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ બાઇબલમાં કહેવાયેલી ટાવર ઑફ બૅબલની કહાનીમાં જોવા મળે છે.


મહા પૂર પછી લોકોને નિમરૉડની રાજ્યસત્તા હેઠળ રહેવાનું થયું.મહારાજ નિમરૉડે લોકોને એક જ ઉદ્દેશ્ય આપવાનું નક્કી કર્યું - વિશ્વનો સહુથી ઊંચો મિનારો બનાવો જેની ટોચ આકાશનાં વાદળો સાથે વાત કરતી હોય. આ મિનારો ટાવર ઓફ બૅબલ તરીકે ઓળખાયો અને માનવીની મહાનતાનું પ્રતિક બની રહ્યો. ત્યાંથી જેટલે સુધી નજર પહોંચતી એ બધાં પર નિમરૉડને માલીકી અનુભવાતી, સમગ્ર માનવજાત તેનાં કદમ ચૂમતી હતી.આ મિથ્યાભિમાન અને મૂર્ખતાથી ભડકી ઉઠેલા ઈશ્વરે ત્યાંની સમગ્ર પ્રજાની જીભ જ વાંકી કરી નાખી, જેને પરિણામે લોકો હવે જૂદી જૂદી બોલી બોલતાં થઇ ગયાં. શરૂઆતમાં આને કારણે અંધાધુંધી પણ ફેલાણી. પછી જે જે લોકો સમાન બોલી બોલતાં હતાં તેઓએ પોતપોતાનાં જૂથ બનાવવાનું ચાલુ કરી અલગથી રહેવાનું શરૂ કર્યું. આમ વિશ્વમાં અલગ અલગ વિચારધારા, અલગ અલગ ભાષા ધરાવતા દેશો અસ્તિત્વમાં આવ્યા. તેમના વચ્ચેના તફાવતોએ નાનામોટા વિવાદોથી માંડી ને યુદ્ધોસુધીનાં સ્વરૂપ પણ જોયાં.

આ કહાણીને અસલામત અને ઇર્ષાળુ ઇશ્વરની વાત કહી શકાય જેણે લોકો તેની સામે એક ન થઇ જાય એટલા માટે કરીને લોકોની જીભ વાંકી કરી અને તેમને અલગ અલગ બોલી બોલતાં કરી નાખ્યાં. કે પછી આ કહાણીને લોકોને એક ભાષા અને એક ઉદ્દેશથી એક કરવાની વિચારસરણીની વાતની દૃષ્ટિએ પણ જોઇ શકાય. કેમ કે જ્યારે જ્યારે આમ થયું છે ત્યારે ત્યારે વિચારોનું વૈવિધ્ય ખતમ થયું છે, અને એટલે બૅબલના મિનારાને ચણવાનો પડકાર પણ ઓગળી ગયો છે.

એક ભાષા એ વૈવિધ્યની મૂળભૂત પરિક્લ્પનાની સાથે જ સુસંગત નથી. વૈવિધ્ય વિના ટકી રહેવું પણ મુશ્કેલ જ છે. કુદરતમાં પણ એકવિધતા નહીં પણ વૈવિધ્ય જ જોવા મળે છે. જ્યારે સંસ્કૃતિ સમાનતાની તરફેણ કરે છે, પણ તેમ કરવા જતાં, નિમરૉડની જેમ, વૈકલ્પિક વ્યક્તિત્વને ખતમ કરી નાખે છે.

આપણે પણ ભારતમાં રહેલ વૈવિધ્યને એક સમસ્યા સ્વરૂપે જ જોતાં આવ્યાં છીએ. એથી વૈવિધ્યમાં 'એકતા' માટે સજાગ પ્રયત્નો પણ થતા રહ્યા છે. એમ માની જ લેવામાં આવે છે કે વૈવિધ્ય વિઘટનકારી જ હોય. હા, વૈવિધ્ય વિવાદ જરૂર છેડે છે, પરંતુ તેને કારણે નવા નવા વિચારોને પણ જન્મવાનો મોકો પણ મળે છે. આ વિષે આપણી (ક્યારેક વધારે પડતી પણ) ખેંચતાણ ચાલ્યા જ કરે છે. જો કે તેના પરિણામે દુનિયાને નવા દૃષ્ટિકોણથી જોવાની તક પણ આપણને મળે છે અને સાથે સાથે આપણાને હંમેશાં યાદ પણ રહ્યા કરે છે કે, ગમે તેટલું મથો પણ જીવન સીધું અને સરળ તો કદાપિ નહોતું, અને ન સરળ રહેશે. બદલતા જતા ઇતિહાસ અને બદલતી રહેતી ભૂગોળના ચળ પરિપ્રેક્ષ્યમાં જૂદા જૂદા સમયે જૂદાં જૂદાં લોકો જૂદી જૂદી ભાષાથી તેને અલગ અલગ સ્વરૂપે જ જોતાં રહેશે.

clip_image001 'મીડ ડે'માં સપ્ટેમ્બર ૨૨, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ

બુધવાર, 22 ઑક્ટોબર, 2014

રાજેશ સેટ્ટી કૃત શ્રેણી - "વિશિષ્ટ બનીએ" - સંપુટ પાંચમો - ગુચ્છ ૧

| જાન્યુઆરી ૨૭, ૨૦૦૯ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
clip_image001


તાજ મહાલ જેવી ભવ્ય કે નાયગ્રાનાં સૌંદર્ય કે ગ્રાંડ કેન્યનની વિશાળતા જેવી વાત તો કોઈકની પાસે જ હોય ! એનો અર્થ એમ નહીં કે આપણે કોઇ વાત જ નથી કરવાનાં. આપ્ણે બીજાંને પણ વાત કહેતાં રહીએ છીએ અને પોતાને પણ વાતો કરતાં તો રહીએ જ છીએ. આપણને પોતાને કહેવાતી વાતો આપણે બીજાંઓને જે વાત કરતાં હોઇએ છીએ તેને લગતી હોય છે. વાતોમાં તો આપણું જીવન વહે છે.

કહેવાનું તાત્પર્ય એ કે આપણે ઇચ્છીએ કે ન ઇચ્છીએ, લોકોને તો આપણે વાત, સારી વાતો, કરીશું એવી અપેક્ષા રહે જ છે. એવી વાતો જેમાં તેમને રસ પડે. એ વાતમાં જો તમને પણ રસ પડે તો સારું, પણ તેની સાથે એ લોકોને કોઈ નિસ્બત નથી. સીધી અને સાદી વાત તો એ છે કે તેમણે સારી વાતો સાંભળવી છે.

આમ જો તમને સારી રીતે વાત કરતાં આવડે તો ઘણું સારૂં, કારણ કે તેને કારણે આપણો બહુ મોટો શ્રોતા વર્ગ બની રહે છે. પણ જો તેમને રસ ન પડે એવી વાતો કરીશું, તો તેઓ એક જ ઝટકામાં મોઢું ફેરવી લેશે.

આપણા મનમાં તરત જ સવાલ થશે, ભલ ને, તેમાંશું થઇ ગયું?

મુદ્દો એ છે કે આપણી પાસે જે સારી, બહુ જ રસ પડે એવી જે, વાત છે તે જે કોઇ સાંભળવા માગતું હોય તેને આપણે કહેવી છે ! હવે એટલા ઉત્સાહમાં આવી જઇને આપણે વાત માંડીએ, એટલે લોકો તેના પર ધડ કરતું ક ઠંડું પાણી તો નહીં રેડી દે, બહુ જ રસથી તમારી વાત સાંભળે છે તેવો "દેખાવ" તો જરૂર કરશે, પણ મનમાં જરૂર વિચારતાં હશે કે આજે સમયના ભોગ લાગ્યા છે !

એમાં પણ જ્યારે સામેની વ્યક્તિને સમયની ખરાખરીની ખેંચ હોય, ત્યારે તો આ બાબત બહુ જ મહત્ત્વની બની રહે છે. આપણી ગમે એટલી 'રસાળ' વાત હોય, ગમે એટલી ઠાવકાઇઅથી અપણે તેને રજૂ કરવાની બધી જ તૈયારીઓ પણ કરી લીધી હોય, તો પણ જરા થોભો, અને વિચારો - 'સામેની વ્યક્તિ માટે આપણી એ વાત ખરેખર કેટલી મહત્ત્વની છે ? અથવા તો વધારે સારો વિચાર તો એ છે કે "આપણી એ વાત સામેની વ્યક્તિમાટે વધારે સારી રીતે પ્રસ્તુત કેમ બનાવી શકાય ?" જો આ બે સવાલના જવાબથી આપણને જ પૂરેપૂરો સંતોષ ન થાય તો આપણી એ વાતચીત દરમ્યાન એ વાત સિવાય જ આગળ વધવું જોઇએ.

વાતોમાં દમ તો બહુ હોય છે, પણ જો તેનો સમજદારી પૂર્વક ઉપયોગ થઇ શકે તો.....

#202 – બંધ બેસતાં આરોપણો ટાળીએ
| જાન્યુઆરી ૨૭, ૨૦૦૯ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ


વધુ પડતી ચાલાકી, કે આળસ,ને કારણે જેમ આપણને અનુકૂળ પડે તેમ કોઇ પણ વાત કે ઘટનાનું અર્થઘટન બેસાડી દેતાં હોઇએ છીએ. અર્થઘટન બેસાડી દેવું એનો એક અર્થ થાય - બંધ બેસતું આરોપણ પહેરાવી દેવું.

જો આપણે વિશિષ્ઠ બનવું જ હોય તો આવાં બંધ બેસતાં આરોપણોની યુક્તિપ્રયુક્તિઓથી બચીને ચાલવું જોઇએ.

વાતને પાટલે માંડવા પૂરતાં, એવાં બંધ બેસાડી દીધેલ આરોપણોનાં કેટલાંક ઉદાહરણો મેં અહીં રજૂ કર્યાં છે. અને આ કંઇ આ વિષય પર આખરી શબ્દ નથી ! તમને ઠીક લાગે તેમ તેમાં સુધારા, વધારા કે ઉએરણો કરી જ શકાય છે. આવી સહી સહી યાદી બનવાવી એ ઉદ્દેશ્ય નથી, ઉદ્દેશ્ય તો છે આવાં બંધ બેસતાં આરોપણોને આપણી રોજબરોજની જીંદગીમાં ઓળખી કાઢવાં અને તેનાથી બચીને ચાલવું.:

1. “અણઆવડતને કારણે કરવી પડતી મહેનત"ને "બહુ જ ધ્યાનપૂર્વક વાતના અંત સુધી પહોંચવું' એવું આરોપણ બંધ બેસાડવું

2. “બીનઅસરકારતા"ને "સારી રીતે પેશ આવવું" એવું આરોપણ બંધ બેસાડવું
[આ શીખ માટે જેનસીઝ ગ્રૂપનાં નીપા શાહને સલામ]
3. “જીવનમાં શું કરવું છે તે જ નક્કી ન કરી શકવું" ને “હજૂ થોડા વધારે વિકલ્પો વિષે વિચારી લઇએ"એવું આરોપણ બંધ બેસાડવું

4. “પૈસા કમાઇ ન શકવા”ને "પૈસા તો હાથનો મેલ છે" એવું આરોપણ બંધ બેસાડવું

5. “સમયસર ન રહેવું"ને "ઉતાવળે આંબા ન પાકે" એવું આરોપણ બંધ બેસાડવું

6. “મુશ્કેલ નિર્ણયો ન કરી શકવા"ને "બધી બાબતોનો વિચાર તો કરી જ લેવો"એવું આરોપણ બંધ બેસાડવું

7. “મુશ્કેલ સંવાદ સમયે ફીફાં ખાંડવાં"ને "ચતુરાઇપૂર્વકની કુનેહથી વાતને રજૂ કરવી"એવું આરોપણ બંધ બેસાડવું

8. “કામ પાર ન ઉતારવાં"ને "૧૦૦ % સહીનો આગ્રહ"એવું આરોપણ બંધ બેસાડવું

9. “યોગ્ય મદદ ન મેળવી શકવી"ને "એકલા હાથે જ કામ કરવું સારૂં"એવું આરોપણ બંધ બેસાડવું

10. “આસપાસની દુનિયામાં કંઇ જ યોગદાન ન કરી શકવું" ને "બહુ કામ વચ્ચે ઘેરાઇ જવાથી સમય જ નથી કાઢી શકાતો" એવું આરોપણ બંધ બેસાડવું

ખૈરિયત બની રહે તેવી શુભેચ્છા!

#203 – ધાર પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરીએ
| ઑગસ્ટ ૪, ૨૦૦૯ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ


 
 
ચપ્પુ તેની ધાર પર જ તેજ હોય.
ઘરનાં કે કારનાં તાળાંની ચાવીની ધાર બુઠ્ઠી થઇ ગઇ હોય, તો તેની કિંમત ધાતુની એક પટ્ટી જેટલી થઇ જાય.

ઇન્ડીપેનની ટાંક ટોચાઇ જાય તો તે સાવ નકામી બની રહે છે.

હવે પછીનો આપણો ઇ-મેલ પણ આંગળાની ધારની મદદથી જ ટાઇપ થશે.

આ પ્રકારના મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં મહત્ત્વ ધારનું છે તે તો સમજાઇ ગયું જ હશે.

આપણે વિશિષ્ઠ બનવામાં ધાર તરફ ધ્યાન આપવું જ જોઇએ, કારણ કે લોકોની નજરે તે જ ચડે છે.

સલામતીની શોધમાંને શોધમાં મધ્યમ માર્ગની જ હિમાયત કરતાં કરતાં ઘણીવાર હાંસીયામાં ધકેલાઇ જવાનું ભયસ્થાન રહેલું છે.જ્યારે જે થોડું જોખમ લઇને ધાર પર રહે તે લોકોનાં ધ્યાનનાં કેન્દ્રમાં આવી જઇ શકે છે.
મધ્યમાં રહીને જે કંઇ પ્રચલિત છે તેના પ્રવાહમાં રહેવાય, પણ ધાર પર રહેવાથી નવો પ્રવાહ શરૂ કરી શકાય.

મધ્યમાં રહીને નિયમોને અનુસરી શકાય, ધાર પર રહીને નવા નિયમો ઘડી શકાય.

મધ્યમાં સામાન્યપણું છે તો ધાર પર અસામાન્યપણાંની ખોજ છે.

મધ્યમાં જ્ઞાતનો સાથ છે, જ્યારે ઘાર પર અજ્ઞાતની ઓળખ છે.

મધ્યમાં અનુપાલન છે, ધાર પર છે સર્જન.

મધ્યમાં રહીને જીત મેળવવાનો ખેલ છે, ધાર પર યોગદાનના દાવ છે.

મધ્યમાં સલામતી છે, પણ તેનાથી કશે આગળ નથી બધી શકાતું. ધાર પર જોખમ છે, પણ તે સંભાવનાઓના દરવાજાઓ ખોલી નાખી શકે છે.

આ લેખની ટીપ માટે અરૂણ નિત્યનંદનને સલામ ! ફોટો સૌજન્યઃ xjara69 on Flickr

#204 – આપણા આઈડીયાઓને પાંખ ફુટવા દઇએ
| સપ્ટેમ્બર ૮,૨૦૦૯ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
આઈડીયા તો દરેક પાસે હોય છે, અને તેમાનાં થોડાં એ આઈડીયાને અમલમાં પણ મૂકે છે.

પણ, (મોટા ભાગે) કોઇના પણ આઈડીયાને ગગનની મુક્ત સૈર કરવા નથી મળતી.

clip_image005હું દુનિયા બદલી નાખે એવા ધમાકેદાર આઈડીયાઓની વાત નથી કરી રહ્યો.મારે તો વાત કરવી છે એ રોજીંદા આઇડીયાઓની જે ગુંગળાઇને ઢબુરાઇ જાય છે. આપણે તેમને વિહરવા દેવા પણ માંગીએ છીએ, પણ તે ઊડી નથી શકતા.

કેમ?

મોટા ભાગના આઈડીયાને પાંખ જ નથી ફૂટી હોતી.

પાંખ લાગાડવી તો સહેલું છે, પણ તેમને ફુટવા માટે થોડું વધારે વિચારવું પણ પડે અને થોડી વધારે મહેનત પણ કરવી પડે.

આ દિશામાં વિચારતા થવા માટે થોડાં ઉદાહરણો રજૂ કર્યાં છે :

#૧. બહુ વધારે સામાનનો બોજ
એક બહુ જ તેજીલો આઈડીયા બૉસને ઇ-મેલથી મોકલ્યો. પણ તેની સાથે બીજી ઢગલો એક અસંબધિત વાતો પણ એ ઇ-મેલમાં ઠુંસી દીધી.

બૉસને આઈડીયા ગમ્યો પણ ખરો, બીજાં સાથે તેને વહેંચવો પણ છે, પણ એ માટે ઇ-મેલમાં ખાસી એવી સાફસફાઇ કરવી પડે તેમ છે (પેલી અસંબંધિત વાતોને કાઢવી પડશે !).

એ માટે તેઓ પહેલાં તો ઇ-મેલને ફુર્શત હોય તેવા સમયનાં ચોકઠામાં સાચવી લેશે. પણ એક વાર જેવો ઇ-મેલ નજર સામેથી હટ્યો કે પછીથી તે ત્યાં જ પડ્યો રહે છે.
#૨. બરાબર પેકીંગ ન કર્યું હોય
કોઇ પુસ્તક વિષે તેનાં મુખપૃષ્ઠનાં આવરણ પરથી ધારી ન લેવું જોઇએ તે ખરું, પણ પુસ્તક હાથમાં લેવાનું મન થાય તેટલું તો મુખપૃષ્ઠ આકર્ષક હોવું જ જોઇએ ને !

આપણે એક પરિયોજનાને બહુ સરી રીતે પૂરી કરી, તેનો સુધડ રીપોર્ટ મોકલવાને બદલે બે લીટીના એક ઇ-મેલથી જ જાણ કરી દઇએ તો !

આપણા આઈડીયાને બીજાં આગળ ધપાવે તે માટે પ્રોત્સાહક બળ તો આપણે જ પૂરૂં પાડવું પડે.
#3. વધારે પડતાં વિનમ્ર થવું
કામ બરાબર ઘાંચમાં પડ્યું હતું, છેલ્લી ઘડીએ તમારે તેમાં દાખલ થવાનું થયું, લોહીપાણી એક કરીને તમે એ મુશ્કેલીને પાર કરવામાં તમારૂં યોગદાન આપ્યું. પણ પછી જ્યારે તેની વાત કરવાની આવે ત્યારે જો એમ કહીએ કે, 'હા...હતી થોડી નાની ગૂંચ.. પણ એ તો થ ઇ ગયુ!', તો બધાં પાસે એ વિનમ્રતાને સમજી શકવાની આવડત કે દાનત નથી હોતી.એટલે આખું કોળું જાય શાકમાં અને વહુ કહેવાય ફુવડ એવો તાલ પણ બને !

રોજબરોજના આઈડીયાને પાંખ ન ફૂટવાથી મુર્ઝાઇ જવાના આવા તો કંઈક દાખલાઓ ટાંકી શકાય.

દુનિયાને બદલી નાખનાર આઈડીયા બધાંને નથી આવતા, પણ દરેક વ્યક્તિએ પોતાના રોજબરોજના આઈડીયાને પાંખ ફૂટવાની તક આપીને તેમાંથી દુનિયાને બદલી નાખનાર આઈડીયાનું સ્વરૂપ મળી શકવાની શકયાતાને પાંગરવા તો દેવી જ રહી ....

ફોટો સૌજન્ય: Guille on Flickr

#205 – જ્યાં આપણાં કામનું મહત્ત્વ ન અંકાતું હોય, ત્યાંથી ખસી જવું જોઇએ
| નવેમ્બર ૯, ૨૦૦૯ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
clip_image006
ફોટો સૌજન્ય : psyberartist on Flickr


મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં સમાજ સાચો જ હોય છે. માંગ અને પુરવઠાના નિયમને, હંમેશાં, આધીન રહીને, તમારાં કામનું મૂલ તો તે નક્કી કરી જ લેશે

ઘણા તેજસ્વી લોકોને તેમનાં કામની જે સરાહના મળવી જોઇએ તે નથી મળતી એવું જોવા મળે છે.પણ એ કિસ્સાઓમાં, ઘણી વાર એવું પણ બનતું હોય કે તે માટે આપણે પણ (ઓછા વત્તા)અંશે જવાબદાર હોઇએ.

જૂઓ આ એક ઉદાહરણ :

જેમ જેમ આપણે નિપુણ થતાં જઇએ, તેમ તેમ આપણી નિપુણતાનાં ક્ષેત્રનાં કોઇ પણ કામ કરવા માટે જોઇતો સમય ઘટતો જાય.

પણ સમાજમાં તો બે પ્રકારનાં લોકો વસતાં હોય છે.

એક તો એ વર્ગ કે જે પરિણામનાં મૂલ્યને સમજતો હોય.

આ વર્ગ તમને પોતાની બાજુ જોઇને ખુશ થશે. તમે કેટલા સમયમાં કામ કર્યું તેની સાથે તેમને નિસ્બત નથી, તેઓ તો ઓછા સમયમાં કામ પાર પાડવાની તમારી આવડતને કારણે તેમનું કામ કેટલું સરળ થઇ જાય છે તેનું મહત્ત્વ સમજે છે. અને તેનું મૂલ્ય ચુકવવામાં ખચકાતાં નથી.

બીજો વર્ગ છે જે કેટલી મહેનત કરી તેને મહત્ત્વ આપે છે.એટલે જે કામ તેમની નજરમાં અગત્યનું હોય તે કરવા માટે કોઇને પણ બહુ જ મહેનત પડવી જોઇએ તેમ એ લોકો માનતાં હોય. જો કોઇ તે કામ ઝડપથી કરી નાખે, તો તેણે જરૂરી મહેનત નથી કરી એમ પણ તેઓ માની લે. માટે તમારૂં યોગદાન એટલું મૂલ્યવાન ઓછું છે તેમ તો માને.

નિષ્ણાત તરીકે, આપણને પહેલા વર્ગનાં લોકોની સાથે કામ કરવું ગમે. એટલે જો બીજા પ્રકારનાં લોકો સાથે કામ કરવાનું આવે તો નિરાશા પણ થાય.

તો, હવે કરવું શું?

સહુથી પહેલું તો એ કે જે લોકો સાથે કામ કરવાનું છે તેમની કાર્યપદ્ધતિ અને વિચારસરણીને બરાબર નીહાળો. તમારાં ખરેખરનાં મહત્ત્વનાં યોગદાનની સતત કદર ન થતી જોવા મળે, તો એનો એક અર્થ એ કે ક્યાં તો તમને તમારાં કામનું મહત્ત્વ સમજાવતાં નથી આવડ્યું અને ક્યાં તો તમે બીજા વર્ગનાં લોકો સાથે કામ કરી રહ્યાં છો. જો તમારાં કામનું મહત્ત્વ તમે જ ન સમજાવી શકતાં હો, તો તમારે પાઠ ભણવા પડશે.

પણ જો તમારાં કામનું મહત્ત્વ લોકો ન સમજી શકતાં હોય, તો કદાચ તેમને કામનાં મહત્ત્વને સમજાવવાના પાઠ ભણાવવાનું મન થઇ આવે. પણ તેને માટે ઘણી મોટી કિંમત ચૂકવવી પણ પડી શકે છે. લોકોને બદલવાં એ ખાસ્સું મુશ્કેલ કામ છે.

સારો રસ્તો તો એ છે કે જ્યારે લોકો આપણાં કામનું મહત્ત્વ ન સમજી શકતાં હોય,તો ત્યાંથી સરકી જવું હિતાવહ છે. આપણાં કામનું મહત્ત્વ સમજે તેવાં લોકો મળી જ રહે છે, અને એવાં લોકોને શોધવાની મહેનત વધારે ફળદાયી નીવડશે.

શ્રી રાજેશ સેટ્ટી દ્વારા મૂળ અંગ્રેજીમાં લખાયેલ શ્રેણી -‘Distinguish yourself’-ના લેખોનો ગુજરાતીમાં રસાસ્વાદ- સંપુટ પાંચમો - ગુચ્છ ૧ // અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ ઑક્ટોબર ૨૨, ૨૦૧૪

બુધવાર, 15 ઑક્ટોબર, 2014

લાયક સ્ત્રીઓના તારણહાર ? ! - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક

clip_image003એક જાણીતાં અઠવાડીકમાં એક મહિલા સંસદ સભ્યનું એવું નીવેદન છપાયું હતું કે દ્રૌપદી જેટલાં દાર્શનીક સ્તરે ન હોવાથી કૃષ્ણ તેમની મદદે દોડી આવે તેવી અપેક્ષા આજની સ્ત્રીઓએ ન રાખવી જોઇએ. એ વાંચીને મારાં એક ખાસ મિત્ર બહુ નારાજ થઈ ગયાં. જો કે, હિંદુ પુરાણોનાં એક નવા જ પ્રકારનાં અર્થઘટનની દૃષ્ટિએ,મને એ તથાકથિત નીવેદનમાં રસ પડ્યો.

દ્રૌપદીની કહાણી પર એકવાર ફરીથી નજર કરીએ. પાંચ પાંડવ ભાઇઓ પત્નીને દ્યુતના ખેલમાં એક વસ્તુ તરીકે દાવ પર લગાવીને હારી બેસે છે. દ્યુતના વિજયી એવા પિત્રાઇ ભાઇઓ, કૌરવો, તેને રજસ્વલા હાલતમાં પણ પોતાના નિવાસમાંથી ઢસડતા ઢસડતા, તેનાં વસ્ત્રહરણ માટે દ્યુતસભામાં ખેંચી જાય છે. દ્રૌપદી રોવે છે, કકળે છે અને કાકલુદીઓ કરે છે.પણ આવડી મોટી સભામાં હાજર એવું કોઇ તેની મદદે નથી આવતું. પણ જેવાં તેનાં વસ્ત્રોનું હરણ થવા લાગે છે એટલે તેણે પહેરેલી સાડીનો છેડો જ નથી આવતો, જેમ જેમ દુઃશાસન ખેંચતો જાય છે તેમ તેમ એ વસ્ત્ર લંબાતું જ રહે છે. આ ચમત્કારની પાછળ કૃષ્ણ છે.

આ કથાને દુઃખિયારી દ્રૌપદીની વહારે આવેલા 'તારણહાર' કૃષ્ણની સાદી નજરે જોઇ શકાય. આ કથાને "લાયકાત'ના સીધા સાદા દૃશ્ટિકોણથી પણ જોઇ શકાય : જો આપણે દ્રૌપદી જેટલાં "લાયક" હોઇએ, તો કોઇને કોઇ "કૃષ્ણ" આવીને બચાવશે. એટલે જ્યારે આપણા પર થઇ રહેલા દુષ્કર્મ વખતે કોઇ બચાવવા ન આવે, તો આપણે દ્રૌપદી જેટલાં લાયક નથી એમ માનવું રહ્યું. જે સ્ત્રી સાથે દુષ્કર્મ થાય છે તેના માટે તો આવાં અર્થઘટનોથી બેવડો માર પડે છે - એક તરફ તો દુષ્કર્મની પીડા ભોગવવી, અને બીજી બાજૂ પાછું એમ પણ ઠસાવું કે તાત્વિક સ્તરે તે ગેરલાયક છે.આવાં અર્થઘટન અત્યંત પીડાકારક પરવડે છે - દુષ્કર્મ સહન કરનાર માટે તો ખાસ.

તારણહાર અને યોગ્યતાની જોડીનાં મૂળ ઘણા (બધાજ નહીં) ધર્મપ્રચારકો અને ગુરૂઓના પ્રાચીન ઉપદેશો સુધી પ્રસરતાં જોવા મળે છે.એ બધામાં સૂર વ્યક્તિને પોતાને શરમમાં નાખવાનો, ઉતરતી કક્ષાનું હોવાનો અને અશુદ્ધ અનુભવવાનો જ રહે છે. પછીથી ધર્મપ્રચારકો કે ગુરૂઓ પોતાને સર્વોચ્ચ તારણહારના પ્રતિનિધિ તરીકે ગણાવીને એ વ્યક્તિને પોતાને શરણે આવવાથી મુક્તિનો માર્ગ બતાડે છે.

કૃષ્ણની કહાણીને ક્રિશ્ચીયન દૃષ્ટિકોણથી પણ જોવાતી રહી છે. કૃષ્ણ અને ઈશુ ખ્રિસ્તની સરખામણી પણ ઘણાં લોકો કરતાં રહ્યાં છે. ૨૦મી સદીના પ્રારંભમાં જ્યારે હિંદુ સમાજ બ્રિટીશ શાસકો તરફથી હિંદુસ્તાન ખંડની વિચારધારા માટે માન્યતા મેળવવા મથી રહ્યા હતા ત્યારે આ પ્રકારની સરખામણીઓ બહુ જોવા મળતી.પછીથી, ઘણા ભારતીય ગુરૂઓએ પોતાના પાશ્ચાત્ય શિષ્યોની અનુવાંશીક આસ્થા સ્વરૂપ ઈશુ અને અનુભવાતીત આસ્થા સ્વરૂપ કૃષ્ણ વચ્ચેની દ્વિધાનાં સમાધાન માટે પણ આ સરખામણીનાપ્રયોગ કર્યા છે.

જો કે ઈશુ ખ્રીસ્ત એ રેખીય પૌરાણિક પરંપરમાંથી ઉતરી આવે છે જેમાં એક જ જીવન જીવી જવાની વાત છે, જ્યારે કૃષ્ણ ચક્રીય પૌરાણિક પરંપરામાંથી ઉતરી આવે છે, જેમાં અનેક વાર જીવ જ્ન્મ લે છે, અને દરેક જ્ન્મમાં એ જન્મ માટેનાં કારણની તેને તલાશ હોય છે. એટલે, એ દૃષ્ટિએ તો આ સરખામણી પરાણે કરેલી સરખામણી ગણી શકાય. દરેક પરંપરાને પોતપોતાનું આગવું મહાત્મય છે, જેને બીજા સાથે સરખાવવાની કોઇ જ જરૂર નથી.

કૃષ્ણનુ દ્રૌપદીની મદદે જવું તેમના પહેલાંના અવતારો સાથેપણ સાંકળવું જોઇએ : પરશુરામ તરીકે તેમણે પોતાની માતા રેણુકાનો શિરચ્છેદ માત્ર એટલા સારૂ કરી નાખ્યો હતો કે તેમની માતા એ કોઇ અન્ય પુરૂષની ઝંખના કરી હતી; રામ તરીકે તેમણે માત્ર ગામના મોઢેથી ચાલતી એક માન્યતાને કારણે સીતાનાં ચારિત્ર્યને દાગી ગણી તેનો ત્યાગ કરી દીધો હતો. પરશુરામ, રામ અને કૃષ્ણ એ ત્રણે રક્ષણકર્તાદેવ વિષ્ણુના અવતાર મનાય છે. કૃષ્ણ તરીકે એક બાજૂ એ એક સ્ત્રીની વહારે ધાય છે, તો પરશુરામ તરીકે એક નાની સી ચૂક માટે કરીને તે સ્ત્રીને મત્યુદંડ આપે છે, તો બીજી બાજુ રામ તરીકે માત્ર લોકવાયકાના આધારે, પોતાના કોઇ જ વાંક વગર એ એક સ્ત્રીની સાથે અન્યાય કરે છે. ઋષિમુનિઓએ આવું જટિલ પાત્રાલેખન શા સારૂ કર્યું હશે?

શક્ય છે કે ઋષિમુનિઓ રેણુકા, સીતા અને દ્રૌપદી દ્વારા પૃથ્વીને એક દેવીનાં સ્વરૂપે રજૂ કરી રહ્યા છે : માનવી તેને કૌરવોની માફક નિર્વસ્ત્ર કરે છે, કે પાંડવોની જેમ મૂક સાક્ષી બનીને તેના હાલબેહાલ જોતા રહે છે, કે પરશુરામની જેમ નાની સરખી ચૂકની મોટી સજાઓ દેતા રહે છે, રામની જેમ વિના વાંકે ત્યાગી દેતા રહે છે કે પછી કૃષ્ણની જેમ બચાવ કરતો રહે છે. પણ આ બધાંમાં આપણે એક બહુ જ મહત્ત્વની વાત ભૂલી રહ્યાં છીએ કે માનવાજાતની બધી જ કમીઓને કોરાણે કરીને પ્રુથ્વી પોતાને નવપલ્લવિત કરવા સામર્થ્યવાન છે.

clip_image001 'મીડ ડે'માં સપ્ટેમ્બર ૧, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ
  • અસલ અંગ્રેજી લેખ, Saviour of Worthy Women?! લેખકની વૅબસાઇટ, દેવદત્ત.કૉમ,પર જાન્યુઆરી ૨૨, ૨૦૧૪ના રોજ BlogIndian MythologyMahabharata ટૅગ હેઠળ પ્રસિધ્ધ થયેલ છે.

  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ ઑક્ટોબર ૧૫, ૨૦૧૪








ગુરુવાર, 9 ઑક્ટોબર, 2014

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલૉજીની પ્રશંસામાં…હવે પછી શું? - કાર્લ સેગન ||ભાગ ૨||

(નોંધઃ આ લેખના પહેલા ભાગમાં આપણે ટેક્નોલોજીની અસરો અને સંભાવનાઓને પાછળ તરફ દૃષ્ટિ કરીને જોઇ ગયાં. હવે આગળની તરફ નજર કરીએ......)

હવે જોઇએ આની બીજી અણધારી આડઅસર. જ્યાં ટેકનોલૉજીનું સ્તર નહિવત હોય અને જ્યાં માણસ યુવાવસ્થા સુધી પહોંચે તેવી શકયતાઓ બહુ અનિશ્ચિત હોય, ત્યાં ભવિષ્ય લાચારી અને અનિશ્ચિતતાનું જ હોય. ત્યાં વધારે બાળકો થવાં તે જ કદાચ સુરક્ષા કવચ ગણાય. આવાં સમુદાયોને કારમા દુકાળો કે અન્ય કુદરતી આપત્તિઓથી પણ શું ખોવાનું રહે ? આજે એક બાજુથી આણ્વિક શસ્ત્રો ઘરઘરાઉ ઉદ્યોગના સ્તરે ફેલાવાને આરે છે, તો બીજી બાજુથી દુકાળો કે કુદરતી આફતોનો કાળો કેર દર વર્ષે દુનિયાના કોઇને કોઇ ભાગમાં વર્તાતો રહે છે. એવામાં સમાજના જુદા જુદા સ્તરે આવકની અસમાનતાના ઓછાયા લાંબા ને લાંબા થતા જાય છે, જે વિકસિત તેમ જ અલ્પવિકસિત દેશો માટે બહુ જ નવા પ્રકારનું જોખમ બનીને ઊભરી રહ્યા છે. આવી સમસ્યાઓનું નિરાકરણ શિક્ષણ માટે વધારે કાર્યક્ષમ અને અસરકારક સગવડો ઊભી કરીને, ટેકનોલૉજીના ક્ષેત્રે, ઓછીવત્તી સ્વનિર્ભરતા અને વૈશ્વિક સાધનોની ન્યાયિક વહેંચણી જેવા ઉપાયોથી લાવવું વધારે ઉચિત છે. દાખલા તરીકે, મોઢેથી ગળવાની પરંપરાગત ગર્ભનિરોધક ગોળીઓને બદલે વધારે સલામત ઔષધોની જરૂર તો છે જ. પરંતુ આ પ્રકારનાં ક્ષેત્રોમાં કેમ કોઇ કામ થતું નથી જણાતું ?

કેટલીક ટેકનોલૉજીઓ બહુ જ ઓછી ખર્ચાળ છે, તો બીજી કેટલીક બહુ જ ખર્ચાળ. આપણે એના પર આધારિત બધા વિકલ્પોનો ઘનિષ્ઠપણે વિચાર કરવાની જરૂર છે. એક છેડે ગામડાંઓમાં તળાવોમાં બહુ જ ઓછા ખર્ચે શેવાળ, ઝીંગા અને માછલીઓનો ઉછેર કે ઘરઆંગણે શાકભાજીઓ ઉગાડવા જેવા ટેક્નોલોજીના સાદા વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે. જ્યારે બીજે છેડે, અંતરિક્ષમાં પરિભ્રમણ કરતાં શહેરોના વિકાસ દ્વારા અંતરિક્ષ સંસાધનોનો પૃથ્વી પરનાં સંસાધનોમાં ઉમેરો કરવાના જટિલ વિકલ્પો પર પ્રાયોગિક સ્તરે કામ થઇ રહ્યું છે. આવાં અંતરિક્ષ શહેરોને પ્રવર્તમાન માનવીય - આર્થિક કે સામાજીક કે રાજકીય - પૂર્વગ્રહોથી પર હોય એવા સમુદાયોનાં સ્વરૂપે વસાવી કે વિકસાવી શકાય તેવી આદર્શવાદી સંકલ્પનાઓ પણ વિચારાઇ રહી છે. જો કે પાયાના પ્રશ્નોના નિવારણને આપણે પૃથ્વી પર સ્પર્શવા નથી માગતા અને એના ઉપાય અંતરિક્ષમાંથી શોધીએ છીએ. એવા પૂર્વગ્રહ મુક્ત સમાજોનું નિર્માણ અંતરિક્ષમાં કરવાની ઇચ્છા છે તેવા સ્વનિર્ભર નાના સમાજોની રચના પૃથ્વી પર બહુ ઓછા ખર્ચે કરી શકાય. જો કે અંતરિક્ષમાં જ ઉપલબ્ધ છે તેવાં સંસાધનોના પૃથ્વી પરના માનવ સમાજ માટેના ઉપયોગો માટે જે પ્રયત્નો કરવા પડે, તે અલગથી વિચારણા જરૂર માગી લે છે.

એક વાત ચોખ્ખી છેઃ એટલા બધા ટેકનોલૉજી પ્રકલ્પો શક્ય છે , જે આપણે, કોઇ એક સમયે હાથ પર ન લઇ શકીએ, કે કોઇ એક સમયે કદાચ પોષાય પણ નહીં. તે પૈકી કેટલાક પ્રકલ્પ ચલાવવાની દૃષ્ટિએ બહુ ઓછા ખર્ચાળ હોય, પણ તેમને શરૂ કરવાનો ખર્ચ એટલો વધારે આવે છે કે પ્રકલ્પોને હાથ પર લેવાનું જ શકય ન બને. તો વળી બીજા કેટલાક પ્રકલ્પ એવા છે કે જેમાં શરૂઆત કરવા માટેનાં સંસાધનો ભેગાં કરવાનું હિંમત માગી લે, પણ તેના ફાયદા સમાજ માટે સુક્રાંતિરૂપ નીવડી શકે. આવા પ્રકલ્પો વિશે બહુ સંભાળપૂર્વક વિચાર કરવો જોઇએ. આમાંની મોટા ભાગની વ્યૂહરચનાઓમાં ઓછાં જોખમ સામે ઠીક ઠીક વળતર અથવા ઠીકઠાક જોખમની સામે ઘણાં વધારે વળતરના હિસાબ પણ માંડવા પડે.

આ પ્રકારની ટેક્નોલોજી પહેલને સમજવા માટે, અને તેમને ટેકો કરવા માટે, વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીની જાહેર સમજણ મહત્વની બની રહે છે. આપણે લોકો વિચારશીલ પ્રાણીઓ છીએ. વિચારશક્તિ માનવ જાતને અન્ય પ્રાણી જગતથી અલગ પાડે છે.બીજાં ઘણાં પ્રાણીઓ કરતાં માનવી વધારે ચપળ કે શક્તિશાળી કદાચ નથી, પણ માનવી વધારે બુદ્ધિશાળી છે. વિજ્ઞાન સંબંધી વધારે જાણકાર સમાજના દેખીતા ફાયદાઓ ઉપરાંત, વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી પરની આપણી વિચારણા આપણી શક્તિઓ તેમ જ મર્યાદાઓ સમજવામાં મદદ કરે છે. આપણે જે અટપટાં, ગૂઢ અને અદ્‍ભૂત વિશ્વમાં રહીએ છીએ, વિજ્ઞાન તેની શોધખોળ કર્યા કરે છે. તેના અભ્યાસુઓ તેમાંથી નીપજતા આગવા જ, ભલે કદાચ ક્વચિત મળતા ઉલ્લાસની મજા જાણે અને માણે છે. એ એવો આનંદ છે જેનો અનુભવ બીજા સુધી પહોંચાડી શકાય છે. ટેક્નોલોજી સંબંધી નિર્ણય પ્રક્રિયામાં વધારે અર્થપૂર્ણ સહયોગ, અને ટેક્નોલોજી સમાજથી મોટા ભાગનાં લોકોની એક પ્રકારનાં અંતરની અનુભૂતિ ઘટાડવા માટે વિજ્ઞાનનાં શિક્ષણનો તેમ જ તેની શક્તિઓ અને આનંદોના વ્યાપ અને અસરકારકતાનો પ્રચાર અને પ્રસાર કરવાની જરૂર છે. આ અંગેની શરૂઆતનું પહેલું પગલું છે વિજ્ઞાન શિક્ષણની યુનિવર્સિટીઓને વધુ સુદૃઢ તેમ જ સુગમ બનાવવાનું, તેમ જ વિજ્ઞાનનાં ઉચ્ચ શિક્ષણ પ્રતિ વધતી જતી ઉદાસીનતાના પ્રવાહને પાછા વાળવાનું. તે માટે જે કંઇ પ્રોત્સાહનો, અનુદાનો કે કોઇ પણ પ્રકારની અન્ય મદદ કરવા માટે. સરકારો અને આ ક્ષેત્રોમાં કામ કરતી સંસ્થાઓએ સક્રિય થવું જોઇશે.

સામાન્ય નાગરિક સુધી વિજ્ઞાનને પહોંચાડવામાં ટેલીવિઝન, ફિલ્મો, અખબાર પત્રો, સામયિકો જેવાં જાહેર માધ્યમો મહત્વનો ફાળો આપી શકે છે, બશર્તે તેમાં વિજ્ઞાન અંગેની પ્રતિકુળ રજૂઆતને ઓછી નીરસ, ઓછી ભૂલચૂકવાળી, ઓછી ભારીભરખમ અને હાંસીને પાત્ર ન બને તે રીતે રજૂ કરાઇ હોય.

વિજ્ઞાનની ઘણી અજાયબ અને દૂરગામી શોધખોળોની અને એ શોધખોળોની માનવજાતનાં વર્તમાન અને ભાવિ અસ્તિત્વ પરની અસરો તેમ જ, માનવીનાં ભૂતકાળનાં પગલાંઓની પશ્ચાદ્‍વર્તી અસરોની સમાજના સંદર્ભે જાહેર માધ્યમો, શાળા-કૉલેજો કે રોજબરોજની વાતચીતમાં ચર્ચા થતી રહે તેમ કરવું જોઇએ.

આ સવાલો તેમ જ શારીરીક અને માનસિક શક્તિઓનાં સંવર્ધન પ્રત્યેનો સમાજનો અભિગમ તે સમાજની ઓળખ બની રહે છે. આ સવાલોના વ્યાસંગ વડે બ્રહ્માંડમાં આપણાં સ્થાનને સમજવાના પ્રયાસ માટેના અધુનિક વિજ્ઞાનના મિજાજ માટે ખુલ્લાં મનની સર્જકતા, કસોટીનાં એરણે ચડાવતી રહેતી શંકાકુશંકાઓ અને આશ્ચર્ય માટેની તાજગીભરી વૃત્તિ જોઇશે. આ લેખની શરૂઆતમાં જે વ્યાવહારિક સવાલોની આપણે વાત કરી હતી તેના કરતાં આ સવાલો જૂદા છે. પરંતુ નિર્ભેળ સંસાધનોને જેટલું પણ પ્રોત્સાહન પૂરૂં પાડીશું તે આ પ્રકારની વર્તમાન અને ભાવિ વ્યવહારિક સમસ્યાઓને સમજવા માટે બૌદ્ધિક અને તકનીકી સામગ્રી બની રહેશે તે નિઃશંક છે.

આજના યુવાન વર્ગમાંનો બહુ જ અલ્પ અંશ વિજ્ઞાન સંબંધીત કારકીર્દી વિકલ્પોને પસંદ કરતો હોય તેવું જણાય છે.તેનું કારણ કદાચ, શાળાજીવનથી જ તેમને તેમાં રસ જાગે તેવાં વાતાવરણનો મહદ્‍ અંશે અભાવ છે. ભવિષ્યનું વિજ્ઞાન સંબંધી નેતૃત્વ કઇ દિશામાંથી આવશે તે તો કહી ન શકાય - આલ્બર્ટ આઈનસ્ટાઇન, તેમની શાળા-જીવનના પ્રતિકુળ અનુભવ છતાં એક ઉત્કૃષ્ટ વૈજ્ઞાનિક થયા !

જો આપણે પ્રતિભાશાળી, સાહસીક અને જટીલ ઉપાયોને ગળે લગાડી લેવા તૈયાર હોઇએ તો આપણી સામે સમાજના ઘણા પ્રશ્નોનું સમાધાન શક્ય છે,. આવા ઉપાયો માટે એવાં જ પ્રતિભાશાળી, શાસીક અને જોખમ ખેડવા તૈયાર લોકો પણ જોઇએ. મજાની વાત તો એ છે કે આપણને ખાતરી છે દરેકે દરેક સમાજમાં દરેકે દરેક આર્થિક સ્તરમાં આ પ્રકારનાં લોકો છે. યુવાવર્ગનું પ્રશિક્ષણ માત્ર ટેક્નોલોજી કે વિજ્ઞાન પરસ્ત જ મર્યાદીત ન રાખવું જોઇએ. નવી ટેક્નોલોજીને માનવીય પ્રશ્નોનાં નીરાકરણ માટે ખરી અનુકંપાસહ કામે લગાડવા માટે માનવ પ્રકૃતિ અને માનવ સંસ્કૃતિની ઊંડી સમજ જરૂરી છે, જે સહુથી વિસ્તૃત સ્વરૂપે અપાતા, દરેક પ્રકારના શિક્ષણ દ્વારા જ શક્ય છે.

આપણે માનવ ઇતિહાસને ત્રિભેટે છઇએ. અત્યારની ક્ષણ જેવી ખતરનાક -અથવા તો આશાસ્પદ - ઘડી કદી આવી નથી. આપણા પોતાના વિકાસને આપણા જ હાથમાં લઇ લેનાર આપણે પહેલી પ્રજાતિ છીએ. પહેલી જ વાર આપણા હાથમાં, જાણ્યેઅજાણ્યે, સર્વનાશનાં બધાં જ સાધન છે. ટેક્નોલોજીની તરૂણાવસ્થા પાર કરી જઇને, આપણી પ્રજાતિનાં સભ્યો માટે, દીર્ઘાયુ, સમૃદ્ધ અને પરિપૂર્ણ પરિપક્વતા લાવી શકવાની સંભાવના પણ આપણી સમક્ષ જ છે. પરંતુ આપણી આવનારી પેઢીઓને ભવિષ્યના કયા વળાંક પર જવા માટે આપણે તેમને દોરી જઇ રહ્યાં છીએ તે નક્કી કરવા માટે આપણા હાથમાં હવે બહુ સમય બચ્યો નથી,                                                              ++++++++++++++
[કાર્લ સેગનનાપુસ્તક, Broca’s Brain – Reflections on the Romance of Science ǁ ISBN 0-345-33689-5ǁનાં ચોથા પ્રકરણ "In praise of science and Technology " પર આધારિત]
                                                       +++++++++++++++++++++
સાભારઃ આ લેખનો પહેલો ભાગ વેબ ગુર્જરી પર જૂન ૩, ૨૦૧૪ના રોજ અને બીજો ભાગ જૂન ૪, ૨૦૧૪ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ

બુધવાર, 1 ઑક્ટોબર, 2014

સ્થળ, કાળ અને ચક્ર - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક

clip_image003દર્શનશાત્રમાં ચક્ર સ્થળ અને કાળ એ બંનેનું પ્રતિક છે. ચક્રની જેમ જ સમય પણ કાયમ ચલાયમાન જ રહે છે. હિંદુ કે બૌદ્ધ કે જૈન શાસ્ત્રો પ્રમાણે સમય પુનરાવર્તક છે. વળી હિંદુ, બૌધ અને જૈન શાસ્ત્રો મુજબ વિશ્વ એ કાચબાની પીઠ પર સ્થિત એવી ગોળ તકતી છે, જેની આસપાસ દૂધ અને ચાસણીના સમુદ્ર ફેલાયેલ છે.

કેન્દ્રમાંથી ફૂટતા આરાઓ જેવી હીંદુ વિચારધારાને પણ ચક્રનાં સ્વરૂપે જોવામાં આવે છે. કોઇ એક વિચાર (કેન્દ્ર) અનેક (આરાઓનાં)સ્વરૂપે વ્યક્ત થતા જોવા મળે છે. તો જૂદા જૂદા આરાઓના છેવાડા પરનાં લોકો એ જ (કેન્દ્રીય)વિચારનું જૂદાં જૂદાં સ્વરૂપે અર્થઘટન કરે છે. કેન્દ્ર સ્થિરતા અને બધાનાં ઉદ્‍ભવ સ્થાન સમાં પ્રાકૃતિક બિંદુ - બીજ-નું પ્રતિક છે, તો ધરી એ અભિવ્યકત સ્વરૂપ - બીજમાંથી પેદા થયેલું ફળ - છે.

કેન્દ્રને વિશ્વના સર્જનહાર, બ્રહ્મા, કહીએ તો ચક્રનો કાંઠલો એ તેમનું સર્જન, બ્રહ્માંડ, છે. જો કેન્દ્ર કંઇ જ ન હોવાની 'શૂન્ય' સ્થિતિ છે તો કાંઠલો એ 'અનંત' સમગ્રપણું છે. એ રીતે ચક્ર (પૈડું)એ પૃથ્વી અને આકાશનાં કાંઠલા વચ્ચેના અંતરાલમાં રચાતું મડળ છે. તે અનંતના સીમાડાઓની નિશાની પણ કહી શકાય. આમ શૂન્ય પણ એક ચોક્કસ સ્વરૂપનો આકાર લે છે.

રાજાશાહી પ્રતિષ્ઠાની નિશાની સ્વરૂપે, બહુ જ શરૂઆતથી સિક્કાઓમાં પણ, ચક્ર જોવા મળે છે. ધીમે ધીમે, ચક્ર ઉપાડેલ મનુષ્ય પણ જોવા મળવાનું શરૂ થયું, જેમ કે જૈન પુરાણોમાં વાસુદેવ. હિંદુ પુરાણોમાં તો ચક્ર એ વિષ્ણુની આગવી ઓળખ્નું સ્થાન લઇ ચુક્યું. વિષ્ણુનાં સહસ્ત્ર નામ પૈકી એક નામ - જેમણે હાથમાં ચક્ર ધારણ કર્યું છે તેવા - ચક્રપાણિ પણ છે. વિષ્ણુની તર્જનીમાં ઘૂમતું રહેતું આ ચક્ર એક શક્તિશાળી હથિયાર પણ બની રહ્યું, જે શત્રુના સંહાર માટે છૂટું મુકાય અને પછી ફરીથી વિષ્ણુની આંગળી પર આવી જાય. આ ચક્રની મદદથી વિષ્ણુએ હાથીના રાજા ગજેન્દ્રને, ભૌતિક માયા રૂપી મગરની પકડમાંથી છોડાવેલ. આમ આ ચક્ર મોક્ષ પણ અપાવી શકે છે. શિશુપાલનાં કુકર્મોનો ઘડો ભરાઈ ગયો ત્યારે કૃષ્ણએ તેનો શિરચ્છેદ કરવા પણ આ સુદશર્ન ચક્ર વાપર્યું હતું.પોતાની સામે વિરોધ કરી રહેલાં કાશીના નાશ માટે અને દુર્વાસા ઋષિને વિનમ્રતાનો પાઠ શીખવાડવા માટે પણ વિષ્ણુએ આ ચક્રનો ઉપયોગ કર્યો છે. શિવ પુરાણમાં એમ કહેવાયું છે કે વિષ્ણુને ચક્ર તરીકેનું આ શસ્ત્ર શિવે આપ્યું હતુ, જેને વિષ્ણુએ - દેખાવમાં સુંદર - સુદર્શન નામ આપ્યું,જેની ધરીની આસપાસ ઘૂમતી ગતિ નકારત્માકતાને કેન્દ્રથી દૂર ખસેડે છે અને સકારાત્મકતાને કેન્દ્ર તરફ ધકેલે છે.

'મીડ ડે'માં જુલાઇ ૧૪, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ

બુધવાર, 24 સપ્ટેમ્બર, 2014

ગુણવત્તા-સંસ્કૃતિ- ૪ || પ્રક્રિયાઓ સરળ બની રહેવી જોઇએ

# # આંટીઘૂંટીને હજૂ વધારે ગુંચવવી છે? :: મૂળ સમસ્યા શું છે તે સમજવા પર ધ્યાન આપવાને બદલે સમસ્યાનાં સમાધાન પાછળ ચક્કર કાપવા લાગી જાઓ
- તન્મય વોરા
આપણને જટિલતા પસંદ જ છે કેમકે જટિલ ઉપાયોની દિશામાં વિચારતાં રહેવાને કારણે આપણે કંઇ બહુ મહત્વની સિધ્ધિ મેળવી રહ્યાં છીએ તેવી હવા આપણા દિલોદિમાગમાં ભરાઇ જાય છે.

આ બે સવાલો પર ખુલ્લાં મનથી વિચાર કરજો:
૧) આપણે જે જટિલ ઉપાય શોધ્યો છે તે આપણા 'મૂળ' પ્રશ્નનો 'ખરો' ઉપાય છે?

૨) આ ઉપાયથી વધારે સહેલો ઉપાય હોઇ શકે?
આ પ્રશ્નો પર વિચાર કરવાની સાથે સાથે , આ એક દ્રષ્ટાંત પર પણ વિચાર કરી લઇએ: clip_image002જાપાની મૅનેજમૅન્ટની આ કેસ સ્ટડી બહુ જ યાદગાર ગણાય છે. જાપાનની સૌંદર્ય પ્રસાધનો બનાવતી એક ખાસ્સી મોટી કંપનીમાં બનેલી, સાબુનાં એક ખાલી ખોખાંની આ ઘટના છે. કંપનીને એક ફરિયાદ મળી કે તેનાં એક ગ્રાહકે ખરીદેલ સાબુનું ખોખું ખાલી હતું.

લાગતા વળગતા સંચાલકોએ, જરા વારમાં જ તે સમસ્યાને સાબુનાં ખોખાં જ્યાં ભરાઇને જુદાં જુદાં વિક્રેતા કેન્દ્રોમાં પહોંચાડવા માટે ખટારાઓમાં ભરાતાં હતાં તે એસેમ્બ્લી લાઇન સાથે તો સાંકળી લીધી. સવાલ એ હતો કે એક ખાલી ખોખું આ એસેમ્બ્લી લાઇનમાંથી પસાર શી રીતે થઇ ગયું?

સંચાલકોએ એસેમ્બ્લી લાઇન સાથે સંકળાયેલ એન્જીનિયરોને આ સમસ્યાનું સમાધાન કરવા કામે લગાડી દીધા. એન્જીનિયરોએ પણ ચપટી વગાડતાંમાં એક બહુ જ ઊંચી માત્રામાં ચિત્ર જોઇ શકાય તેવાં મોનિટર સાથેનું, બે વ્યક્તિ વડે ચલાવાતું એક ક્ષ-કિરણનું યંત્ર પણ બનાવી કાઢ્યું. આ બંને વ્યક્તિની હવે જવાબદારી હતી કે આ યંત્રની મદદથી તેમણે એસેમ્બલી લાઇનમાંથી એક પણ ખોખું ખાલી ન જાય તેની જડબેસલાક તકેદારી રાખવાની હતી. આમ બધાંએ કમર કસીને કરેલી જહેમત, અને ઢગલો એક નાણાં, કામે લગાડીને હવે સમસ્યાનું સમાધાન કરી દેવામાં આવ્યું. લાગતા વળગતા રીપોર્ટ ભરાઇ ગયા; જુદી જુદી કક્ષાની સંચાલન બેઠકોમાં આ સમાધાન અમલી બનાવાઇ ગયાની નોંધ પણ દસ્તાવેજ થઇ ચૂકી.

એ દરમ્યાન આવી જ સમસ્યા એક નાની કંપનીમાં પણ આવી જે તેના એક અદના કારીગરને સોંપવામાં આવી. તેણે તો ક્ષ-કિરણોવાળાં યંત્ર જેવા ઉપાયો વિષે કયારે પણ સાંભળ્યું પણ નહોતું. એણે તો જે એસેમ્બલી લાઇન પરથી સાબુનાં ખોખાં પસાર થતાં હતાં ત્યાં એક ખુબ જોરથી હવા ફેંકતા પંખાને ગોઠવી દીધો, જેથી જો કોઇ ખોખું ખાલી હોય, તો પંખાની હવાના પ્રવાહમાં તે એસેમ્બલી લાઇન પરથી ઊડીને ફેંકાઇ જાય. બસ, પંખામાંથી ફેંકાતી હવાનું જોર અને તેની સામે સાબુ ભરેલાં ખોખાનાં વજનને તેણે બરાબર ગોઠવી લેવા માટે થોડા પ્રયોગો કરી લેવા પડ્યા !

સમીક્ષાની જટિલ પ્રક્રિયા કે જટિલ કાર્યપ્રવાહનો અમલ તો સહેલું કામ છે. કોઇ જગ્યાએ વપરાયેલ શ્રેષ્ઠ કાર્યપધ્ધતિને કામે લગાડી દેવામાં પણ ઓછી મહેનત પડે છે. ખરૂં અધરૂં કામ તો છે 'ખરી' સમસ્યાનું 'સહુથી સરળ' અને 'શ્રેષ્ઠ' સમધાન ખોળી કાઢવું.

કોઇ પણ પ્રક્રિયામાં સમયાંતરે થતા રહેતા સુધારાઓ કે / અને તેમાં ઉમેરાતાં રહેતાં નવા આયામો કે પગલાંઓ, એ પ્રક્રિયાને કંઇ ને કંઇ અંશે તો જટિલ બનાવતી જ જશે. એટલે પ્રક્રિયાને સરળ બનાવી રાખવા માટે સમસ્યા અને સમાધાન, બંનેને, હંમેશાં નવા જ દૃષ્ટિકોણથી જોવા માટેનો અભિગમ કેળવવો જરૂરી છે - શક્ય છે કે તેમ કરવા માટે જે લોકોને કામ સોંપાય તે પણ 'નવાં' જ હોય ! નજર સામે એક જ સવાલ રાખવો જોઇએ - આ પ્રક્રિયા કઇ સમસ્યાનું નિરાકરણ કરી રહી છે ?

ખુલ્લાં, તાજાં મનથી વિચારાયેલ જવાબો અચૂકપણે સમસ્યાના સરળ ઉપાય નજર સામે લાવી જ મૂકશે.

અસલ અંગ્રેજી લેખ, Quality #4: Simplifying Processes પરથી વેબ ગુર્જરીના "ગુણવત્તા સંસ્કૃતિ" પેટા વિભાગ પર ૧૧ એપ્રિલ,૨૦૧૪ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ અનુવાદ

શનિવાર, 20 સપ્ટેમ્બર, 2014

ફરી ફરીને હતા ત્યાં જ પાછા ફરવું - દેવદત્ત પટ્ટનાઇક

clip_image003તેમનાં સમગ્ર જીવન દરમ્યાન ભગવાન બુદ્ધે બધી જ વસ્તુઓની ક્ષણભંગુરતા વિષે, તેમ જ અપેક્ષાઓ અને નિરાશાઓ વચ્ચેનાં સંબંધની વાત કહી છે. એટલે તેમનાં મૃત્યુ પછી તેમનાં અસ્થિ કે દાંત કે વાળ જેવી પાર્થિવ નિશાનીઓને માટી અને છાણના ઢગલામાં રાખી, તેના પર છત્ર અને ફૂલો ચડાવીને તેમની સ્તૂપો તરીકે પૂજા થવા લાગી તે થોડું વિચિત્ર કહી શકાય. ભૌતિક સ્વરૂપે નહીં તો લોકો તેમની પરિકલ્પના થકી કાયમી સ્વરૂપે યાદ રાખવા માગતાં હતાં. સ્તૂપની આજૂબાજૂ લોકો ભક્તિભાવપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરતાં. સ્તૂપના પરિઘની પરિમિતિ પર પ્રદક્ષિણા કરવાને પરિક્રમા કહેવામાં આવી. ભક્તિભાવપૂર્ણ આ પ્રથામાં ધીમે ધીમે બ્રહ્માંડની ગતિનું પ્રતિબિંબ - ફરી ફરીને દરેક વસ્તુ હતી ત્યાં જ પાછી ફરે છે - કે ઋતુઓની જેમ બધું જ પુનરાવર્તી કાળચક્રીય છે એવાં આધ્યાત્મિક અર્થઘટન પણ ભળવા લાગ્યાં.
બુદ્ધના સમયકાળ પછી આપણે ત્યાં મૌર્ય વંશનું રાજ્ય રહ્યું, જેના મહાન સમાટ અશોકનો રાજ્યકાળ ઈસવી સન પૂર્વે ત્રીજી સદીમાં હતો. તેની રાજધાની પાટલીપુત્રમાંથી ઉદ્‍ભવતા તેના રાજ્યના કાયદાઓ ગંગાના તટીય વિસ્તારોમાંથી થઇને ઉત્તરમાં (આજનાં અફઘાનિસ્તાન) ગાંધાંર અને દક્ષિણમાં આંધ્ર પ્રદેશ સુધી વર્તુળાકારે પ્રસરેલા હતા.તેની રાજ્યસત્તાના પ્રસારની સાબિતી તેણે ઊભા કરાવેલા શિલાલેખો છે. બૌદ્ધ સાધુ અને સાધ્વીઓને, તે દુનિયાના અલગ અલગ પ્રદેશોમાં બૌદ્ધ ધર્મના પ્રચાર અર્થે જવા માટે તેઓ પ્રોસ્તાહીત કરતા. આમ, નવાં ઘરની શોધ કે બીજાંઓની જમીન પરની ચડાઈઓને બદલે વિચારોના પ્રસાર રૂપે મુસાફરીનું એક નવું સ્વરૂપ જોવા મળે છે.
સામ્રાજ્ય અને વિચારોનો વિસ્તાર એ, સામાન્યતઃ આંતર્મુખી કહી શકાય તેવી હિંદુ પારંપારિક વિચારધારા માટે કંઇક અંશે બહારી ભાવના કહી શકાય. શકય છે કે મહાન સિકંદરે પર્શીયન રાજય જે રીતે ઉખાડી નાખી, તે સમયનાં વિશ્વને હલબલાવી કાઢીને ભારતની વાયવ્ય સીમાઓ સુધી પગપેસારો કર્યો હતો, તેમાંથી આ વિચારો પ્રેરિત થયા હોય.તેના સમયના મહાન ગ્રીક ચિંતકોના વિચારોથી પ્રેરાઈને તેણે દુનિયાને બદલી નાખવાની કોશીશ કરી, પોતાના વિચારોથી તેણે વિશ્વને એક સૂત્રે બાંધવા પ્રયત્ન કર્યો, જેને પરિણામે તેણે એલેક્ઝાંડ્રીયા નામક અનેક શહેરો તેની વિજયકૂચના માર્ગમાં ઊભાં કર્યાં.
એમ કહેવાય છે કે સિંધુના તટે તેનો મેળાપ એક ગૂઢ રહસ્યવાદી નાગા સંપ્રદાયના સાધુ સાથે થયો. શક્ય છે કે તે કોઈ જૈન દિગંબર સાધુ હોય. દિગંબર એટલે દિશાઓ જ જેનાં વસ્ત્ર છે તેવી (નગ્ન) વ્યક્તિ. એક શિલા પર શાંત ચિત્તે બેસીને, આકાશ તરફ જોઈ રહેલા એ સાધુને જોઇ, સિકંદરે તેમને પૂછ્યું, 'તમે શું કરો છો ?'. દિગંબર સાધુએ જવાબમાં કહ્યું કે, 'કંઇ નહીંને અનુભવી રહ્યો છું.' તે સાંભળીને સિકંદર હસી પડ્યો, તેને લાગ્યું કે આ સાધુ તો પાગલ લાગે છે, કારણ કે તે મુસાફરી કરતો નથી, તેને કોઈ મહેચ્છાઓ નથી, તેનું જીવન દિશાશૂન્ય છે. દિગંબર સાધુ પણ હસી પડે છે કારણકે દુનિયામાં કોઈ જવા ઠેકાણું જ નથી. ચાલતાં હો કે બેઠાં હો, તમે સદાય સફરમાં જ રહો છો - એવી સફર કે જેમાં ફરી ફરીને પાછાં હતાં ત્યાં જ પાછાં ફરવાનું રહે છે, કદાચ થોડાં વધુ સમજુ બનીને !
clip_image001 'મીડ ડે'માં જુલાઇ ૨૧, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ