સોમવાર, 1 સપ્ટેમ્બર, 2014

બન્યાં બનાવ્યાં તૈયાર બાળકો - દેવદત્ત પટ્ટનાઇક

clip_image003તમારા પતિથી તમને બાળક થઇ શકે તેમ નથી? તો લઇ લ્યોને કોઇનાં શુક્રાણુઓ દાનમાં. અને જો તમારી પત્ની તમને બાળક ન આપી શકે તેમ હોય કોઇનું બીજ દાન લઇ લો. જો તમારી પત્ની પોતાની કૂખમાં ગર્ભ ઉછેરી શકવા અસમર્થ હોય, તો એટલા પૂરતી કોઇની કૂખનો ઉપયોગ કરી લો.

આજનાં તબીબી વિજ્ઞાનને કારણે આપણે હવે આવા ઉપાયો વિષે બહુ પરિચિત થતાં ગયાં છીએ. જો કે,આપણી મૂળભૂત વિચારસરણી અનુસાર, આપણે ગુંચવાઇએ પણ છીએ કે વિશ્વ આધુનિક બની રહ્યું છે કે વિનાશ તરફ આગળ ધપી રહ્યું છે !

ખેર, હિંદુ પુરાણોમાં તો આવી કેટલી વિવિધ (કંઇક અંશે વિચિત્ર પણ લાગે તેવી)રીતે બાળક જન્મની રીતોની કહાનીઓ ભરી પડી છે.

જૈન પુરાણોમાં બ્રાહ્મણ સ્ત્રીને રહેલ ગર્ભ ઇન્દ્ર તેની કૂખમાંથી વધારે યોગ્ય, એક રાણી,ક્ષત્રિયાણીની, કૂખમાં ખસેડાવી આપે છે તેવી કથા છે, જે તિર્થંકરનાં સ્વરૂપે જન્મ લે છે. ભાગવત પુરાણમાં કંસથી બચાવવા યશોદાની કૂખમાંથી રોહિણીની કૂખમાં ગર્ભનું પ્રત્યારોપણ કરાયાની કથા છે, જે બલરામ સ્વરૂપે જન્મ લે છે.

રામાયણમાં દશરથ કૈકેયીને એટલા સારૂ પરણે છે કે તેની પહેલી પત્ની કૌશલ્યા તેને પુત્ર આપી શકે તેમ નથી. જ્યોતિષોના ભાખ્યા મુજબ કૈકેયીનો પુત્ર મહાન રાજા થશે. પરંતુ કૈકેયી પણ જ્યારે પુત્ર આપવામાં નિષ્ફળ રહે છે ત્યારે તે ત્રીજી વાર લગ્ન કરે છે અને દૈવી મદદ માગે છે. એટલે ઋષ્યશૃંગ ઋષિની મદદથી દશરથની પત્નીઓને ગર્ભ રહે તે માટે કોઇ ઔષધિ આપવા માટે દેવોને આહવાન કરવા માટે યજ્ઞ કરાવડાવવામાં આવે છે.

મહાભારતમાં જ્યારે વિચિત્રવીર્ય સંતાનવિહિન અવસ્થામાં મત્યુ પામે છે ત્યારે તેની માતા સત્યવતી વિચિત્રવીર્યની વિધવાઓનાં ગર્ભાધાન માટે વ્યાસ ઋષિની સહાય માગે છે. ધૃતરાષ્ટ્ર અને પાંડુનો જન્મ આ રીતે થયો હતો. તો વળી કુંતિ જુદા જુદા દેવોને આહવાન કરીને યુધિષ્ઠિર, ભીમ અને અર્જુનને પ્રાપ્ત કરે છે. પાંડુના ખરા અર્થમાં પુત્રો ન હોવા છતાં તેઓ પાંડવો તરીકે જ ઓળખાયા. પાંડુ તો માત્ર તેમની માતાના પતિ હતા, જેને કારણે તે પિતા હોવાના હક્કો ભોગવી શક્યા. એ તર્ક મુજબ કર્ણ પણ તેમનો જ પુત્ર ગણાવો જોઇતો હતો, પણ તેનો જન્મ તેમની સંમતિથી નહોતો થયો, એટલે કુંતિ પણ પોતાના પતિને એ પુત્ર વિષે કહી ન શકયાં અને એ પુત્ર જન્મતાં જ ત્યાગ કરવો પડ્યો હતો. આમ માત્ર જૈવિક હકીકતો સિવાય રાજકારણ અને વારસાને લગતી બાબતો પણ પિતૃત્વ નક્કી કરતી.

આવું જ કંઇક આપણને આજના આપણા બાળજ્ન્મના કાયદાઓમાં જોવા મળે છે. જો તમે પ્રમાણિત વિજાતીય વિવાહિત યુગલ હો તો તમે કોઇની કૂખ પણ ભાડે લઇ શકો, પણ સમલૈંગિક યુગલો તેમ કરી ન શકે.અને તેમ છતાં, યુજ અને ઉપાયુજ બંને બ્રહ્મચારી પુરુષ ઋષિઓ હોવા છતાં,અગ્નિકુંડમાંથી દૌપદી અને દૃષ્ટદ્યુમન જેવાં જોડકાંને જન્મ આપી શક્યા. કૃત્તિભાસનાં બંગાળી રામાયણ અનુસાર રાજા દિલિપની બે વિધવા રાણીઓએ સમાગમ કરીને ભાગીરથને જન્મ આપ્યો હતો.

જો તમે તે બાળક તમારૂં છે તેમ પિતૃત્વ કસોટીની એરણે સાબિત કરી શકો તો, તમે તમારાં બાળકનાં એકલ પિતા બની શકો. જો કે જેમ કણ્વ ઋષિએ જંગલમાં ત્યજી દેવાયેલ બાળકી,શકુંતલા, ને દત્તક લીધેલી તેમ એકલ પિતા તરીકે તમે બાળકને દત્તક લઇ શકો. પણ બાળકને ખરીદીનાં સ્વરૂપે તમે ન મેળવી શકો. તેનું કારણ એમ અપાય છે કે એ સ્થિતિના ગેરલાભ ઉઠાવી શકાય. જાણે કે દત્તક લેવાની વિધિના ગેરલાભ ઉઠાવી જ ન શકાય ? હરિશ્ચંદ્રએ સો ગાયોની કિંમત ચૂકવીને સુનહશેપને 'પુત્ર' તરીકે ખરીદીને પછી વરુણને ખુશ કરવા બલિદાન માટે પોતના ખરા પુત્ર રોહિતની જગ્યાએ ધરી દીધો હતો, તેવી કોઇ પૌરાણિક કથા આવા કાયદાની પાછળ હોય તેવું પણ શક્ય છે.
  • 'મીડ ડે'માં ઑગસ્ટ ૪, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ 
  • અસલ અંગ્રેજી લેખ, Readymade Babies, લેખકની વૅબસાઇટ, દેવદત્ત.કૉમ,પર ડીસેમ્બર ૨૧, ૨૦૧૩ના રોજ  Indian Mythology ટૅગ હેઠળ પ્રસિધ્ધ થયેલ છે. 
  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ સપ્ટેમ્બર ૧, ૨૦૧૪

મંગળવાર, 26 ઑગસ્ટ, 2014

નિયમન ક્ષેત્રનું વિસ્તરણ અને ગ્રાહકની નિર્ણય ક્ષમતાપરનો પ્રભાવ - કેટલાક યાદચ્છિક વિચારો - કૌશલ માંકડ

નિયમન ક્ષેત્રનું વિસ્તરણ અને ગ્રાહકની નિર્ણય ક્ષમતાપરનો પ્રભાવ

ગાહકોની પસંદ-નાપસંદ, કે જે પર્યાવરણમાં આપણે કામ કરી રહ્યાં છીએ કે એવી કોઈ પણ દિશામાં જોઈશું, તો બહુ જ સ્પષ્ટ જણાશે કે આપણે ઝડપી પરિવર્તનના યુગમાં જીવી રહ્યાં છીએ. તે ઉપરાંત, બજારમાં વધતી જતી હરીફાઈની તીવ્રતા જેવા મુદ્દાઓને કારણે કોઈપણ ક્ષેત્રમાં કામગીરી કરવાનું વધારે ને વધારે જટિલ બનતું જણાઈ રહ્યું છે. આવામાં સફળતાથી પાર ઉતરવા માટે પરિવર્તનનાં અસ્તિત્વનો સ્વીકાર કરવો રહ્યો અને પરિવર્તનની સાથે કામ પાડવા માટેના નવા નવા માર્ગ ખોળતાં રહેવું જરૂરી બની ગયું છે.

ઝડપથી બદલતા જતા સમયમાં, બીજી કોઈ પણ ક્ષમતા કરતાં સંસ્થાની ગ્રાહક અભિમુખતાને કેન્દ્રમાં વણેલી રાખવાની ક્ષમતા વધારે મહત્ત્વની બની રહી છે.

ગ્રાહક સાથેના સીધા કે આડકતરા વ્યવહારો અને તેના પરથી ફલિત થતા ગ્રાહકના અનુભવો પર એક પલક એકાગ્રતા વડે સંસ્થાનાં (કે તેનાં ઉત્પાદનો કે સેવાઓનાં) બ્રાંડ મૂલ્યમાં એક નવું જ પરિમાણ ઉમેરાઈ શકે છે, જે ગ્રાહકનો વિશ્વાસ સંપન્ન કરવામાં મહત્ત્વનો ફાળો ભજવી શકે છે. ગાહક સાથેના અતૂટ સંબંધનાં રાસાયણિક સમીકરણો અહીં જ ઘડાય છે.

ગ્રાહકને માથે દંડો ફટકારીને તેને પોતાની બોડમાં ખેંચી લાવવાના દિવસો વીતી ગયા. ગ્રાહકને આકર્ષિત કરવાં એ બહુ નાજુક કામ છે. મારી પોતાની અંગત માન્યતા મુજબ તો જ્યાંજ્યાં શક્ય હોય, ત્યાંત્યાં પોતાનાં ગ્રાહકો સાથે અંગત સંબંધો કેળવીને, તર્ક અને લાગણીને એક તાંતણે જોડતા એકરાગના પુલ બાંધવા જોઈએ. આમ કરવાથી સ્વૈચ્છિક અનુસરણનું પ્રભાવક્ષેત્ર ઊભું કરી શકાય છે, જે નવાં ગ્રાહકોને આકર્ષવા અને હાલનાં ગ્રાહકોને ટકાવી રાખવા માટે બહુ જ અમર્યાદ સ્પર્ધાત્મક સરસાઈ ઊભી કરી આપી શકે છે. કોઈપણ સફળ સંસ્થાને લાંબા ગાળાના વિકાસ માટે નિષ્ઠાવાન 'ગ્રાહક' વિના નથી ચાલવાનું.

ગ્રાહકો સાથે માત્ર ખપ પૂરતા ઔપચારિક ધંધાદારી સંબંધને બદલે વ્યક્તિગત સંબંધો કેળવવાથી વધારે સારી રીતે, કામ કરી શકાય છે.

આ સાથે આપણે હવે 'નિયમનની સ્થિતિ'ના નિયમ વિષે તૈયાર થઈ ચૂક્યાં છીએ. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો 'નિયમનની સ્થિતિ' એટલે ગ્રાહકની નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા પર જે કંઈ અંશે પ્રભાવ પાડી શકાય તે સ્થિતિ. આજે ગળાંકાપ ભાવોથી જ્યારે આપણાં ગ્રાહકોને લલચાવી જનાર પ્રતિસ્પર્ધકોની ફોજો બંદૂકો તાણીને ઊભી છે, ત્યારે આપણી 'નિયમનની 'સ્થિતિ' જેટલી વધારે શક્ય હોય તેટલી વધારે પ્રભાવશાળી બની રહે તે બહુ જ મહત્ત્વનું બની રહે છે.

'નિયમનની સ્થિતિ'ને વધારે પ્રતિભાશાળી અને વધારે પ્રસાર પામેલી રાખવા માટે ગ્રાહક સાથે નિયમિતપણે અર્થપૂર્ણ, સંવાદ / સંપર્ક બની રહેવો જોઈએ. ગ્રાહકને ખુશ રાખવાનાં છે, જરૂર પડ્યે ઉત્પાદન કે સેવાઓનાં વેંચાણની આપણી સ્વાભાવિક ક્ષમતાની ઉપર જઈને પણ તેને રસ પડે એવા કોઈ પણ વિષય વિષે તેની સાથે સંવાદ સાધીને તેને મનાવી, પંપાળી રાખવાનાં છે. આમાં બૌદ્ધિક નિયમપ્રતિબદ્ધતા પણ બહુ જ માત્રામાં જોઈશે.

સંશોધનોથી એટલું તો પ્રતિપાદિત થયું જ છે કે વેચાણ કરવામાં ભાવ બહુ મહત્ત્વનું ઘટક છે - વેચાણકારની મીઠીમીઠી, ડાહીડાહી વાતોથી આકર્ષાવાને કારણે તો કોઈ ગ્રાહક (સામાન્યતઃ) કંઈ ખરીદી કરી પાડે તેમ તો ન જ મનાય ને ! હા, વેચાણકાર પસંદ પડે તેમ હોય તે તો નિર્વિવાદ છે તે પણ સ્વીકારીએ. તે માટે નાનીનાની નમ્ર રજૂઆતો, સુસંસ્કૃત હાવભાવ અને સુઘડ દેખાવ જેવાં આપણાં અન્ય કૌશલ્યો પર પણ એટલું જ ધ્યાન આપવું પડશે. તમારાં વેચાણની આવડત કે અનુભવ કે પછી ગ્રાહકની જરૂરિયાતના સંદર્ભમાં ઉત્પાદન કે સેવાઓ વિષે જ્ઞાનની સાથેસાથે આ અન્ય કૌશલ્યો બહુ જ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

કોઈ પણ સક્ષમ વેચાણ વ્યાવસાયિકને કમસે કમ એક 'કૉલ' કર્યા સિવાય ઊંઘ જ ન આવે તે તો બહુ જાણીતી વાત છે [આને તમારી ટેવોને કે કામ કરવાની રીતને સ્ફૂર્તિલી રાખવાલાયક એક છૂપો સાંકેતિક ઈશારો ગણશો તો ફાયદો જ ફાયદો છે !] એક દિવસ તેનાથી મોઢું ફેરવી લેવાથી, બીજે દિવસે તે પણ તમારી સામે નજર ચોરાવશે; પણ જો આજે તેને વધાવી લઈશું, તો એક સફળ વેચાણ વ્યાવસાયિક થવામાં તે પણ બહુ મહત્ત્વનું યોગદાન આપતું રહેશે.

ગ્રાહકસંપર્ક અને ગાહકસેવાઓ વિષેના આ તો કેટલાક યાદચ્છિક વિચારો મેં અહીં રજૂ કર્યા છે.

ગ્રાહકની નિર્ણયશક્તિ પર અર્થપૂર્ણ સંપર્ક અને સંવાદની મદદથી કેટલી હદે અને શી રીતે અસર કરી શકાય તે વિષે આપ સહુના પ્રતિસાદની અપેક્ષા સહ....

ગુરુવાર, 21 ઑગસ્ટ, 2014

ખરૂં રામરાજ્ય - દેવદત્ત પટ્ટનાઇક

clip_image003એક વાર મેં એક હિજડાને પૂછ્યું કે તેમની જાતિમાં સૌથી પવિત્ર કથા કઇ મનાય છે. જવાબમાં તેણે આ કથા કહી:

૧૪ વર્ષના વનવાસ પછી પાછા ફરતી વખતે રામે અયોધ્યાનાં પ્રવેશદ્વાર પાસે હિજડાઓને જોયા. તેમણે પૂછ્યું કે તેઓ અંદર રહેવાને બદલે બહાર કેમ ઊભા છે. જવાબમાં હિજડાઓએ કહ્યું, 'તમને યાદ છે ને કે, વનવાસ પર જતી વખતે અયોધ્યાવાસીઓ તમારી સાથે આવવા માગતાં હતાં. તમે પુરુષ વર્ગને પાછા જવા કહ્યું. તે જ રીતે તમે સ્ત્રી વર્ગને પણ પાછા જવા કહ્યું. પણ અમે તો નથી પુરુષ કે નથી સ્ત્રી. આમ અમારે શું કરવું તે કહેવાનું તમે ભૂલી ગયા. એટલે અમે પાછા ગયા નહીં, અને તમે પાછા આવીને અમારે શું કરવાનું એ કહો તેની રાહ જોઇ રહ્યા છીએ." પોતાની આ શરતચૂકથી રામને બહુ દુઃખ થયું. અજાણતાં જ તેમણે હિજડાઓને પણ દેશનિકાલની હાલતની પીડા સહન કરવાની સ્થિતિમાં મૂકી દીધા હતા. તેઓ તેમને ભેટ્યા, તેમને લાગણીથી નવરાવી દીધા, દુનિયાનાં બધાં સુખો અને સ્વર્ગીય આનંદો તેમને પૂરાં પાડવાનાં વચનો આપ્યાં અને પોતાની સાથે અયોધ્યામાં પાછા લઇ આવ્યા.

તરછોડાઇ જવાના વિષાદ અને સમાવેશ થવાની આશાની આ કહાની નૃવંશશાત્રી સેરેના નંદાનાં હિજડાઓ પરનાં પુસ્તકમાં પણ જોવા મળે છે. જો કે તેને કોઇ વૈધાનિક પુરાવો હોય તેવું જોવા નથી મળતું. હાંસિયાના કોરાણે મુકાઇ ચૂકેલ કોઇ એક સમુદાયે, માન્યતા મેળવવા સારૂ કરીને ઉપજાવી કાઢેલ આ વાત હશે એમ પણ દલીલ કરી શકાય. પણ પૌરાણિક કથાઓનો તો આ જ તો ઉદેશ્ય હોય છે. એ બધાં એવાં પારસ્પારીક, વસ્તુનિષ્ઠ સત્યો હોય છે જે કોઇ એક સમુદાય કે તેમની પરંપરાઓ કે તેમની માન્યતાઓને પુષ્ટિ કરતાં હોય છે.

રામે તો હિજડાઓને અયોધ્યામાં સમાવી લીધા, પણ ભારતનું સાંપ્રત ગણતંત્ર તેમને સમાવે છે ખરૂં ? હિજડાઓ તેમને પોતાને તો ત્રીજી , નાન્યતર, જાતિ સમજે છે, પણ તેમના પાસપોર્ટ શું કહે છે ? તેમને એક યા બીજી જાતિમાં જ વર્ગીકૃત થવાની ફરજ શા માટે પાડવી જોઇએ ?અને એમ કરવાથી હિજડાઓની યૌન ક્રિયાઓને આપણે સ્વાભાવિક કે કૃત્રિમ ગણીએ છીએ કે કાયદેસર કે ગેરકાયદેસર કે ગુન્હાહીત ગણીએ છીએ?

IPCની કલમ ૩૭૭ને માન્ય ઠરાવતો સર્વોચ્ચ અદાલતનો ચુકાદો માત્ર સમલૈંગિક પુરુષ કે સ્ત્રી કે ઉભયલિંગી કે અન્ય જાતિની માનસિકતા ધરાવતા વર્ગ માટે જ નથી. એ કોઇ પણ પ્રકારના તથાકથિત હક્કો ધરાવતા અસ્વાભાવિક જાતીય માનસિકતા ધરાવતા, બહુ જ નાની લઘુમતિના દરેક વર્ગને લાગુ પડે છે. તો આમ વળી, જનનાંગો સિવાય પ્રેમની અભિવ્યક્તિ કરનાર 'સામાન્ય જાતીય મનોવૃત્તિ'ને પણ તે લાગુ પડે છે. બે સહમત પુખ્ત વયની આટલી અંગત વાતનું પણ કોઇ આ હદે નિયમન કરવા માગે તે કમકમાં પેદા કરતી વાત પણ જરૂર લાગે.

આ અપ્રિય ગણાયેલ ચુકાદામાં વપરાયેલ 'અકુદરતી' શબ્દ ભારતમાં અંગ્રેજો લઇ આવ્યા. તેનો અર્થ 'અસામાન્ય' કે 'સંસ્કારગત અસ્વીકાર્ય' ગણીને આપણે સ્વતંત્ર ભારતનાં શબ્દભંડોળમાં તેને સમાવી લીધો. પરંતુ બીજાં જે નથી જોઇ શકતાં તે જોઇ શકતા ઋષિઓએ તો પુરાણ કાળમાં પ્રકૃતિ (કુદરતી / સ્વાભાવિક) અને સંસ્કૃતિ (સંસ્કાર / સભ્યતા) વચ્ચે બહુ સ્પષ્ટ ભેદ પાડેલ જ છે.

કુદરત તો મત્સ્ય ન્યાય મુજબ ચાલે છે. તે મુજબ મોટી માછલી નાની માછલીને ગળી જાય તે કુદરતી ન્યાય ગણાય. આને થોડા વધારે સખત શબ્દોમાં જંગલનો કાયદો પણ કહી શકાય જ્યાં જે બળીયું છે તે જ ટકી શકે છે.

જંગલના કાયદાની અસ્વીકૃતિ પેટે સભ્યતાનો જન્મ થયો. સભ્યતા એવા કાયદાઓ કે નિયમનો કે પરંપરાઓ ઘડે છે જે નબળાંને મદદરૂપ બને, તેમને બળીયાંની સામે હક્કો આપે, અક્ષમને પણ ક્ષમતાવાળાં લોકોની સામે કંઇક રક્ષણ પૂરૂં પાડે. આમ કરવું એ માનવ ધર્મ (પ્રછન્ન શક્તિ, ક્ષમતા કે સામર્થ્ય)કહેવાય છે.

મનુષ્ય એ બહુ ખાસ પ્રકારનું પ્રાણી છે. તેની પાસે મન છે, એટલે તે માનવ કહેવાય છે. માનવ મનમાં વિકાસ (સંસ્કૃતમાં જેને બ્રહ્મ કહે છે)ની બહુ જ શકયતાઓ પડેલ છે.આમ દરેક મનુષ્યમાં વ્યક્તિગત, વસ્તુલક્ષી માનસિક વાસ્તવિકતા - બ્રહ્માંડ-માં વસતો બ્રહ્મા રહેલ છે. 'બ્રહ્મનાં આ બીજ’માં લોકોને સમાવી પણ લેવાય કે તેમને બાકાત પણ કરી શકાય. આમાંની લાગુ પડતી શક્યતા મુજબ બ્રહ્મા કોઇનાં રક્ષણ માટે કાયદા બનાવે તો કોઇ કાયદા કોઇને રક્ષણ ન આપે તેમ પણ બને. બ્રહ્માનાં બ્રહ્માંડની જેમ જ સંસ્કૃતિનું પણ છે. માનસ સ્થિતિસ્થાપક હોવાને કારણે, ડહાપણના વિકાસની સાથે બ્રહ્માંડનો પણ વિકાસ થાય છે, જેને પરિણામે નિપજતી સંસ્કૃતિ વધારે ને વધારે સમાવિષ્ટ બનતી જાય છે.

શિવ પુરાણમાં, દક્ષનાં સર્વસામાન્ય વર્તણૂકના ખ્યાલ સાથે મેળ ન પડવાને કારણે શિવની સંસ્કૃતિમાં દક્ષનો સમાવેશ ન થઇ શકતો હોવાને કારણે શિવ દક્ષનો શિરચ્છેદ કરી નાખે છે. દક્ષનાં મનુષ્ય માથાંને બદલે બકરાનું માથું બેસાડી દઇને તેનાં મનુષ્યત્વના હ્રાસની યાદ અપાવતા રહે છે.

શિવને તો અરધા સ્ત્રી તરીકે અર્ધનારીશ્વરનાં સ્વરૂપે કલ્પવામાં આવ્યા જ છે. મથુરામાં કૃષ્ણ સાથે નૃત્ય કરતી ગોપીઓનાં સ્વરૂપે, તેઓ ગોપેશ્વર તરીકે પૂજાય જ છે.નાથદ્વારામાં કૃષ્ણ સ્ત્રી-વેશ પણ ધારણ કરે છે. આ મૂર્તિઓ કે પરંપરાઓને અજાતિય ભક્તિભાવનાં રૂપકો માની શકાય કે પછી વિવિધ લૈંગિકતાઓ અને જાતીય વર્તણૂકોના ગર્ભિત સ્વીકાર તરીકે પણ જોઇ શકાય. બધો જ આધાર ભકત તેને કયાં દર્શનથી જૂએ છે, તેના પર છે. અને દર્શનનો આધાર મનનો કેટલો વિકાસ થયો છે તેના પર છે.

જેમ જેમ મન વિકસિત થતું જાય છે તેમ તેમ આપણે મર્યાદીત કે માંગણ વૃતિવાળા બ્રાહ્મણમાંથી અમર્યાદ કે સિધ્ધ મનવાળા બ્રહ્મ થવા ભણી જવા લાગીએ છીએ, જેને કારણે જે સમાજ ઉદ્‍ભવે છે તે ઓછો વાંક્દેખો, વધારે માયાળુ અને વધારે સહિષ્ણુ બની રહે છે. ઉપનિષદની વિચારધારાનું આ જ હાર્દ છે.

આજના આપણે આ આધુનિક ભારતીયો આપણાં મનને એ કક્ષાએ વિકસાવવા તૈયાર છીએ ? રામની જેમ એ હીજડાઓ અને વિલક્ષણ લોકોને આપણી અયોધ્યામાં સમાવી લઇશું? આ માત્ર ઉદારમતવાદી થવાની વાત નથી, આ વાત છે માનવીએ માનવ થવાની.
  • ' મુંબઇ મિરર'માં ઑગસ્ટ ૧૫, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ

    • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ ઑગસ્ટ ૨૧, ૨૦૧૪












શનિવાર, 16 ઑગસ્ટ, 2014

રાજેશ સેટ્ટી કૃત શ્રેણી -‘વિશિષ્ઠ બનીએ’ - સંપુટ ચોથો - ગુચ્છ ૯

#191 – એક વધારે વાર 'આભાર' માનવો જોઇએ
| ઑગસ્ટ ૧૪, ૨૦૦૮ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ
clip_image002


આમ જૂઓ તો દરરોજ એક વધારે વાર 'અભાર' માનવામાં આપણું કંઇ જતું નથી. પણ સામેવાળી વ્યક્તિમાટે તે બહુ જ મૂલ્યવાન બની રહી શકે છે.

જ્યારે આપણને કોઇ દીલથી 'તમારો આભાર' કહે છે ત્યારે કેવું ગમે છે ? જાણે કોઇએ બહુ જ મોટી ભેટ આપી દીધી હોય તેવી લાગણી ઝૂમી ઊઠે છે. પછી ભલે ને, ખરા અર્થમાં કોઇ પણ મોંઘી ભેટની સામે અહીં કંઇ જ ખર્ચ ન થયો હોય !

આપણાં જતાં રહ્યાં પછી પણ આપણે લોકોને શું આપ્યું તેને બદલે શું લાગણી તેમનાં દિલ પર છોડી ગયાં તે વધારે યાદ રહી જાય છે.

સંન્નિષ્ઠ 'આભાર'માં બહુ શક્તિ રહેલી છે. ખરાં દિલનો આભાર સામેવાળાંનો દિવસ તારી દઇ શકે છે.

આપણે તો લોકો જે કંઇ કરે તે જ જોઇ શકીએ છીએ, તેમનાં મનમાં શું ચાલી રહ્યું છે તે તો આપણને કયાંથી ખબર પડે ?

આભારની સહૃદય અભિવ્યક્તિ આમાનું કંઇ પણ કરી શકે છે:
* સામેવાળાંના દિવસને થોડે ઘણે અંશે પણ બહેતર બનાવી શકે

* તેમની આત્મ સન્માનની ભાવના બળવત્તર કરી શકે

* તેમની ઉર્જામાં વધારો કરી આપે

* પોતા માટે વધારે સકારાત્મકતાનો અનુભવ કરાવી શકે

* જોશ ઊમેરે
આ યાદી તો અનંત બની શકે. આપણે તો એટલું જ સમજી લઇએ કે સંનિષ્ઠ 'આભાર' સામેવાળાં પર બહુ જ સકારાત્મક અસર છોડી જાય છે.

આવો, દિવસમાં એક વધારે વાર, આપણે એ ભેટ વડે કોઇનો દિવસ સુધારીએ.
#192 – એમના પેંઘડામા પગ નાખો
| ઑગસ્ટ ૨૩, ૨૦૧૪ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
શાબ્દિક અર્થમાં ભલે નહીં, પણ હું ખરેખર માનું છું કે એમનાં પેંઘડામાં પગ નાખવો તો જોઇએ.
clip_image003


મૂળભૂત સ્તરે તો સામેની વ્યક્તિનાં પેંઘડામાં પગ નાખવો એટલે 'એમની જેમ' વિચારવું. જો ખરા અર્થમાં કોઇનાં પેંઘડામાં પગ નાખવો હોય તો તે વ્યક્તિનાં દુનિયા વિષેની દૃષ્ટિને સમજવી પડે. તેમનો તેમની આસપાસની દુનિયા પરત્વેનો દૃષ્ટિકોણ અને અભિગમ શું છે તે જાણવો પડે. તે પછી જ આપણે વિચારાધીન બાબત માટે તેમના વિચારો બાબતે આગળ વધી શકીએ.

મને આ બાબતનો અનુભવ મારાં જીવનની શરૂઆતમાં જ, અલબત્ત અકસ્માત જ, થયેલો. જો કે ત્યારે તેના માટેના આ શબ્દપ્રયોગની મને ખબર નહોતી. શાળાનાં દસમા ધોરણના અભ્યાસસમયે, હું બીજાં અન્ય વિદ્યાર્થીઓ સાથે રાજય સ્તરે લેવાતી પ્રમાણપત્ર પરિક્ષા આપી રહ્યો હતો. પરિક્ષાઓ માટે બહુ જ મહેનત કર્યા બાદ, પરિણામમાં, મને રાજયમાં ૨૦મો ક્રમ મળ્યો તેનો બહુ જ આનંદ થયો હતો.

આ આનંદ વચ્ચે મારા મગજમાં વિચાર ઘુમરાયા કરતો હતો કે આખું વર્ષ મહેનત કરવી અને પછી ત્રણ કલાકમાં બધું એક ઉત્તરવહીમાં ઠાલવી આવવું અને તેના આધારે પરિણામ મેળવવા કરતાં કોઇ અન્ય, વધુ સારો માર્ગ તો હોવો જોઇએ. બે વર્ષ પછી ફરીથી આ પ્રકારની ઉચ્ચ માધ્યમિક શાળા સ્તરની રાજ્ય કક્ષાની પરિક્ષામાં બેસવાનું હતું. એ પહેલાં એ નવો રસ્તો ખોળી કાઢવો રહ્યો તેમ મેં વિચારી લીધું.

શરૂઆત કરતાં, મેં અમારા એક શિક્ષકને પૂછ્યું કે તેમની પાસે આવતી ઉત્તરવહીઓનાં મૂલ્યાંકન કરતી વખતે એક પરિક્ષક તરીક એતેમનો અભિગમ કેવો હોય છે ? તેમણે બહુ જ સારી રીતે 'તેમની દૃષ્ટિએ શું મહત્ત્વનું છે' તે સમજાવ્યું. હજૂ વધારે સમજવા મેં 'કેમ' પ્રશ્નની મદદ લીધી. તેમણે 'શા માટે એ અગત્યનું છે' તે પણ સારી રીતે સમજાવ્યું.

શું અગત્યનું છે તે વિષે મારા એક પરિક્ષાર્થી તરીકેના દૃષ્ટિકોણ અને તેમના એક પરિક્ષક તરીકેના દૃષ્ટિકોણમાં ખાસો એવો ફરક હતો તે તો કદાચ સ્વાભાવિક કહી શકાય. શરૂઆતમાં આને કારણે હું થોડો ગુંચવાયો, પણ પછી મેં મારી શોધખોળ ચાલુ રાખી. મેં એક પરિક્ષક તરીકેના તેમનાં ઉત્તરવહીનાં મૂલ્યાંકન સમયના દૃષ્ટિકોણ વિષે દરેક શિક્ષકને પૂછવાનો સિલસિલો ચાલુ રાખ્યો. ખાસ નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે વિદ્યાર્થીએ ત્રણ કલાકમાં લખેલાં ૪૦-૫૦ પાનાંને તપાસવા માટે એક ઉત્તરવહી દીઠ તેમને માંડ છએક મિનિટ જેટલો સમય મળે છે. એટલે તેમની પાસે બધું જ વાંચી જવા માટે તો સમય જ નથી રહેતો તે તો નક્કી છે. એટલે પરિક્ષક માટે જે મહત્ત્વનું છે તે જો તેમને ઉત્તરવહીમાં જોવા ન મળે તો પરિણામ સારૂં આવવાની શક્યતાઓ ઘટતી જાય છે.

ખેર, મારી આ બધી મહેનત ખરેખર બર આવી કે નહીં તેની ખબર પડવાનો દિવસ પણ આવી ગયો.એ પરિક્ષામાં બેઠેલા ૧,૬૦,૦૦૦ વિદ્યાર્થીઓમાં મારો ક્ર્મ બીજો રહ્યો હતો. જો કે મેં પરિક્ષકોના દૃષ્ટિકોણથી જ તૈયારી કરી હતી તેને કારણે આ પરિણામ આવ્યું તેમ સાવેસાવ તો ન જ કહી શકાય કે ન તો બીજાં ૧,૫૮,૯૯૮ વિદ્યાર્થીઓ કરતાં હું વધારે હોંશીયાર હતો એમ પણ કહી શકાય. પણ બે વર્ષ પહેલાંની પરિક્ષા જેટલી મહેનત તો મેં આ વખતે નહોતી જ કરી એટલું તો નક્કી હતું.

જો કે દરેક પરિસ્થિતિમાં મેં આ પાઠ એટલી જ નિષ્ઠાથી અમલમાં મૂક્યો નથી એ વાતનો સ્વીકાર કરતાં એટલું તો જરૂર કહીશ કે જ્યારે જ્યારે એ દિશામાં પ્રયત્નો કર્યા છે, ત્યારે ત્યારે પરિણામો તો સારાં જ મળ્યાં છે.
#193 – પ્રયત્નો - મૂલ્યવર્ધક પરિણામોના તમારા આલેખ પર નજર કરતાં રહો
| ઑગસ્ટ ૨૫, ૨૦૧૪ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ


કારકિર્દીની શરૂઆતમાં જેટલી મહેનત કરી હોય તેના પ્રમાણમાં પરિણામોનાં મૂલ્યમાં ખરા અર્થમાં બહુ મોટો ફરક નથી પડતો હોતો. પરંતુ તે કારણે, એ તબક્કે બહું મુશ્કેલી નથી પડતી કારણ કે આપણી આસપાસનાં લોકો પણ આપણી 'શરૂઆત'ના આ તબક્કામાં સહાનુભૂતિપૂર્ણ ભાવ રાખતાં હોય છે.

પણ જેમ જેમ આપણે શીખતાં જઇએ છીએ, તેમ તેમ આપણાં કામ 'કરવા'માટે ઓછોને ઓછો પ્રયત્ન કરતાં જવું પડે છે, જેને પરિણામે ઓછા પ્રયત્ને વધારે મૂલ્યવાન પરિણામો હાંસિલ કરી શકવાનું શક્ય બને છે. બીજા શબ્દોમાં કહી શકાય કે આપણે હવે વધારે 'કાર્યક્ષમ' થયાં છીએ. હા, શક્ય છે કે જેમ જેમ એ કામ કોઠે પડવા લાગે તેમ તેમ તેમાં કટાળો પણ આવવા લાગે, અને તેથી અને શક્ય છે કે આપણે કોઇ નવું કામ , કે એ કામ કરબની નવી રીત,શોધીએ. આમ બની શકે, બનશે જ, એમ કહેવાનો અર્થ નથી ! એ નવાં 'કામ' માટે આપણે ફરીથી 'નવાં' પરવડીએ, એટલે એ કામમાં મૂલ્યવર્ધક પરિણામો લાવવા માટે ફરીથી વધારે મહેનત કરવી પડે.

આદર્શ પરિસ્થિતિમાં તો જેમ કારકિર્દી આગળ ધપતી જાય તેમ મૂલ્યવર્ધક પરિણામો સિદ્ધ કરવા માટે જરૂરી પ્રયત્ન ઘટતો જવો જોઇએ, કે એટલા જ પ્રયત્નોને પરિણામે વધારે મૂલ્યવાન પરિણામો મળવાં જોઇએ.

અહીં એક નાની વાત ધ્યાન રાખવા જેવી છે.

આપણા વધતા જતા અનુભવ સાથે મૂલ્યવૃદ્ધિ અંગેની અપેક્ષાઓ પણ વધતી જાય છે. એટલે આવી અપેક્ષાને પણ પૂર્ણ કરી શકાય તેટલી શક્તિ જો કેળવી ન હોય, તો હવે વધતી જતી અપેક્ષાઓ પૂર્ણ કરવા વધારે જહેમત ઉઠાવવી પડશે. તમારા જેવાં અનુભવી એક શિખાઉ જેવું કામ કરે તો કોઇને પણ તેને કારણે સંતોષ નહીં થાય. શક્ય છે કે તેને કોઇ ‘કામ થયું' એમ પણ ન કહે. clip_image004


જ્ઞાન જેમ જેમ વધતું જાય, તેમ તેમ વધારે જ્ઞાનની જરૂરિયાતનું અગત્ય સમજાવા લાગે છે. પણ પ્રમાણમાં ઓછી મહેનતની સામે વધારે પરિણામો લાવવાની શક્તિ કેળવ્યા વિના વધારાનાં એ જ્ઞાનને મેળવવા માટે આપણી પાસે સમય જ નહીં હોય. એટલે આપણાં પોતાનાં, અને આપણી સંસ્થાનાં, હિત માટે કરીને આપણા પ્રયત્નો-પરિણામોના આલેખ પર નજર તો રાખવી જ રહી.

અને તેમ કરતાં રહેવા માટે મહત્ત્વના બે માર્ગદર્શક સવાલો છે :

૧. એ આલેખ પર આજે આપણે કઇ કક્ષાએ છીએ ?

૨. એ આલેખ પર વધારે ઉચિત કહી શકાય તેવાં સ્થાન પર પહોંચવા તમે આજે શું કરી શકો તેમ છો ?
#194 – 'ની જેમ' નહીં, પણ તેમનાં 'જેવાં' બનવું જોઇએ
| સપ્ટેમ્બર ૨૦, ૨૦૦૮ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ


આપણે કોઇ આદર્શ કે સફળ વ્યક્તિ કે કોઇ નાયક જેવાં થવા માટે કરીને તેમના 'જેમ' કરવા લાગીએ છીએ. બહુ તરત જ ખબર પડી જાય છે કે તેમના જેવા તો નથી બની શકાયું.

કારણ તો બહુ સીધું સાદું છે - આપણે તેઓ નથી.

બીજી વ્યક્તિની
- તેમનો ઇતિહાસ

- તેમની પાર્શ્વભૂમિકા

- તેમની વિચારસરણી

- તેમનાં શિક્ષકો

- તેમના સંબંધો

- તેમને ટેકો કરતું કુટુંબ, મિત્રો, સહ-કાર્યકરો, સલાહકારો જેવું ટેકારૂપ તંત્ર

- તેમનો જીવન તરફનો દૃષ્ટિકોણ

- ભવિષ્ય વિષેની તેમની અગ્રદૃષ્ટિ

- તેમનું જ્ઞાન અને અનુભવ
                  જેવી કેટલીય આગવી બાબતોને એમ કાંઇ સીધે સીધી આપણામાં કંઇ થોડી રોપી દઇ શકાય છે.

આ યાદી તો અનંતપણે લંબાવી શકાય, પણ આટલાંથી જ કહેવાનું તાત્પર્ય તો સમજાઇ જ ગયું હશે.

જો આ બાબતે એકાદ પણ સફળતા હાંસિલ કરવી હોય તો તેઓ જે કંઇ "કરે છે" તેને બદલે તેઓ "જેવાં છે" તેવું થવા પ્રયત્નો કરવા જોઇએ.

"તેમનાં જેવા" એટલે તેઓ જે કંઈ છે તેવાં બનવાની વાત છે, નહીં કે તેઓ જે કંઇ કરે છે તેની નકલ કરવાની.

તેઓ જે કંઇ કરતાં હોય તે તેમનાં વ્યક્તિત્વનાં સમગ્રપણાંના પરિપાકરૂપે અસરકારક નીવડતું હોઇ શકે. એટલે તેઓ જે કંઈ છે, તેમ થયા સિવાય, માત્ર તેમના જેમ કરવાથી તેઓ જે કંઇ સિદ્ધ કરી શકે છે તે જ સિદ્ધ કરવું કદાચ શકય નથી. clip_image005
તેઓ જે કંઈ છે તેમ થવું મુશ્કેલ તો છે જ. પણ કંઇ પણ મેળવવું હોય તો રસ્તાઓ હંમેશાં સહેલા જ હશે તેમ બને એવું તો ક્યાંય જોવા નથી મળતું. clip_image006

#195 – "હું અને માત્ર હું"નું પ્રત્યાયન કરવાનું બંધ કરીએ
| સપ્ટેમ્બર ૨૩, ૨૦૦૮ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
clip_image008


અહીં ઉદાહરણ મારા જાત અનુભવનું છે, પણ આવા અનુભવ લગભગ બધાંને જ થતા હોય છે.

આજે મને મારા ઓળખીતાંનો એક ઇ-મેલ આવ્યો. તેમની કંપનીએ કોઇ એક સિમાચિહ્ન પાર કર્યું તેના વિષે તેમના વરિષ્ઠ સંચાલકોનાં કથનો જેવી લાંબી લાંબી વિગતોથી એ ઇ-મેલ ભર્યો હતો. મારાં જેવાં માટે તો એ માહિતી એક વાક્યમાં પણ આપી શકાઇ હોત.

ભૂતકાળમાં પણ તેમના બધા જ ઇ-મેલ આવા "હું અને માત્ર હું” પ્રકારના જ રહ્યા છે, જેમાં મારા માટે ઉપયોગી વાત કે માહિતી તો ભાગ્યેજ હોય.

મારે હવે તેમને 'હું અને માત્ર હું"ની યાદીમાં મૂકી દઇ તેમના સંદેશા વાંચવાનું બંધ કરવું પડશે.

આવાં બીજાં પણ કેટલાંક લોકો આ યાદીમાં છે. તેમના તરફથી આવતા સંદેશાઓમાં

ક) તેમને લગતી બાબતો,અને

ખ) મારા માટે બિલકુલ કામની ન હોય

તેવી જ બાબતો ભરી હોય છે.

એ બધાંને મેં "હું અને માત્ર હું"ની યાદીમાં મૂકી દીધાં છે.

તેમના તરફથી આવતા સંદેશાઓ મેં વાંચવાનું બંધ કરી દીધું છે તે તો તમે સમજી જ ગયાં હશો.

સાવ જ બંધ હોં !

એમના સંદેશા ન વાંચવાથી કંઈ જ કામની વાત છૂટી જશે તેવી કોઇ શંકા પણ મનમાં નથી રહી.

ઇ-મેલ વંચાય તે સારૂ મોકલાતા હોય છે, જ્યારે "હું અને માત્ર હું"માં ચડી ગયેલા મેલ ભાગ્યેજ વંચાતા હોય છે.

ઘણાં મહત્ત્વનાં લોકો સાથે પણ તેમની આ બાબતની વ્યૂહરચના વિષે મારે વાત થતી રહે છે. તેઓ પણ આ પ્રકારનાં પ્રત્યાયનો સાથે લગભગ કંઇ જ ધ્યાન ન આપવાની આ રીતે જ પેશ આવે છે.

જો જો, આપ્ણે તો "હું અને માત્ર હું" પ્રકારના પ્રત્યાયનના ચેપનાં શિકાર તો નથી થયાં ને !

ચાલો, આપણે "હું અને માત્ર હું"ને બદલે “તમે અને માત્ર તમે" પ્રત્યાયન કરતાં થઇએ. clip_image009
શ્રી રાજેશ સેટ્ટી દ્વારા મૂળ અંગ્રેજીમાં લખાયેલ શ્રેણી -‘Distinguish yourself’-ના લેખોનો ગુજરાતીમાં રસાસ્વાદ- સંપુટ ચોથો - ગુચ્છ ૯ // અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ ઑગસ્ટ ૧૬, ૨૦૧૪

મંગળવાર, 12 ઑગસ્ટ, 2014

સમલૈંગિકતા માટેના ઘૂટાયેલા અભાવને હિંદુત્વ સાથે કંઇ સંબંધ ખરો ? - દેવદત્ત પટ્ટનાઇક

clip_image003IPCની કલમ ૩૭૭ની તરફેણમાં આવેલા સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદા પછી, મને કેટલીક પ્રાદેશીક ટીવી ચૅનલો પર સમલૈંગિકતા અને હિંદુત્વના વિષયની ચર્ચામાં ભાગ લેવા બોલાવાયો હતો. હિંદુ પુરાણો તેમ જ રામાયણ અને મહાભારતની કથાને આજના સંદર્ભે રજૂ કરતાં મેં પુસ્તકો લખ્યાં છે, એટલે એક રીતે તો આ વિષયના નિષ્ણાતની ભૂમિકામાં આ ચર્ચામાં ભાગ લેવા માટે મને બોલાવાયો હતો એમ કહી શકાય.

જો કે મને દરેક જગ્યાએ બહુ જ વિશિષ્ટ અનુભવ થયા : હું સર્વોચ્ચ દાલતના ચુકાદાની તરફેણ કરતાં કરતાં સમલૈંગિકતાના હિંદુત્વમાં અસ્વીકાર કરીશ એમ માની લેવાયું હોય તેમ જણાતું હતું. જ્યારે મારી રજૂઆત એ પ્રકારની ન રહી ત્યારે તેમાંના ઘણાંને (સાનંદ) આશ્ચર્ય પણ થયું.

આથી હું વિચાર કરતો થઇ ગયો કે મૂળભૂત રીતે હિંદુઓ સમલૈંગિકતાને વખોડી જ કાઢે એમ શા માટે માની લેવાતું હશે ? બાબા રામદેવ તેને તેજાબી ભાષામાં વખોડી કાઢે છે એટલે ? પણ તેમણે શ્રી શ્રી રવિશંકરની એ ટ્વીટ નથી જોઇ જેમાં તેમણે કહ્યું છે કે હિંદુ ધર્મમાં સમલૈંગિકતા એ અપરાધ નથી ?

ખરો પ્રશ્ન હિંદુ ધર્મ બાબતે નથી પણ ધર્મની બહુસ્વીકૃત સમજ વિષે છે. ધર્મ જાતિયતાની વિરૂધ્ધ જ હોય તેમ માની લેવામાં આવે છે. જાતીયતાને અધ્યાત્મિકતાના માર્ગ પરથી આડે માર્ગે લઇ જનાર અને બેધ્યાન કરી નાખનાર પ્રવૃત્તિની દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે છે. બાઇબલમાં સેમસન જેવા યોધ્ધાઓની કથાઓ કહેવામાં આવી છે જેમણે ડીલાઇલાહ જેવી રમણીઓના મોહપાશમાં આવીને તેમની દૈવી શક્તિઓ ખોઇ નાખી. બૌધ્ધ ધર્મમાં નિર્વાણની ખોજમાં નીકળેલા ગૌતમને અભરખાઓના દાનવ, મારા,ની પુત્રીઓના પ્રભાવને અતિક્રમતા દર્શાવાયા છે. કામુકતાના દેવ કામને પોતાનાં ત્રીજાં નેત્રની જ્વાળાઓથી ભસ્મીભૂત કરતા નાખતા શિવની પુરાણોમાં કહેવાયેલી કથા પણ આપણે જાણીએ છીએ. પરંપરાગત રીતે, બ્રહ્મચર્યને પવિત્રતા સાથે સાંકળી લેવાયેલ છે. જાતીય સંબંધો માત્ર લગ્ન સંબંધના દાયરામાં જ સ્વીકાર્ય ગણાયેલ છે. માત્ર આનંદ માટે કરાતી જાતીય કોઇ પણ પ્રવૃત્તિને ગંદી, અસામાજિક અને દુર્વ્યવહાર ગણવામાં આવે છે.

એટલે એમ માની લેવામાં આવ્યું છે કે જાતીયતાને પ્રજોત્પાદન સાથે કંઇ લેવા દેવા નથી, તે તો માત્ર કોઇ બે બે પુરુષ કે કોઇ બે સ્ત્રી કે બે નાન્યતર લોકોવચ્ચે આનંદનું સાધન માત્ર છે. જે જાતીય પ્રવૃત્તિમાં પ્રજનન અંગો ન વપરાતાં હોય તે હીન, અધાર્મિક, અનૈતિક અને દાનવી પ્રવૃત્તિ જ ગણાય. બાઇબલનાં સમયમાં જાતીય સ્ખલન પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓમાં રત હોવાને કારણે જે શહેર, સોડૉમ,નો ઈશ્વરે નાશ કર્યો હતો તેનાં નામ પરથી ગુદા-મૈથુનને લગતા 'સોડૉમી' કાનૂન બનાવીને બ્રીટીશરોએ આવી માન્યતાને વધારે પુષ્ટિ આપી. આથી પોતાની વસીયતને ભુંસી કાઢવાનું જોખમ વહોરીને પણ પોતાની જાતને શુદ્ધ , પવિત્ર, સાબિત કરવા માટે કરીને બ્રિટીશ સામ્રાજયનાં, હિંદુઓ સુધ્ધાં, બધાં જ નાગરિકો આ પ્રકારની અઘટિત પ્રવૃત્તિથી દૂર રહેવા લાગ્યાં.

પરંતુ હિંદુ ધર્મમાં વળી એક બહુ વિચિત્ર સમસ્યા છે. મોટા ભાગના ધર્મોના આદેશોનો અમલ નિયમો દ્વારા થતો હોય છે. પણ હિંદુ ધર્મમાં આવું નથી.હિંદુ ધર્મમાં નિયમો કોઇ ચોક્કસ સંપ્રદાયને આધીન રહ્યા છે. અને સંપ્રદયો તો હજારો છે. એટલે સમગ્ર હિંદુ ધર્મને લાગુ પડે તેવા નિયમો તો જોવા જ નહીં મળે. તો આ બધું શેના થકી સંકળાયેલું રહે છે ? એ સમજવા માટે આપણે હિંદુ ધર્મની બે વિશિષ્ટતાઓ - શ્રુતિ અને સ્મૃતિ - વિષે સમજવું પડશે.
 
  • 'સન્ડે ટાઈમ્સ'માં ઑગસ્ટ ૧૫, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ
  • અસલ અંગ્રેજી લેખ, Hindu, not Homophobic, લેખકની વૅબસાઇટ, દેવદત્ત.કૉમ,પર ડીસેમ્બર ૧૭, ૨૦૧૩ના રોજ ArticlesBlogIndian MythologyWorld Mythology ટૅગ હેઠળ પ્રસિધ્ધ થયેલ છે.
  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ ઑગસ્ટ ૧૨, ૨૦૧૪

ગુરુવાર, 7 ઑગસ્ટ, 2014

શ્રેણી દૂરંદેશીનું મૂલ્ય :: ૧૦ : ખ :: જૅસ્સૅ લીન સ્ટૉનર :: દીર્ઘ દર્શનની સફળતાની ચાવીઓ


દીર્ઘ દર્શન ક્યારે ઉપયોગી નીવડે ? કેટલાંક દીર્ઘ દર્શન ધ્યેય સિદ્ધિ તરફ લોકોને કેમ જોશ પૂરૂં પાડે છે, તો કેટલાંક માત્ર આંખો જ આંજી દઇને ભાવિચિત્રને કેમ ધુંધળું કરી નાખે છે ?

બધાં જ વિખ્યાત દીર્ઘ દર્શનોમાં એક સમાનતા બહુ સ્પષ્ટ છે કે તેઓમાં આ ત્રણે સવાલોનો જવાબ હોય છે :

૧) આપણે ક્યાં જઇ રહ્યાં છીએ ? (મંજિલ)

૨) આપણે શું કરી રહ્યા છીએ ? આપણાં ધ્યેય કયા બૃહદ ધ્યેયની સિદ્ધિ કરવામાં યોગદાન આપી રહ્યાં છે ? (પ્રયોજન)

3) આપણા નિર્ણયો અને આપણાં કામની પ્રવૃત્તિઓનું ચાલક બળ કયાં મૂલ્યો છે ? (મૂલ્યો)

જે દીર્ઘ દર્શન આ ત્રણે બાબતોને આવરી લેતું હોય છે તે અવિરત ઉર્જાનો સ્ત્રોત બની રહેતું હોય છે. લોકો પોતે જે માને છે અને કંપની જે દિશામાં આગળ વધવા માગે છે તે બંને વચ્ચે બહુ ગાઢ સંબંધ જોઇ શકવાને કારણે કામ પ્રત્યેની નિષ્ઠા પણ બહુ જ પ્રગાઢ બની રહે છે. પોતે શું કરી રહ્યાં છે, શા માટે કરી રહ્યાં છે અને તેમનાં કામનું મહત્વ શું છે તે બાબતે દરેક વ્યક્તિ બહુ સ્પષ્ટ હોય છે.

મંજિલ

દીર્ઘ દર્શન ભવિષ્યની અતિવાંછનીય સ્થિતિનું ચિત્ર પૂરૂં પાડે છે, પણ એ ચિત્ર માત્ર અંતિમ પરિમાણ જ બતાવે છે, ત્યાં સુધી પહોંચવા માટેની પ્રક્રિયા નહીં.

માત્ર "સકારાત્મક વિચારસરણી" જેવા અસ્પષ્ટ ખયાલ કરતાં તે ઘણું વધારે ચોક્કસ અને મૂર્ત નિરૂપણ છે. "દરેક ટેબલ પર એક કમ્પ્યુટર હશે" જેવાં કથનમાંથી ફલિત થતું, આપણી સમક્ષ નજરે ચડતું, એ ચિત્ર હોય છે.

બધાં જ લોકોની સમક્ષ જ્યારે સમાન દીર્ઘ દર્શન નજર સમક્ષ હોય છે ત્યારે તેઓ સફળતાનું પણ એક સરખું ચિત્ર જોઇ રહ્યાં હોય છે. જેમ કે દુનિયાના દરેક દેશમાં અંગ્રેજી અને તે દેશની મુખ્ય ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ રહેવું જોઇએ એવું સીએનએનનું સમૂહ દીર્ઘ દર્શન, ટીવીના એકોએક પરદા પર સીએનએન જોવાતું હોય તેવું ચિત્ર દરેક કર્મચારીની સમક્ષ ખડું કરી દે છે. આને કારણે આ અંતિમ ધ્યેયથી પોતે કેટલાં દૂર કે નજીક છે તે કોઇ પણ કર્મચારી સમજી શકે છે.

અંતિમ મંજિલનું ચિત્ર કમાલની ઊર્જા પેદા કરી શકે છે. '૧૯૬૯ સુધીમાં મનુષ્ય ચંદ્ર પર કદમ મૂકી દેશે' એવાં ચંદ્ર આરોહણનાં એપોલો યાન પ્રકલ્પનાં દીર્ઘ દર્શન વિધાનને કારણે પ્રકલ્પમાં જોડાયેલ દરેક વ્યક્તિનાં મનમાં બહુ જ સ્પષ્ટ ચિત્ર બની રહ્યું હતું, જેને કારણે પ્રકલ્પનાં કામમાં અનુભવાતી સમગ્ર ઉર્જા એકાગ્ર બની રહી હતી.પ્રકલ્પ શરૂ થયો ત્યારે તો જરૂરી ટેક્નોલોજીનાં પણ ઠેકાણાં નહોતાં.પણ દેખીતા દરેક અવરોધને અતિક્રમી સમગ્ર ટીમ એક ભવ્ય અને ઉત્કૃષ્ટ કામગીરી સિધ્ધ કરી શકી.

પ્રયોજન

પરંતુ, મંજિલનું ચિત્ર સ્પષ્ટ હોય એટલું જ ત્યાં સુધી પહોંચવા માટે પૂરતું નથી. લોકોને એ માટેનું પ્રયોજન પણ સમજાવું જોઇએ. 'કેમ ?' ખબર હશે તો દરેક સીમાચિહ્ન પછીના 'હવે પછી શું?' સવાલનો જવાબ ખોળવો અઘરો નહીં લાગે.

અમેરિકા ૧૯૬૯ સુધીમાં માનવીને ચંદ્ર પર શા માટે પહોંચાડવા માગતું હતું? અવકાશ આધિપત્યની હરીફાઇ જીતવી હતી ? કે તારક યુદ્ધો છેડવાની તૈયારી કતી ? કે જ્યાં કોઇ નથી પહોંચ્યું તેવી દરેક જગ્યાએ અમેરિકા પહેલું પહોંચવા માગતું હતું ? પહેલાં માનવ કદમની સિધ્ધિ મેળવ્યા બાદ નાસા પાસે "હવે પછી શું ?" ધ્યેય સુસ્પષ્ટ કરતું વિધાન ન હોવાને કારણે કામગીરીમાં પણ શિથિલતા અને પ્રગતિમાં કંઇક અંશે દિશાહીનતા જોવા મળે છે.

અગ્રણીએ પોતાના (કે સંસ્થાના) દૃષ્ટિકોણને ગ્રાહકના દૃષ્ટિકોણથી જોઇ શકાય તે રીતે રજૂ કરવો જોઇએ.

બહુ જ અગ્રીમ કક્ષાનાં કન્સલટન્ટ, મૅરી પાર્કર ફૉલેટ્ટને ૧૯૨૦ના દાયકામાં બારીઓના પડદા બનાવતી કંપનીને માર્ગદર્શન આપવા કહેવાયું. તેમના વ્યાપારની વ્યાખ્યા કરવાનું પૂછતાં, એ કંપનીના સંચાલકોએ જણાવ્યું કે, "અમે બારીઓના પડદા બનાવીએ છીએ." તેમણે તેઓને પોતાના વ્યાપારને તેઓ કે બનાવી રહ્યા છે એવાં ઉત્પાદનો કે સેવાઓની દૃષ્ટિએ નહીં પણ તેમના ગ્રાહકોની દૃષ્ટિએ જોવાનું કહ્યું : લોકો શા માટે પડદા ખરીદે છે ? - બારીમાંથી આવતા પ્રકાશનાં નિયમન માટે અને પોતાનાં અંગત એકાંત માટે. આ દ્રૂષ્ટિકોણથી વ્યાપારને જોતાંવેંત નવાં ઉત્પાદનો બનાવવાની અને વેંચાણ કરવાની નવી વ્યૂહર્ચનાઓ કેટલીય નવી શકયાતાઓ સામે આવી ગઇ, પ્રકાશનાં નિયમન અને વૈયક્તિક કે સામુહીક એકાંત માટે તો કેટલાય વિકલ્પો હોઇ શકે ને !

સીએનએનનું કહેવું છે કે તેઓ મનોરંજનના નહીં પણ દીલધડક સમાચાર, સૌથી પહેલાં, રજૂ કરવાના વ્યવસાયમાં છે. તેઓ જરૂર મુજબ સમાચાર રજૂ કરતા રહે છે, કારણકે અજના બદલતા સમયમાં દરઓજ સાંજે સાત વાગે એકઠાં થઇને સમાચાર જોવાનો સમય હવે બધાં પાસે જોતો નથી.સીએનએન પોતાના ઉદ્દેશ્યને ગ્રાહકની જરૂરીયાતના દૃષ્ટિકોણથી જૂએ છે. આને કારણે વિશ્વમાં બનતી કોઇ પણ મહત્વની ઘટનાને સૌથી પહેલાં રજૂ કરવા માટે સજ્જ રહેવા જરૂરી ટેક્નોલોજીમાં તેઓ વ્યૂહાત્મક રોકાણ કરતાં જ રહે છે.

મૂલ્યો

જો કે મંજિલનું ચિત્ર કે સ્પષ્ટ પ્રયોજન પણ પૂરતાં નથી. પ્રયોજનની સ્પ્ષ્ટતાને કારણે શું કરવું તે તો સમજાય, પણેને સિધ્ધ કરવા કયો માર્ગ અપનાવવો તેની માર્ગદર્શિકાતો હજૂ નથી જ મળી. આપણાં મૂલ્યોની બહુ પારદર્શક સ્પષ્ટતા અને તેનો તેને અનુરૂપ અમલ કોઇપણ અડચણો, પ્રતિકુળતાઓ કે પરિવર્તનો સામે પણ ટક્કર લેવાનું જોશ બરકરાર રાખે છે. મૂલ્યો લોકોની લાગણીઓને સ્પર્શે છે, જેને કારણે લોકોનાં મનમાં ઊંડે ઊંડે પણ કલ્પેલ માપદંડો મૂર્ત થતાં રહે છે.

મૂલ્યો એ દૃઢ માન્યતાઓ છે જે શું યોગ્ય અને શું અયોગ્ય કે શું મહત્ત્વનું કે શું બિનમહત્ત્વનું છે જેની પસંદગી અને અમલ માટેની માર્ગદર્શિકા બની રહે છે.આપણાં દીર્ઘ દર્શનને સિધ્ધ કરવા માટે આપણે રોજેરોજ શું કરીશું તેનું વર્ણન પણ આપણાં મૂલ્યોમાં જોવા મળે છે.

તેમનાં મૂલ્યો ખરા અર્થમાં તેમનું ચાલક બળ છે, એટલે જ્હોન્સન એન્ડ જ્હોન્સનનાં અગ્રણી સંચાલકો બહુ જ જાણીતા એવા ૧૯૮૨ના ટાયલનૉલનાં ચેડાંવાળા કિસ્સામાં બહુ જ ઝડપથી સાચા નિર્ણય પર આવી શક્યાં હતાં.

સફળ થતાં દીર્ઘ દર્શનનાં એક જ વિધાનમાં આ ત્રણેય ઘટક હોય છે

માત્ર સ્પષ્ટ મંજિલ કે પ્રયોજન કે મૂલ્યો હંમેશાં માર્ગદર્શન અને પ્રેરણા નહીં પૂરાં પાડી શકે.અસરકારક દીર્ઘ દર્શન વિધાનમાં ત્રનૅય એક સાથે હોવાં જરૂરી છે.

હેન્રી ફોર્ડનું સ્વપ્ન હતું કે સામાન્ય નાગરીક પણ કાર વાપરતો હોય. કાર માત્ર ઉચ્ચ વર્ગ માટે જ નહીં પણ સામાન્ય વર્ગને પણ પરવડવી જોઇએ.એટલે તેમની કંપનીનો ઉદ્દેશ્ય દરેકને પરવડે તેવાં પરિવહન (ઑટોમોબાઇલ)નાં ઉત્પાદન કરવાનો અને લોકો સુધી પહોંચતાં કરવાનો હતો. આની પાછળ માત્ર ઉચ્ચ વર્ગ જ નહીં પણ સમાજના દરેક વર્ગને પરવડે તેવાં ઉપાદનો બનાવવાનાં મૂલ્યની ભાવના પણ અહીં જોવા મળે છે. આ દીર્ઘ દર્શનની મંજિલ છે - વિવિધ પ્રકારની, સમાજના દરેક વર્ગ વડે ચલાવતી કાર રોડ પર જોવા મળવી જોઇએ. જેમ જેમ તેમનાં દીર્ઘ દર્શનનો અર્થ સમજાતો જાય, તેમ તેમ તેને સિધ્ધ કરવાનાં સાધનો પણ સ્પષ્ટ થવા લાગે છે. મોટા પાયા પરની ઉત્પાદનની તેમની વ્યૂહ રચના આ દર્શનનો પરિપાક છે.

જે સંસ્થામાં લોકો સમાન ઉદ્દેશ્ય,મૂલ્યો અને એક સરખાં અંતિમ-પરિણામો ધરાવતાં હોય, ત્યાં અંદરોઅંદર એકબીજાં માટે વિશ્વાસપૂર્ણ વાતાવરણ બની રહેતું હોય છે, અને તેથી એકબીજાં વચ્ચેના ફરક, રચનાત્મકતા અને નવપરિવર્તનના સમાવેશ માટે વધારે અવકાશ પણ રહે છે.

શનિવાર, 2 ઑગસ્ટ, 2014

સંવૈધાનિકીય અમાન્યતા - દેવદત્ત પટ્ટનાઇક



કોઇ સ્ત્રીને કોઇ કહેતું હોય કે "પિતૃપ્રધાન સમાજ વિષે તમારે થોડું સમજવું જોઇએ. તેની પાછળ એક તાર્કિક વિચારસરણી છે, જે સમાજનાં વિશાળ હિત માટે લાભદાયી છે. એ તો આપણી સંસ્કૃતિનો જ એક ભાગ છે. લૈંગિક અસમાનતા બાબતે પુરુષને જ નક્કી કરવા દો. અને ત્યાં સુધી તમારા માટે કાયદાઓ તો છે જ ને." એ સંભળીને તમને કેવું લાગશે? મને તો ગુસ્સો ચડી આવે.
કોઇ દલિતને કોઇ એમ કહેતું હોય કે, " અસ્પૃશ્યતા વિષે તમારે થોડી વધારે સમજ કેળવવી રહી. તેની પાછળ એક તાર્કિક વિચારસરણી છે, જે સમાજનાં વિશાળ હિત માટે લાભદાયી છે. એ તો આપણી સંસ્કૃતિનો જ એક ભાગ છે. ઊંચા વર્ણને નક્કી કરવા દો ને કે આ પ્રથાને બદલવી જોઇએ કે નહીં. ત્યાં સુધી તમારા માટે કાયદાઓ તો છે જ ને." આ વાત સાંભળીને પણ મને તો ગુસ્સો જ ચડે.
અને વળી કોઇ સમલૈંગિકને કહેતું હોય કે, 'IPCની કલમ ૩૭૭ બાબતે તમારે થોડી વધારે સમજ કેળવવી રહી. તેની પાછળ એક તાર્કિક વિચારસરણી છે, જે સમાજનાં વિશાળ હિત માટે લાભદાયી છે. એ તો આપણી સંસ્કૃતિનો જ એક ભાગ છે. વિજાતિયલૈંગિક લોકોને નક્કી કરવા દો કે તમને દોષી ઠેરવતા આવા કાયદા બદલવા જોઇએ કે નહીં. ત્યાં સુધી તમારા માટે કાયદાઓ તો છે જ ને." ગુસ્સો તો ત્યારે પણ આવે હોં ! કોઇ પણ બે પુખ્ત વયની વ્યક્તિઓ વચ્ચે ખાનગીમાં આચરાતી સમલૈંગિક પ્રવૃત્તિઓને ફેર-દોષી ઠરાવતા સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાનો સાર, મને તો, એવો સમજાય છે.
આ ચુકાદો આપણને વિચાર કરતાં કરી મૂકે છે: કંઇક અંશે અવમાનયુક્ત અને મોટાભાપણાનાં ભાવવાળા આ ચુકાદાને કોઇ એક કે બે ન્યાયમૂર્તિઓનો ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી વારસામાંથી નિપજતો અભિપ્રાય ગણીશું કે  ભારતની સમગ્ર ન્યાય વ્યવસ્થાનાં વિચારમંથનનો પરિપાક સમજીશું ? ચુકાદાને કોઇ વ્યક્તિગત અભિપ્રાય ગણીશું કે સંસ્થાકીય અભિપ્રાય ગણીશું ?
આ ચુકાદાને કારણે તે ન્યાયધીશ તરફ ગુસ્સો પ્રદર્શીત કરતાં લોકોએ સમજવાની જરૂર છે કે તે ન્યાયધીશ એક સંસ્થાગત વ્યવસ્થાનો ભાગ છે, એટલે તેમની ટીકા એ તેઓ જે સંસ્થાનો હિસ્સો છે તે સંસ્થાની ટીકા પણ માની લેવામાં આવી શકે છે. અને ભારતનાં હાલનાં ગણતંત્રમાં આવી ટીકા અનુચિત ગણી લઇ શકાય છે.
આધુનિક સમાજ  એ માન્યતાપર આધારીત છે કે સંસ્થા વ્યક્તિથી ઉપર છે. વ્યક્તિને પૂર્વગ્રહ હોઇ શકે છે, પણ સંસ્થા એ પ્રકારના પૂર્વગ્રહોથી વેગળી  જ હોય. સંસ્થાઓની રચના એટલા સારૂ કરાઇ છે કે વ્યક્તિગત પૂર્વગ્રહો ખતમ થાય અને યથોચિત હેતુલક્ષી નિર્ણયો લેવાય. લોકશાહીમાં સામાન્યત: બહુમતીના હિતમાં જેમનાં હિત ડૂબી જઇ શકે છે તેવી લઘુમતીના હક્કોનાં રક્ષણ માટે આ પ્રકારની સંસ્થાઓ પ્રસ્થાપિત કરાતી હોય છે.
આ પ્રકારની સંસ્થાઓની રચનાનો ઉદય પશ્ચિમમાં થયો હતો. જૂનાં રોમન સામ્રાજ્યમાં, રાજ્ય કોઇ પણ રાજ્યકર્તા કે ન્યાયકર્તા કે અધિકારી કે સૈનિક કે નાગરીકથી ઉપર હતું. કૉર્પોરેટ ગૃહોમાં, સંચાલન મંડળને 'રોમ' માનવામાં આવે છે. પવિત્ર રોમન સામાજ્યમાં દેવળ કોઇ પણ રાજા કે પાદરીથી ઉપર ગણાતું. તે જ રીતે રાજય એ કોઇપણ મુખ્ય પ્રબંધક કરતાં ઉપર છે. આ વિચારધારાની પાછળ તો માંણસ કદી ઉમદા ન બની શકે, માટે એવા નિયમો અને કાયદાઓ ઘડવા પડે જે માનવ સમાજને ઉમદાપણાં તરફ દોરતા રહે એ ભાવનો માનવ જાત માટેનો અવિશ્વાસ કારણભૂત માની શકાય.
પરંતુ હિંદુ પુરાણો કંઇક જૂદું જ કહે છે. મહાભારતમાં નિયમોને વાળી ટાળી નાખીને પણ અન્યાયપૂર્ણ વર્તન કરી શકાય તે દૌપદીનાં  વસ્ત્રાહરણ જેવા પ્રસંગોમાં જોવા મળે છે, જ્યારે રામાયણમાં કાયદાનાં પાલનને કારણે સીતાનો ત્યાગ થાય છે. અવૈયક્તિક કાયદાઓ પર વધારે પડતા આધાર સામે અહીં ચેતવણીનો સૂર જોવા મળે છે.
પુરાણોમાં સ્વર્ગની રચના ઇન્દ્ર દ્વારા, કૈલાશની રચના શિવ દ્વારા, વૈંકુઠની રચના વિષ્ણુ દ્વારા તો અયોધ્યાની રચના રામ દ્વારા કરાઇ છે. દરેક રાજ્ય એ ત્યાંના રાજાનાં વ્યક્તિત્વનું પ્રતિબિંબ જણાય છે. રાજા સિવાય રાજયનું અસ્તિત્વ જ શકય નથી.એક ન્યાયી, ઉમદા સ્માજની રચના માટે રાજા કે ન્યાયકર્તાએ તેની ખાનદાની નીતિમત્તા વિષે સભાન રહેવું પડે અને પોતાની જાતને સમાવર્તી અને સંવેદનશીલ કરવા માટે પોતાની જાતની ઉપર ઉઠવું પડે. તે હાથ ઊંચા કરીને કાયદાઓની આડશ લઇને શોષીત લોકોથી મોં ન ફેરવી લઇ શકે.
*       'મિડ ડે'માં  ઑગસ્ટ ૧૫, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ
v  અસલ અંગ્રેજી લેખ, Declared Constitutionally Invalid ,લેખકની વૅબસાઇટ, દેવદત્ત.કૉમ,પર ડીસેમ્બર ૧૭, ૨૦૧૩ના રોજ ArticlesBlogIndian MythologyWorld Mythology ટૅગ હેઠળ પ્રસિધ્ધ થયેલ છે.
  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ ઑગસ્ટ ૨, ૨૦૧૪