બુધવાર, 29 જુલાઈ, 2015

તમારો પ્રભાવ તમારા હાથમાં જ છે.

ડૉ. તન્વી ગૌતમ
clip_image002[થોડા સમય પહેલાં ડૉ. તન્વી ગૌતમ - સ્થાપક અને પ્રબંધક ભાગીદાર, ગ્લોબલ પીપલ ટ્રી -The Society of Human Resource Management (SHRM)નાં માનવ સંસાધન વિષય પરનાં સામાજિક માધ્યમો પરનાં ભારતનાં દસ ટોચનાં, અને સ્ત્રીઓમાં ટોચનાં ત્રણ, પ્રભાવકો તરીકે પસંદ થયાં. એ ઘટનાએ તેમને '(ઑનલાઈન કે ઑફ્ફલાઈન) પ્રભાવ કેમ કરીને પડે(છે)?'વિષે વિચારતાં કરી મૂક્યાં.

પ્રસ્તુત છે તેમના આ વિષય પરના મનનીય વિચારો.]
clip_image004


આપણે એવું માનવા પ્રેરાતાં હોઈએ છીએ કે પ્રભાવશાળી લોકો સત્તાવાહી હોય છે, કે પછી,જે કોઈ સવાલોના જવાબો કોઈની પણ પાસે ન હોય તે તેમની પાસે હોય, વગેરે. પ્રભાવશાળી હોવા માટે આ બધું કંઈક અંશે જરૂરી છે, પણ એટલું જ પૂરતું નથી. કોઈપણ લોકોનાં નામ આવી કોઈ યાદીમાં આવી જાય એટલે તેમનાથી અંજાઈ જઈને આપણે સપાટી નીચેના પ્રવાહો તરફ નજર કરવાનું જ ભૂલી જતાં હોઈએ છીએ. પ્રભાવક તરીકે જાણીતાં થવું એ જરૂર એક મહત્ત્વનું સીમાચિહ્ન છે, પણ 'પ્રભાવ'ને 'માન્યતા' કે 'આદર' કે 'સન્માન' સાથે સરખાવી શકાય નહીં. માન્યતા કે સન્માન પ્રભાવમાં ઉમેરો જરૂર કરે, પણ તેનો પાયો તો નથી જ.

ડૉ. ગૌતમના અભિપ્રાય મુજબ પ્રભાવ માટેનાં ત્રણ મહત્ત્વનાં ઘટક આ મુજબ છેઃ

૧. ક્યાંક પણ, કોઈના પણ જીવનમાં ફેરફાર કરી શકવો: બે ઘડી યાદ કરો, કે તમારાં જીવનમાં કોનો કોનો પ્રભાવ રહ્યો છે ? મોટા ભાગે કોઈ બહુ પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિને બદલે એ વ્યક્તિ માતાપિતા કે શિક્ષક કે મિત્ર જેવી તમારી સાવની નજદીકની વ્યક્તિ હશે. જે લોકોનો આપણા પરપ્રભાવ બની રહે છે તેમની સાથે આપણે, વધતા ઓછા અંશે, તાદાત્મ્ય અનુભવીએ છીએ. તેમણે આપણને નવી દિશામાં વિચાર કરતાં કે નવી જ રીતે વર્તતાં કરી મૂક્યાં હશે. આમ પ્રભાવશાળી હોવાનું એક મહત્ત્વનું ઘટક, ક્યાંક પણ, કોઈના પણ જીવનમાં ફેરફાર કરી શકવાને ગણી શકાય. ઘણી વાર બીજાંના વિચાર કે વર્તનમાં ફરક કરી શકવાની આપણી ક્ષમતાને આપણે ઓછી આંકતાં હોઈએ છીએ. પ્રભાવશાળી વ્યક્તિ તેનાં અનુયાયીઓને ઘણાં બિંદુઓએ સ્પર્શી જતી હોય છે. એમ થવા દેવું કે નહીં તે પ્રભાવકના હાથમાં છે, પછી ભલે ને એ પ્રભાવ બહુ જ નાનો પણ કેમ ન હોય.

એ પ્રભાવ માટે વ્યાપક માન્યતા મેળવવા માટે વ્યક્તિગત બ્રાંડ કે નેતૃત્વની શૈલી જેવાં પરિબળોને ચોક્કસ વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિકોણથી કામે લગાડવાં પડે છે. એ માટે ઓછામાં ઓછાં અમુક કક્ષાની નિષ્ઠા અને સભાન અભિગમ જરૂરી બની રહે છે.

પ્રભાવ એક વાત છે, એ પ્રભાવનો ગુણાકાર બીજી, તો માન્યતા વળી ત્રીજી જ વાત છે.

આમાંથી તમારે કઈ બાબતે હજુ વધારે કામ કરવાની જરૂર છે તે વિષે જરૂરથી વિચારજો.

૨. પ્રભાવ એ એકલદાવ નથી. બીજાં લોકો સાથે જોડાણોના ગુણાકાર કરવામાં તમારા પરિચયો મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આ જોડાણો આપણને નવું શીખવામાં, અને એ રીતે આપણા વિકાસમાં, ફાળો તો આપે જ છે, પણ સાથે સાથે આપણાં કામના અનેક ગણા વિસ્તારમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આપણને એકલાને જ બધા સવાલોના જવાબ ખબર છે એમ માનીને આપણા પ્રભાવનો એ ઝડપે પ્રસાર એકલા હાથે થવો શક્ય નથી. હકીકત તો એ છે સાચો જવાબ કોઈ જ પાસે નથી. આપણી આસપાસનો સમુદાય મહત્ત્વનો બની રહે છે. કહેવાય છે જે પાંચ લોકો સાથે તમે મહત્તમ સમય ગાળો છો તેવાં જ તમે પણ થઈ જતાં હો છો. મારી દૃષ્ટિએ એવો સમુદાય છે, અગ્રણી વ્યક્તિઓમાં, એશિયાનો સૌથી વધારે પ્રચલિત ટ્વીટરચૅટ સમુદાય- #ihrchat . હું જે બહેનોની નેતૃત્વ સફરને વિવિધ કક્ષાએ લઈ જવાનું કામ કરું છે તે લોકો પણ મારો આગવો સમુદાય છે. તેમની સફરને ઘડતાં ઘડતાં હું પણ ઘણું બધું શીખું છું, અને એ રીતે મારી સફર પણ નવી કેડીઓ પાડતી રહે છે.

આપણા સમુદાયની સંભાળ રાખવાથી અને તેમના માટે કામ કરવાથી આપણા માટે જે મહત્ત્વનું છે તે બાબતે આપણો પ્રભાવ વધે છે. તેમની વાત શું છે? તમારી વાતનો સૂર શું છે? બંને વાતો એકબીજાંને ક્યાં જઈ ને મળે છે? તમારા પ્રભાવ ક્ષેત્રમાં વધારા માટેનો એક તંતુ ત્યાં જોવા મળશે.

3. અને છેલ્લે, તમારે શા માટે પ્રભાવ પાડવો છે?: લોકો તમારાં વખાણ કરતાં રહે એ માટે ?જો એમ હશે, તો એ પ્રભાવ બહુ લાંબો સમય ન પણ ટકે. બીજાંને મદદરૂપ થવાને બદલે આપણા પોતાના માટે કામ કરવું એ લાંબા ગાળા સુધી ટકી રહે તેવા પ્રભાવના પ્રસાર માટેની આદર્શ વ્યૂહરચના ન કહી શકાય.

જે સફળતા આપણને વધારે નમ્ર, વધારે ઉદાત્ત કે આપણે જે છીએ તેનું વધારે સારું સ્વરૂપ ન બનાવી શકતી હોય તો એ સફળતાનો કોઈ અર્થ નથી. તેને નિષ્ફળતા કહેવા સુધ્ધાંમાં કંઈ ખોટું નથી.

મને બહુ જ ગમતું એક કથન છે : લોકો આપણને જોઈ શકે એટલા સારુ નહીં, પણ ત્યાં પહોંચીને આપણે દુનિયાની વિશાળતા જોઈ શકીએ એ માટે સૌથી ઊંચો પર્વત ચડવો જોઈએ. હું તેમાં નાનો સરખો ઉમેરો પણ કરીશ - સાથે સાથે એ જગ્યાને બહેતર પણ બનાવીએ.

લાંબા સમય સુધી ટકી રહે તેવા પ્રભાવ માટે આપણે આપણી બહાર દૃષ્ટિ દોડાવવાની જરૂર છે. એ માટે આપણી વિચારધારામાં આમૂલ પરિવર્તન પણ લાવવું પડે. કેટલાંક લોકો માટે તે મુશ્કેલ જરૂર હશે, પણ કોઈને પણ માટે તે અશક્ય તો નથી જ.

પ્રભાવ માટે મહત્વનાં ઘટક કયાં હોઈ શકે એ વિષે તમારું શું માનવું છે ?

અહીં એક માહિતીચિત્ર રજૂ કર્યું છે, જેમાં અલગ અલગ પ્રકારના પ્રભાવ(ક) અને તેમની સાથે કેમ કામ લેવું તે બતાવ્યું છે. આશા કરીએ કે આ ચિત્ર તમને નવી દિશામાં વિચારતાં કરી મૂકશે. clip_image006


અસલ અંગ્રેજી લેખ, Want influence ? You got it !નો ભાવાનુવાદ

બુધવાર, 22 જુલાઈ, 2015

નવી વર્ણ વ્યવસ્થા - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક

imageજ્યારે જ્યારે હું વડી કે સર્વોચ્ચ ન્યાયાલય શબ્દો વાંચું છું, ત્યારે 'હવે પાછું નવું શું જાગ્યું હશે' એ વિચારે મારા શરીરમાં ઊંડે ઊંડે ભયનું એક લખલખું પસાર થઈ જાય છે. એક ટપાલીને ૫૭ રૂપિયાની લાંચ લેવાના આરોપમાંથી - તેને સેવાનિલંબીત કરાયાના ૨૯ વર્ષ અને સેવાનિવૃત્તિનાં ૩ વર્ષ બાદ - બરી કરાયો. સરકારે આદેશો જારી કર્યાના ૧૦ વર્ષ પછી એક કોન્ટ્રાક્ટ રદ થયો, અને તેનાં પણ ૨૦ વર્ષ બાદ એ નિર્ણયને ફેરવી પણ તોળાયો. એક મકાન બંધાયાનાં ૩૦ વર્ષ બાદ ગેરકાયદે ઠેરવાયું. એક ઇન્ટર્ન પર યૌન ઉત્પીડન કે દીકરીની નજરકેદ કે 'સાવ નગણ્ય લઘુમતીના તથાકથિત હક્કોની બરતરફી’ જેવા કિસ્સાઓ આ ભયની ભાવનામાં ઉમેરો કરે છે. આજે આપણે એવા સમયમાં જીવી રહ્યાં હોઈએ એમ લાગે છે, કે જો તમે નિયત પ્રક્રિયા અનુસરી શકો તો, ગમે તેને, ગમે તે કોઈને, ગમે ત્યારે ગેરકાયદે ઠેરવી શકો.

આપણાં ન્યાયાલયો આજે કોણ પુરુષ, કોણ સ્ત્રી, કોણ તવંગર, કોણ વંચિત, કોણ પરિપક્વ કે કયી યૌન વર્તણૂંક સભ્ય કે અસભ્ય, કયો જાતીય વ્યવહાર અત્યાચાર છે અને કયો સંમતિથી થયેલ છે તેવી અનેક બાબતો પર ફેસલા કરતી જોવા મળે છે. જે દેશની સ્થાપનામાં ગાંધીજી, નહેરૂ, સરદાર પટેલ, રાજગોપાલાચારી, આંબેડકર જેવાં ધુરંધર વકીલો હોય ત્યાં આ બાબતે કદાચ નવાઈ ન લાગવી જોઈએ! આ કાનુની સંહિતા વધુ સુરક્ષિત સમાજનાં સર્જન માટે ઘડાઈ હતી. કહેવાય છે કે આધુનિક કાયદા તંત્રનાં અસ્તિત્ત્વ પહેલાં વ્યાપક અંધાધુંધી, અરાજકતા અને જોરજુલમ જોવા મળતાં હતાં. હવે ઘણું સારૂં છે. ખરેખર ? આપણે તો ઉપકૃત થવું જોઈએ. ખરેખર ?

થોડા દિવસો પહેલાં વાતચીત કરતાં કરતાં એક મિત્રને મેં કહ્યું કે ઋગ વેદમાં વર્ણવેલી વર્ણ વ્યવસ્થા આજે તો વધારે રૂઢ થયેલી જણાય છે. વેદનાં પુરૂષ શુક્તના મત્રોમાં કહેવાયા મુજબ દરેક સમાજ એક શરીર જેવો હોય છે, જેમકે સમાજનું સંચાલન કરતા(બુદ્ધિજીવીઓ) બ્રાહ્મણોથી બનેલ મસ્તિષ્ક, સમાજનું રક્ષણ કરતા (યોદ્ધાઓ) ક્ષત્રિયોથી બનેલ ભુજાઓ, સમાજને પોષણ પુરું પાડતાં ધડ સમાન (વેપારીઓ) વૈશ્યો અને સમાજને સેવામાં રત એવા (સેવકો) શૂદ્રો જેવા પગ.ઘણા સમાજ સુધારકો માને છે કે ભારતમાંની કંઇ કેટલીય ખરાબીઓનાં મૂળમાં આ વર્ણ વ્યવસ્થા છે. બ્રાહ્મણોને શૂદ્રોના ભોગે મળતું મહત્ત્વ લોકશાહીનાં મૂળ પર જ આઘાત કરે છે.

જો કે આજનું ભારત ફરી પાછું, લોકશાહી રાજ્યવ્યવસ્થાની પાછળ પાછળ (કે પછી કદાચ લોક્શાહી હોવા છતાં!), આ ચાર વર્ણોની એક નવી વ્યવસ્થા તરફ ખસી રહ્યું લાગે છે. કાયદાશાસ્ત્રીઓ (વકીલો અને ન્યાયાધીશો) મસ્તિષ્ક બનતા જણાય છે. આ નવ્યબ્રાહ્મણો પહેલાંના પૂજારીઓની જેમ નક્કી કરે છે કે સાચું શું છે. રાજકારણીઓ ભૂજાઓ રૂપે ઊભરીને નવ્યક્ષત્રિય બનતા જણાય છે. પહેલાંના રાજાઓની જેમ પોતાનો કક્કો ખરો કરવા તેઓ પાસે સત્તાનું બળ છે. ઉદ્યોગપતિઓ, વેપારીઓ અને કાનૂની અલગ અસ્તિત્ત્વ ધરાવતાં કોર્પોરેટ ગૃહો ધડ બની ગયાં છે. આ નવ્યવૈશ્યો પાસે પહેલાંના વેપાતી વર્ગની જેમ નાણાંની શક્તિ છે.અને છેલ્લે નાગરિક હક્કો, સ્ત્રીઓ, બાળકો અને અપાહિજોના હક્કો કે પર્યાવરણ માટે લડતાં રહેતાં લોકો હવે સમાજના પગ બનીને જૂદી લડાઈઓનાં તાપણાં સળગાવી બેઠાં છે. સત્તા, પૈસા અને શક્તિ ધરવાતા 'ઉચ્ચ' વર્ગો સામે માનવીય હક્કો માટે લડતાં આ લોકો નવ્યશૂદ્ર કહી શકાય.

મારા કર્મશીલ મિત્રની સમક્ષ મેં જ્યારે આ મૉડેલ રજૂ કર્યું, ત્યારે તે નારાજ થઈ ગયા. સહુથી નિમ્ન ક્ક્ષાના શૂદ્ર કહેવડાવનું તો તેમને પસંદ ન જ હોય તે તો સ્વાભાવિક છે. પરંતુ તેઓ નવ્યબ્રાહ્મણ પણ કહેવડાવવા તૈયાર નહોતા કારણકે રાજકીય કારણોસર તેમ કહેવડાવવું તેમના હિતમાં નહોતું. ખેર, મેં તો તેમની માફી માગી લીધી.

મારૂં માનવું છે કે આપણા કાયદાશાસ્ત્રીઓને પણ નવ્યબ્રાહ્મણ કહેવડાવવું નહીં ગમે. તેઓ પહેલાંના સમયના બ્રાહ્મણોની જેમ, પોતાને 'કાયદાના સર્જક' નહીં પણ 'કાયદાના સંરક્ષક' ગણાવવાનું જ પસંદ કરશે. જો કે નવ્યવર્ણ વ્યવસ્થાનો આધાર પણ પુરાણ શાસ્ત્રો પરથી લેવાયો છે એટલે તેના પર તો એ લોકો પણ મહોર નહીં મારે. હું તેઓની પણ માફી માગું છું.

clip_image001 'મિડ ડે'માં ડીસેમ્બર ૨૨, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
  • અસલ અંગ્રેજી લેખ, The New Varna System , વૅબસાઇટ, દેવદત્ત.કૉમ,પર એપ્રિલ ૨૧, ૨૦૧૪ના રોજ Modern MythmakingSociety ટૅગ હેઠળ પ્રસિધ્ધ થયેલ છે.
  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ જુલાઈ ૨૨, ૨૦૧૫

શુક્રવાર, 17 જુલાઈ, 2015

પરિવર્તન સંચાલન: કેટલાક પ્રારંભિક વિચારો

- તન્મય વોરા
આપણી આસપાસની કુદરતી ઘટનાઓથી માંડીને રોજબરોજની કોઈપણ બાબતે થતાં પરિવર્તન આપણે, મહદ્‍ અંશે, સ્વીકારીને જ ચાલીએ છીએ. પણ આપણી વ્યાવસાયિક જિંદગીમાં પરિવર્તનને આપણે એટલી આસાનીથી સ્વીકારતાં નથી.

ગુણવત્તા સંચાલન હોય, કે સંચાલનનો કોઈપણ વિભાગ હોય, આજના વ્યાવસાયિક માટે પ્રક્રિયા અને સુધારણા સાથે ચોલી-દામનનો કાયમનો સંબંધ પ્રસ્થાપિત થઈ ચૂક્યો છે. બંને વાતે, તાત્ત્વિકપણે, પરિવર્તન પણ સાથે જ જોડાયેલું રહે છે.

દરેક પરિવર્તન આપણને ગોઠી ગયેલાં આપણાં ફાવટનાં ક્ષેત્રોમાંથી વધતે ઓછે અંશે અસ્થિર કરે છે, જેની સામે આપણા પ્રયાસો આપણી આ ડોલતી નાવને સ્થિર કરી તેના નિશ્ચિત માર્ગ તરફ આગળ ધપાવવા માટેના રહે છે. આ ખેંચતાણમાં ક્યાંક ઉઝરડા તો પડવાના. પસંદ કરો કે ધિક્કારો, પરિવર્તન સાથે પડેલું પાનું તો નિભાવવું જ રહ્યું.

ડેવિડ એ. ગાર્વિન અને માઈકલ એ. રૉબર્ટો તેમના હાવર્ડ બિઝનેસ રીવ્યૂમાં પ્રકાશિત થયેલા લેખ Change Through Persuasionમાં પરિવર્તનના અસરકારક અમલ માટે સમજાવટના ચાર તબક્કાની ઝુંબેશની ભલામણ કરે છે :
૧) પરિવર્તનની યોજનાનું મંડાણ કરતાં પહેલાં જ લાગતાં વળગતાં કર્મચારીઓ / હિતધારકોને આ પ્રકારનાં પરિવર્તનની જરૂરિયાત વિષે સમજાવો.

૨) પરિવર્તનની જરૂરિયાત, તેના ઉદ્દેશ્યો, અપેક્ષિત પરિણામો જેવી તમારા પ્રસ્તાવને લગતી બધી જ વિગતો રજૂ કરો.

૩) પરિયોજનાના અમલના દરેક તબક્કે લોકોને પડતી તકલીફોનો સ્વીકાર કરીને લોકોની ભાવનાની કદર કરો. હજુ આગળ પણ કઠિન રસ્તો પાર કરવાનો જ છે, એ વાત પણ એટલી જ અફર છે, એ વિષે પણ તેમની સાથે સંવાદ ચાલુ રાખો.

૪) જેમ જેમ પરિવર્તનનાં અપેક્ષિત પરિણામો આવવા લાગે તેમ તેમ તેની સાથે લોકોના વ્યવહારોમાં જરૂરી ફેરફારો થતા રહે તેમ કરવું પણ મહત્ત્વનું છે, નહીં તો આટઆટલી મહેનત પછીથી ‘જૈસે થે’ની સ્થિતિમાં પાછાં ફરી જતાં વાર નથી લાગતી.
એક વાર પરિવર્તન લાવવાનું નક્કી કર્યા પછી જે પગલાં લેવાય તે એકદમ સંભાળી સંભાળીને જ લેવાં પડે છે. આગળના માર્ગમાંની અડચણોની ખબર હોય, કે પછી એ રસ્તો પહેલી જ વાર ખેડતાં હોઈએ, દરેક કદમ પર કંઈને કંઈ અનપેક્ષિત થશે તેવી તકેદારી તો દાખવતાં જ રહેવું પડે છે. એ સમયે કાર્યરત બહારનાં - આપણા પ્રભાવમાં હોય કે ન પણ હોય તેવાં -પરિબળોની ભૂમિકાની સાથે સાથે આ પહેલમાં જોડાયેલાં લોકોનાં, અને એ લોકો જેમની સાથે સંપર્કમાં આવતાં હોય તે લોકોનાં, વર્તન અને પ્રતિભાવોમાં હંમેશાં, કોઈને કોઈ આશ્ચર્ય તો સંતાયેલું હશે જ. આ આશ્ચર્યનું તત્ત્વ જ પરિવર્તનની પ્રક્રિયાને એક હાથે રોમાંચ બક્ષે છે, તો બીજા હાથે મુશ્કેલ પણ બનાવી દે છે.

માઈક કાનાઝાવાનું કહેવું છે કે "લોકોને પરિવર્તન ગમતું નથી એવું નથી હોતું,પણ જો તેને કારણે પોતે પણ બદલવું પડશે તેમ લાગે તો તે તેમને ગમતું નથી હોતું."કોઈ પણ વ્યક્તિ વિચારથી ભલે સહમત થઈ હોય,પણ દિલની ઊંડાઈથી જો સહમત ન હોય, તો પરિવર્તનના દરેક તબક્કે તેની વર્તણૂકમાં અનપેક્ષિતતાનાં તત્ત્વની અનિશ્ચિતતાના અંશ રહેવાના જ.

આ કારણે જ આપણા ઇતિહાસના કોઈપણ સમયમાં સફળ પરિવર્તનનો સીમાચિહ્નો કરતાં અસફળ રહેલાં પરિવર્તનોના પાળિયા ઘણા વધારે જોવા મળે છે.

દરેક સફળતામાંથી, અને દરેક અસફળતામાંથી, સંન્નિષ્ઠપણે પાઠ શીખતાં લોકો માટે પણ દરેક પરિવર્તન એક નવો જ અનુભવ બની રહેવાની શક્યતાઓ ઘણી વધારે રહેલી હોય છે.

Ø અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ

બુધવાર, 15 જુલાઈ, 2015

પ્રશ્નવિચાર - રાજેશ સેટ્ટી \ Quought – Rajesh Setty ગુચ્છ ૨

"પ્રશ્(થી ઉદ્‍ભવતા) વિચાર" શૃંખલામાટે રાજેશ સેટ્ટીએ કેટલાક અગ્રણી વિચારકોને 'પ્રશ્નવિચાર' મોકલવા જણાવ્યું. તેમણે આ વિચારકોને પ્રશ્ન કર્યો હતો કે - તમારી યુવાનીના સમયે કયો એક સવાલ કોઇએ તમને કરવો જોઇતો હતો?
આ સવાલના જવાબમાં જે સવાલ પૂછાયો તે છે "પ્રશ્(થી ઉદ્‍ભવતા)વિચાર \ Question that provokes thought!
પ્રશ્નો જેટલા મહત્ત્વના છે, (કમ સે કમ) તેટલા જ મહત્ત્વના વિચાર છે. એટલે પ્રશ્નોથી ઉદ્‍ભવતા વિચાર અનેકગણા મહત્ત્વના બની રહે છે.
આ શૃંખલાની બીજી કડી અહીં પ્રસ્તુત છે.


/\/\/\
# ૬ - માર્ક ગૌલસ્ટન
clip_image002‘ડૉ. માર્ક ગૌલસ્ટન ભાવાત્મક પ્રજ્ઞાના વિષયના નિષ્ણાત છે. "પોતાનો અવરોધ પોતે જ" બની ગયેલાં લોકોને રસ્તો દેખાડવો એ તેમની વિશિષ્ટતા છે. તેમની સાથે પરિચય થયા બાદ મને સમજાયું કે ઘણી બાબતોમાં મેં પણ ગુમાવ્યું છે. માર્ક ગૌલસ્ટન દ્વારા ચીંધેલા માર્ગ પર મેં પણ જવાનું શરૂ તો કર્યું છે, પણ એમણે સિધ્ધ કરેલ ઊંચાઈઓ સુધી પહોંચવામાં ખાસ્સો એવો સમય લાગશે તે તો સુવિદિત જ છે. માર્ક ગૌલસ્ટન અને તેમનાં કામ સાથે પરિચય થવો એ જ મોટું સદ્‍ભાગ્ય છે.’
આશાવાદી ચેતવણી : માર્ક ગૌલસ્ટનના પ્રશ્નવિચાર પર વિચાર કરતાં કરતાં ચોખ્ખાં મૂલ્ય / નેટ વર્થ વિષેની આપણી સમજ બદલી જઇ શકે છે.
પ્રશ્નવિચાર:
દુનિયા પાસેથી આપણે જો સંપત્તિ લેતાં હોઇએ અને બદલામાં મૂલ્ય પરત કરતાં હોઇએ તો આપણું ચોખ્ખું મૂલ્ય કેટલું?
વીજાણુ કડીઓ :
માર્ક ગ્લૌસ્ટનનું ગૃહ પૃષ્ઠ : Mark’s Home Page
માર્ક ગ્લૌસ્ટનનો બ્લૉગ : Usable Insights
માર્ક ગ્લૌસ્ટનનું પુસ્તક # : How to get out of your own way at work(2006)
માર્ક ગ્લૌસ્ટનનું પુસ્તક # : How to get out of your own way (1996)

# ૭ - હૈદી રોઇઝન
‘વેન્ચર કેપીclip_image004ટલ સમુદાય અને તેની સાથે સંકળાયેલ કોઈને પણ હૈદી રોઈઝનની ઓળખાણ આપવી પડે તેમ નથી. મૉબીયસ વેન્ચર કેપીટલનાં મેનેજિંગ ડીરેક્ટર્સમાંનાં એક છે. બીજી કેટલીય કંપનીઓનાં નિયામક મંડળો પર કાર્યરત હોવાની સાથે સાથે તેઓ નેશનલ વેન્ચર કેપીટલ એસોશીએશન સાથે પણ સક્રિય પણે સંકળાયેલ છે. સ્ટેન્ફૉર્ડ યુનિવર્સિટીમાં ઉદ્યોગસાહસિકતા વિષે તેઓ ખાસ વ્યક્તવ્યો પણ આપે છે.’
આશાવાદી ચેતવણી : પોતે જે કામ કરી છીએ તેને માટે ચાહત ન હોય એવી વ્યક્તિઓમાંનાં તમે પણ એક હો, તો આ પ્રશ્નવિચાર પર જરૂરથી વિચાર કરશો..
પ્રશ્નવિચાર:
તમારી રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓ તમને ગમે છે? તમારો જવાબ નકારમાં હોય, તો તેમ થવા પાછળનાં કારણો ખોળી શકશો? પરિસ્થિતિને બદલવા તમે શું કરશો?
વીજાણુ કડીઓ :
૧. Mobius VC
૨. About Heidi Roizen

# ૮ - સ્ટીવ શૅપિરૉ
clip_image006‘મારે સ્ટીવ શૅપિરૉને મળવાનું થોડાં વર્ષો પહેલાં થયું હતું. તેમને મળવાના દરેક પ્રસંગને મેં માણ્યો છે. તેમનું છેલ્લું પુસ્તક “Goal Free Living: How to Have the Life You Want Now” એમૅઝોન પર ‘બીઝનેસ મોટીવેશન’ શ્રેણીમાં અને બાર્ન્સ એન્ડ નોબલ્સ પર 'સેલ્ફ-ઈમ્પ્રુવમેન્ટ' શ્રેણીમાં સહુથી વધારે વેચાણ કરતું રહ્યું છે.’
પ્રશ્નવિચાર:
આ વર્ષમાટે તમારૂં 'થીમ' શું છે?
સ્ટીવ શૅપિરૉની નોંધ : થીમ એ નવાંવર્ષના પરંપરાગત સંકલ્પ કે ધ્યેય કરતાં સાવ જ અલગ છે. આ વર્ષે દર મહિને પાંચના હિસાબે પૉસ્ટનું બ્લૉગ પર પ્રકાશન કરીશ જેવા સંકલ્પની આ વાત નથી, પણ બ્લૉગીંગ કે લેખન કે કુટુંબ સાથે રહેવાની મજા કે કુટુંબ સાથે ગાળવાનું વેકેશન જેવાં વિષયવસ્તુની અહીં વાત છે. એવું વિષયવસ્તુ જે વિચારતાંની સાથે જ દિલ બાગ બાગ થઇ જાય છે, મનમાં ઉત્તેજનાની સરવાણીઓ ફૂટી નીકળે છે, બધી જ થકાન કે નિરાશાઓ એક તરફ થઇ જાય છે.
વીજાણુ કડીઓ :
૧. સ્ટીવનું પુસ્તક : Goal Free Living
૨. સ્ટીવનો બ્લૉગ : Goal Free Living Blog
૩. સંબંધિત લેખ : Making Resolutions that Work


# ૯ - પીટર બ્લૉક
clip_image007‘પીટર બ્લૉક એક સિધ્ધહસ્ત લેખક છે. Flawless Consulting: A Guide to Getting Your Expertise Used (1st edition 1980, 2nd edition 1999); Stewardship: Choosing Service Over Self-Interest (1993) અને The Empowered Manager: Positive Political Skills at Work (1987) જેવાં તેમનાં પુસ્તકો ચારે દિશાઓમાં ખૂબજ વિખ્યાત થયાં છે. ઓર્ગેનીઝેશન ડેવલેપમેન્ટ નેટવર્કનાં સભ્યોની પસંદગીના વર્ષ ૨૦૦૪ માટેના પુરસ્કાર માટે તેઓ પ્રથમ પસંદગી રહ્યા હતા.’
પ્રશ્નવિચાર:
એ કયો સવાલ છે જેનો જવાબ તમને ખબર હોય તો તમે અનાસક્ત બની જાઓ?”
વીજાણુ કડીઓ :
૧. પીટર બ્લૉકનું ગૃહ પૃષ્ઠ : Peter’s Home Page
૨. પીટર બ્લૉકની કંપની : Designed Learning
૩. પુસ્તક : Flawless Consulting
૪. પુસ્તક : The Answer to How Is Yes: Acting on What Matters

# ૧૦ - લીઝ સ્ટ્રૌસ
clip_image009‘મારી સાથે એક ઈન્ટરવ્યૂમાં લીઝ સ્ટ્રૌસે મને માત્ર પાંચ જ સવાલ પૂછયા હતા, પણ મને આખો દિવસ વિચાર કરતો કરી દીધો હતો. લીઝ સ્ટ્રૌસની આ જ તો ખાસીયત છે - તે તમને વિચાર કરતાં કરી મૂકે છે.
ME “Liz” સ્ટૌસ મુદ્રણ, સૉફ્ટવેર અને ઑનલાઈન પ્રકાશનના વ્યવસાય સાથે તેઓ વીસથી વધારે વર્ષોથી સંકળાયેલાં છે. સંપ્રાપ્તિ કરતી નાની કંપનીઓ તેમ જ સંકટમાં ફસાયેલી કંપનીઓથી માંડીને મહાકાય કૉર્પોરેટ કંપનીઓમાં તેમણે કામ કર્યું છે. પ્રોડક્ટ ડેવલેપમેન્ટ અને માર્કેટીંગથી લઇને નવા ઉદ્યોગની સ્થાપના અને લાંબા ગાળાનાં વ્યૂહાત્મક આયોજન એ તેમની નિપુણતાનાં ક્ષેત્રો છે.’
આશાવાદી ચેતવણી : આ પ્રશ્નવિચાર વિષે એક જ મિનિટ વિચાર કરતાં કરતાં "ખરા અર્થમાં" કોઈને પણ ધ્યાનથી સાંભળવાથી એમનો દિવસ સુધરી જશે.
પ્રશ્નવિચાર:
આજના આ સતત આંશિક ધ્યાન આપવાના સમયમાં, આપણે ખરેખર કોઇને ધ્યાનથી સાંભળી રહ્યાં છીએ તે કેમ કરીને બતાવવું? શું જાણવા માટે ધ્યાનથી સક્રિયપણે સાંભળીશું ?"
વીજાણુ કડીઓ :
૧. લીઝ સ્ટ્રૌસનો બ્લૉગ : Liz Strauss Blog
૨. લીઝ સ્ટ્રૌસે લીધેલો મારો ઇન્ટરવ્યૂ : Liz Interviews Me on variety of topics – 5 part interview

શ્રી રાજેશ સેટ્ટી દ્વારા મૂળ અંગ્રેજીમાં લખાયેલ શ્રેણી -‘Quought for the Day’-ના લેખોનો ગુજરાતીમાં રસાસ્વાદ- ગુચ્છ ૨ // અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ જુલાઇ ૧૫,૨૦૧૫

બુધવાર, 8 જુલાઈ, 2015

દેવો માટેના દીવા - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક

imageહિંદુ વિધિઓમાં આરતીનું એક આગવું સ્થાન રહેલું છે. મૂર્તિની સમક્ષ ઘીની જ્યોતથી પ્રજ્વલિત દીવી(ઓની દિપમાળા) ઘુમાવાતી રહે છે, જેને કારણે ભક્તોનું ધ્યાન મૂર્તિ પર કેન્દ્રિત થઈ રહે છે. બીજી રીતે કહીએ તો, આરતી ભક્તોને મૂર્તિનાં દર્શન વધારે સારી રીતે કરવામાં ચાવીરૂપ ભૂમિકા ભજવે છે. આ આખી વિધિ હિંદુ ધર્મની 'ધ્યાનપૂર્વક નિહાળવા'ના પાયાની માન્યતા તરફ ભાર મૂકે છે. આપણે લોકોને જોવાં જોઈએ, પણ જરૂરી નથી કે તેઓ આપણને જોતાં હોય. મૂર્તિને 'ચાંદીની આંખો' ચડાવવા પાછળ પણ કંઈક આવો જ ભાવ છે. આપણી આપેલી આંખોથી દેવીદેવતાઓની આપણી તરફ નજર બની રહે, જેના થકી આપણને પણ યાદ આવતું રહે કે આપણે આપણી આસપાસની દુનિયાને વધારે સારાં સ્તરની માહિતીથી, વધારે સહાનુભૂતિપૂર્વક અને વધારે ઊંડી સમજથી જોતાં રહેવું જોઈએ.

દક્ષિણ ભારતનાં મંદિરોમાં આ વિધિનું સામાજિક અને આર્થિક મહત્ત્વ પણ જોઈ શકાય છે.

આરતીની વિધિને હાથી, સર્પ, અશ્વ, સિંહ કે સ્ફિંન્ક્સ જેવી પુરુષ-મૃગ આકૃતિઓથી પણ સજાવવામાં આવે છે. આની પાછળ કોઈ કારણ હશે?

એક સમજ મુજબ આમ કરવા પાછળ આરતી પર જોવા મળતાં પશુની શક્તિને આરતીમાં ઉતારવાની ભાવના રહેલી છે. પશુનો સાંકેતિક ભોગ ધરાવવાની ભાવના પણ કહી શકાય. બીજી વધારે તર્કસંગત સમજ મુજબ જેમ જેમ મંદીરો સમૃદ્ધ થતાં ગયાં તેમ તેમ પૂજારીઓ વધારે ને વધારે વિધિ-પ્રચુર કર્મકાંડ ઉમેરતા ગયા. જૂદા જૂદા પ્રકારના આકારોવાળી દીવીઓની આરતી આ વધારે સમ્રુદ્ધ વિધિઓનું પ્રતિક છે. આને કારણે ઘણા કલાકારો, કારીગરો અને પુજારીઓને આજીવિકા મળતી થઈ. આસપાસના સમાજની સ્થિતિ તો સુધરી જ, તે સાથે મંદિરનું માહાત્મ્ય પણ વધ્યું. અન્ય મંદિરોએ જતાં ભક્તો હવે આ વધારે સ્વીકૃત, અને તેના કારણે વધારે સફળ અને વધારે સમ્રુદ્ધ, મંદિરો તરફ વધારે ઢળવા લાગ્યાં.

શાસ્ત્રોનાં કહેવા મુજબ તો દેવીદેવતાને તેમની આસપાસ આમ દીવી ફરાવવાની કોઈ જરૂર નથી. તેમને તો ભકતનાં હૃદયમાં સળગતી 'સમજણની જ્યોત'માં વધારે રસ છે. એ દૃષ્ટિએ તો આ વિધિની જ કોઈ જરૂર નથી. અને તેમ છતાં દીવાબત્તીનું ઘણું જ મહત્ત્વ તો છે જ. કર્મકાંડી વિધિઓ કરતાં અંદરના વિકાસની વિધિઓ વધારે મહત્ત્વની નહીં? આ વિધિને સ્થાનિક આર્થિક વ્યવસ્થાના પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોઈએ તો કદાચ આ વિધિઓને મળતું મહત્ત્વ ઉચિત જણાશે.

સમૃદ્ધ સમયમાં, ધનવાન લોકો વિધિ વિધાનોના ખર્ચા કરી જરૂરતમંદ કલાકારો, કારીગરો અને પૂજારીઓને આજિવિકાનાં સાધન પૂરાં પાડે, જ્યારે ગરીબ લોકોનું ધ્યાન એ તરફ દોરીને જીવનની તકલીફો સહન કરવામાં મદદરૂપ બને. વળી સમૃદ્ધ લોકોની વિધિઓમાં ભાગ લેવાથી તેમનાં ટાંચાં સાધનોને આ પ્રકારની વિધિઓ પાછળ ખર્ચવાની પણ જરૂર ન રહે.

જો કે, ધનવાન લોકો પણ વિધિવિધાનો પણ સંપત્તિ વેડફવી ન જોઈએ તેમ પણ કહી શકે. પણ તેમ કરવાથી આ વિધિઓની આવક પર નભતા સમાજના જરૂરતમંદ લોકોને મદદ કરાવની તક પણ તેમણે જતી કરવી પડે છે. આમ આ ખેલના નિયમો ધનવાનો અને ગરીબ લોકો માટે અલગ બની રહે છે. ગરીબોને માટે વિધિવિધાનોમાં પરોક્ષ રીતે ભાગીદાર થવાની ફિલોસૉફી પૂરતી ગણાય, પણ તવંગર લોકો માટે તેમની ફિલોસૉફીની સાથે લાંબાં ચોડાં વિધિ વિધાનો પણ જોડાયેલાં રહેવાં જોઈએ. એ લોકોને તો એ પોષાય છે ને !

આમ મંદિરનાં વિધિ વિધાનો સામાજિક વાસ્તવિકતાઓથી સાવ વિમુખ નહોતાં. આ ક્રિયાઓ વડે સમાજમાં આજિવિકાના સ્ત્રોત ઊભા કરાતા હતા. ઘણાં મંદિરોમાં આરતીનાં દાન કરનાર ભક્તે તેના માટે જરૂરી ઘી પૂરૂં પાડવા જરૂરી ગાય કે બકરાં પણ સાથે દાનમાં આપવાં પડતાં. મંદિરના પશુપાલક સેવકો આ ગાયો કે બકરાંને પાળે અને તેમાંથી પોતાનો જીવનનિર્વાહ પણ કરે. આમ મંદિરની સંપત્તિ અને વિકાસ તેમને પણ ફળતાં. એક પ્રજ્વલિત જ્યોત ઘણાં લોકોનાં પેટના અગ્નિને શાંત રાખવામાં મદદરૂપ કડી બની રહેતી. જેટલી દરકાર ભક્તો મંદિરનાં દેવીદેવતાઓની લેતાં, એટલી જ દરકાર મંદિર પોતાનાં ભક્તોની પણ લેતું.

clip_image001 'મિડ ડે'માં ડીસેમ્બર ૮, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
  • અસલ અંગ્રેજી લેખ, Lamp for the Gods , વૅબસાઇટ, દેવદત્ત.કૉમ,પર એપ્રિલ ૧૬, ૨૦૧૪ના રોજ Society ટૅગ હેઠળ પ્રસિધ્ધ થયેલ છે.
  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ જુલાઈ ૮, ૨૦૧૫

બુધવાર, 1 જુલાઈ, 2015

ગુણવત્તા-સંસ્કૃતિ - ૧૨ || સંચાલનતંત્રનું મધ્ય સ્તર સંસ્થાના લાંબા ગાળાના ઉદ્દેશ્યો અને ટૂંકાગાળાની સુધારણા પ્રવૃત્તિઓને જોડતી કડી છે.

# ૧૨ # સંચાલનતંત્રનું મધ્ય સ્તર સંસ્થાના લાંબા ગાળાના ઉદ્દેશ્યો અને ટૂંકાગાળાની સુધારણા પ્રવૃત્તિઓને જોડતી કડી છે.
- તન્મય વોરા
કંપનીના નિયામકમંડળ કક્ષમાં ઘડાતી વૃદ્ધિ અને સુધારણાની વ્યૂહરચનાઓનો અમલ સંચાલન તંત્રના દરેકે દરેક સ્તરેથી થતો હોય છે. ઉચ્ચ સંચાલન મંડળના બૃહદ ઉદ્દેશ્યો અને દીર્ઘદૃષ્ટિ-કથનને સ્થળ પરની પહેલી હરોળની ટીમ માટે અમલ કરી શકાય તેવી પ્રવૃત્તિઓમાં રૂપાંતરિત કરવાનું કામ મધ્યસ્તરના સંચાલનતંત્રનું છે. કંપનીના બૃહદ ઉદ્દેશ્યો અને મૂલ્યો અનુસાર કામ કરવા માટે લોકોને તૈયાર કરવામાં મધ્ય સ્તરનું સંચાલનતંત્ર મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

'ગુણવત્તા સુધારણા' પરનાં મોટા ભાગનાં સાહિત્યમાં "ઉચ્ચ કક્ષાએથી પ્રતિબદ્ધતા' બાબતે ખાસ ભાર મુકાતો જોવા મળતો રહે છે, પણ આ તો પહેલું જ પગલું છે. મારી દૃષ્ટિએ "મધ્ય કક્ષાની પ્રતિબદ્ધતા' પણ તેટલું જ મહત્ત્વ ધરાવે છે, કારણ કે ઉચ્ચ કક્ષા અને પહેલી હરોળને સાંકળતી તે બહુ જ મહત્ત્વની કડી છે.

વરિષ્ઠ સંચાલકોએ મધ્ય સ્તરનાં સંચાલકોને સંવારવામાં ખાસ ધ્યાન આપવું જોઈએ, કારણ કે સંસ્થાના વિકાસની ગતિને વેગ આપવામાં આ ગ્રૂપ બહુ મહત્ત્વનું યોગદાન આપી શકે છે. સંસ્થાની સંસ્કૃતિનાં મૂળ અહીં પકડ લેવાનું શરૂ કરે છે, જેના કારણે પહેલી હરોળમાં કામ કરતાં લોકોનાં સૂર અને વર્તન ઘડાય છે. જેટલું સબળ અને સક્ષમ મધ્ય સ્તરનું સંચાલન એટલી સંસ્થા સબળ અને સક્ષમ.

મધ્ય સ્તરનાં સંચાલન મંડળની ગુણવત્તા સંચાલનમાં ભૂમિકા, ખાસ તો આ સ્વરૂપે જોવા મળી શકે છે:
  • બધી જ પ્રવૃત્તિઓ, કામ અને વર્તન બૃહદ દીર્ધદૃષ્ટિ અને ઉદ્દેશ્યો સાથે સંકળાયેલાં રહે તે સુનિશ્ચિત કરવું.
  • યોગ્ય ઉદાહરણોની મદદથી ગ્રાહકોન્મુખ સંસ્કૃતિનું ઘડતર કરવું.
  • ગ્રાહકની જરૂરિયાતો તરફ જ દૃષ્ટિ રાખવી, અને તેનાથી જ દોરવાવું; જેથી ગ્રાહકોન્મુખ સંસ્કૃતિમય વાતાવરણ બન્યું રહે.
  • લોકોનું સંચાલન માત્ર કરીને બેસી ન રહેવું ,પણ તેમને ખરા અર્થમાં નેતૃત્વ પૂરું પાડવું.
  • ઉચિત નિર્ણયપ્રક્રિયાને સુગમ કરી આપતી વ્યાપારી કુશાગ્રતા કેળવવી.
  • સંસ્કૃતિના ઘડતરની જવાબદેહી સ્વીકારવી, હંમેશાં ઉપર તરફ દિશાનિર્દેશ માટે જોતા ન રહેવું.
  • લોકોમાં ગુણવત્તા વિષે જોશ બનાવ્યે રાખવું.
  • પ્રક્રિયા સુધારણાના દરેક તબક્કામાં દરેક સ્તરનાં લોકોને સાથે રાખવાં.
  • દરેક સ્તરે યથોચિત માહિતીનો પ્રવાહ વહેતો રાખવો.
  • કર્મચારીઓના વર્તનને ટીમના ગુણવત્તા પૂરી પાડવાના પ્રયાસો પર કેન્દ્રિત રાખવું.
વરિષ્ઠ સંચાલકોએ પ્રક્રિયાસુધારણાની જવાબદારી કોઈ એક ગ્રૂપ કે વ્યક્તિને વિધિપુરઃસર સોંપવી જોઈએ. ગુણવત્તા એ દરેકનું કામ છે તે ભાવના તરીકે સાવ ખરું, પણ ગુણવત્તાસુધારણા જો બધાંનું કામ હોય, તો સરવાળે એ કોઈનું કામ નથી બની રહેતું.

લોકો પોતાનાં અગ્રણીઓને આદર્શ તરીકે જુએ છે અને એમ માને પણ છે કે તેઓ જે કંઈ કરે છે તે અપેક્ષિત નીતિઓ અને મૂલ્યોને સુસંગત જ છે. એટલે વરિષ્ઠ સંચાલન મંડળ તેમનાં વાણી અને વર્તન વડે અનુકરણીય ઉદાહરણો પૂરાં પાડે છે. પરંતુ મધ્ય સ્તરનાં સંચાલન મંડળ દ્વારા તે કામ કરતી પહેલી હરોળ તરફ પરાવર્તિત થાય છે. આમ સંસ્થાની સંસ્કૃતિનું વાતાવરણ મધ્ય સ્તરનાં સચાલનગણ દ્વારા આકાર પામે છે. જો સંસ્થાની રગ માપવી હોય, તો ત્યાંના મધ્ય સ્તરનાં સંચાલકનાં પ્રત્યાયન અને સંવાદનાં વસ્તુને નિહાળજો. સકારાત્મક પ્રત્યાયન અને પ્રેરણા કર્મચારીઓને સંસ્થાનાં મિશનની સિદ્ધિમાં ખરા અર્થમાં સાથે જોડી લે છે. સંસ્થા તેનાં દીર્ઘદર્શન-કથનને સિદ્ધ કરવાની સફરમાં એકસૂર બની રહે છે. આંતરિક ગ્રાહકો પ્રત્યેનાં પ્રત્યાયન અને નેતૃત્વનું મહત્ત્વ બાહ્ય ગાહક સાથેનાં પ્રત્યાયન કે નેતૃત્વથી જરા પણ કમ નથી.

સંચાલકો એ જ વાત કહેતાં હોય છે જે તેમનાં લોકોને સાંભળવી છે અને જે તેઓ અપનાવશે. તેથી વરિષ્ઠ સંચાલકગણની એ પ્રાથમિક ફરજ બની રહે છે કે મધ્ય સ્તરનું સંચાલન મંડળ જે વાત કરે તે અંતે તો ઉચ્ચ ગુણવત્તાની જીવંત સંસ્કૃતિનું વાતાવરણ જ ઘડે અને પોષે.

જે સંસ્થાનું મધ્ય સંચાલકમંડળ સંસ્થાનાં લાંબા ગાળાનાં ઉદ્દેશ્યો અને મૂલ્યો તેમ જ તેને લગતી વ્યૂહરચનાઓ બાબતે એકરાગ હશે, ત્યાં ગુણવત્તા સંસ્કૃતિનું ઘડતર સરળ બની રહેશે.

બુધવાર, 24 જૂન, 2015

જૂદા જ પ્રકારની દેવી - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક


નારીવાદ, પિતૃતંત્ર, ધર્મ અને પૌરાણિક કથાઓ કે ભગવાન /દેવ કે દેવીઓ જેવા જે શબ્દો આપણે વાપરીએ છીએ તે પશ્ચિમની યુનિવર્સિટીઓની નીપજ છે તે કાયમ યાદ રાખવું જોઇએ. તેના અર્થ પણ મહદ્‍ અંશે પાશ્ચાત્ય સંદર્ભમાં જ પ્રસ્તુત થતા રહે છે. તે હંમેશાં સાર્વત્રિક નથી હોતા.

જેમ કે પશ્ચિમમાં દેવીપૂજાને સક્રિયપણે દબાવી દેવામાં આવી હતી : તંદુરસ્તી, લગ્ન અને ડહાપણની દેવી આઈસિસ, પ્રજનન, પ્રેમ, યુધ્ધ અને કામની દેવી ઈશ્તર કે સીબૅલૅ જેવી દેવીઓ અને અન્ય દેવીદેવતાઓનાં નામોનિશાન મીટાવીને માત્ર પુરુષ સ્વરૂપ ઈશ્વર માટે સ્થાન બનાવી દેવાયું.મેસોપિટીયાનાં ઐતિહાસિક મહાકાવ્ય ઍન્યુમા ઍલિશમાં આદિકાળની અવ્યવસ્થાનાં સ્ત્રી-પ્રતિક સમી ટિયામતના પુરુષ નાયક મર્દુકના હાથે પરાજય દ્વારા આ વાતને સ્પષ્ટ સ્વીકૃતિ મળતી જણાય છે. ઝૅવ્સ વડે કુમારિકાઓ સાથેના દુર્વ્યવહારને ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ પુરુષ-દેવતાની અનેક માતા-સ્વરૂપ સ્ત્રી-દેવીઓમાટેની આસ્થા પરના વિજયનાં પ્રતિક તરીકે પણ સમજી શકાય.ઘણા યહૂદી વિદ્વાનો ઈશ્વરની કૃપાની શકીના તરીકે સ્ત્રી ભાવનાથી ચર્ચા કરે છે, પણ તેને દેવીની કક્ષા ક્યારે પણ મળી ન શકી.મેરીની પૂજા વડે ખ્રિસ્તી ધર્મમાં દેવી પૂજાને આવરી લેવાનો પ્રયાસ જરૂર થયો પણ ચર્ચ અને પોપસાથે જોડાયેલ દરેક બાબતોની અસ્વિકૃતિની સાથે પ્રોટેસ્ટંટોએ તેને પણ નકારી દીધી.

આ પ્રકારનાં દમન ભારતમાં ક્યારે પણ નહોતાં થયાં. અહીં દેવી હંમેશાં શક્તિશાળી રહી છે. તેમના સિવાય દેવનાં અસ્તિત્વની કોઇ કિંમત જ નથી ગણાતી, તે એટલી હદે કે શિવ કે વિષ્ણુ જેવા ભગવાન પણ એકલા નથી રજૂ થતા.

જો કે કોઇ એમ દલીલ જરૂર કરી શકે જે દેશમાં દેવીની આટલી પૂજા થતી હોય તે દેશમાં નારીનું સ્થાન આટલું બધું નીચું કેમ હોઈ શકે. દેવીની પુજાની સાથે નારીનાં સ્થાનને સરખાવવાનો આ પ્રયાસ એમ માની લે છે કે પુરાણોમાં દેવી નારીત્વનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. પશ્ચિમમાં આમ જરૂર થયું છે, જ્યાં પ્રતિકાત્મકતા કરતાં શાબ્દીકતાને વધારે મહત્ત્વ મળેલ છે : એટલે જ ઈવ અને પેન્ડોરાની કથાઓ નારીનાં દમનને સમજાવવામાટે અને ઉચિત ઠેરવવા માટે વપરાયેલ છે. પરંતુ હિંદુ પૌરાણિક કથાઓ તો પ્રતિકાત્મકતાને જ પ્રાધાન્ય આપતી રહી છે: આમ જેનાથી સાધુઓ ભય પામે છે તે પુરાણોની કુમારિકા, એક સ્ત્રીનું ભૌતિક નહીં પણ દુન્યવી મોજમજાનું પ્રતિક છે. સ્વરૂપ (સ્ત્રી)ને વિચાર (વિષયવસ્તુ) સાથે ભેળસેળ કરી નાખવાનું તો બહુ સામાન્ય બાબત છે.

આજે ધાર્મિક કે બિનસાંપ્રદાયિક શક્તિઓ ‘ઈશ્વર'નો પ્રયોગ પાશ્ચાત્ય પરંપરાઓના સંદર્ભમાં જ કરે છે. તેમાં પણ યહૂદી - ખ્રિસ્તી કે ઈસ્લામિક પરંપરામાં તો સિસ્ટિન દેવળમાં છે તેમ તેને પ્રમુખપણે નર સ્વરૂપમાં જ કલ્પવામાં આવે છે.

બૌધ્ધ ધર્મ પહેલાંના સમયમાં તો હિંદુઓ માટે ઈશ્વર એ એક અમૂર્ત પરિકલ્પના હતી, જેને બુધ્ધ પશ્વાત સમયમાં નક્કર સ્વરૂપ અપાયું. બુધ્ધને તો ઈશ્વરના વિચારમાં ખાસ રસ નહોતો. તેમનું તો માનવું હતું કે જ્યારે 'કોઇ ઘવાય, ત્યારે શિકારી કરતાં ચિકિત્સકની શોધ પર વધારે ધ્યાન આપવું જોઈએ'. પણ સામાન્ય લોકોને તો ઈશ્વરની માન્યતામાં વધારે રસ પડતો હતો. હિંદુ ધર્મમાં ઈશ્વરની માન્યતાને દેવી સિવાય સમજાવવી શકય નથી. હિંદુ માન્યતા મુજબ દેવ એ મનની અંદર રહેલ દેવત્વ છે, જ્યારે દેવી એ મનની બહારનાં વિશ્વમાં સમાયેલ દેવત્વ છે.

જ્યારે મન એકાંતવાસી સંન્યાસી શિવની માફક વર્તે છે ત્યારે તે બધાં જ દુન્યવી આકર્ષણોને ફેંકી દે છે; તે સમયે કાલિ અને ગૌરીની માફક તેમની આસપાસની દુનિયા તેમનું ધ્યાન ખેંચવા ફરતી રહે છે. જ્યારે મન ગૃહસ્થ, વિષ્ણુની માફક વર્તે છે ત્યારે લક્ષ્મી,સીતા, રાધા, રૂકમણિ કે સત્યભામાની માફક તેમની આસપાસની દુનિયા ખુશી અને જવાબદારીના બેવડા સ્ત્રોત બની રહે છે. જો કે મોટા ભાગે મન બ્રહ્માની જેમ, આસપાસની દુનિયા પર અંકુશ અને આધિપત્ય મેળવવાની રીતે વર્તતું હોય છે. એ સમયે દેવી, જેને કબ્જે નથી કરી શકાતી એવી કુમારિકા, શતરૂપા,નું સ્વરૂપ લઇ લે છે. બ્રહ્મા તેને પકડવા મથે છે પણ સફળ નથી થતા. આવા અસફળ પ્રયત્નોમાંથી અટકીને તે જ્યારે ધ્યાનથી જૂએ છે ત્યારે શતરૂપા, જ્ઞાનનાં દેવી, સરસ્વતીમાં રૂપાંતર થઇ જઇ બ્રહ્માનું શિવ કે વિષ્ણુમાં રૂપાંતરણ શકય બનાવે છે.


  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ જુન ૨૪, ૨૦૧૫