બુધવાર, 22 એપ્રિલ, 2015

નાની કંપનીઓમાં પણ સ્પષ્ટ મૂલ્યોની જરૂર તો એટલી જ છે - જૅસ્સ લીન સ્ટૉનર

[અનુવાદકની નોંધ:

અહીં જે પ્રસંગ ટાંક્યો છે તે જ્યાં ગ્રાહક જાગૃતિનું સ્તર ઘણું ઊંચું છે એવા. અમેરિકા જેવા, દેશમાં કદાચ વધારે લાગૂ પડે એમ જણાશે, પરંતુ તે કારણે લેખના મૂળભૂત હેતુનું મહત્ત્વ જરા પણ ઘટતું નથી.]
imageવસંતનાં આગમન સાથે મને ફળોથી લચી પડેલાં ઝાડો અને, તેની સાથે સાથે, મૂલ્યોના આધાર પર સંચાલિત કંપનીઓની યાદ આવી જાય છે, જો કે આજે તો જે વાત કરીશું એ મૂલ્યો ન હોવાની ચૂકવવી પડતી કિંમતની છે.

ઘણી વાર નાની કંપનીઓ એમ માનતી હોય છે કે દીર્ઘદૃષ્ટિ કે મૂલ્યો જેવી બાબતો તો મોટી કંપનીઓને જ પોષાય અને તેમની જ પેદાશ છે, આપણા માટે મૅનેજમેન્ટના આ બધા સિધ્ધાંતો પોથીમાંનાં રીંગણાં સમાન છે. પરંતુ આ પ્રકારની વિચારસરણી એ બહુ ગંભીર ભૂલ પરવડી શકે છે.

અમને બાગ કામની સેવાઓ આપતી કંપનીએ કદાચ એ કારણસર જ અમારૂં કામ ખોયું.

એ લોકો સારાં હતાં, વિશ્વાસપાત્ર પણ હતાં અને તેમની સેવાઓ સ્પર્ધાત્મક સ્તરે બહુ કિફાયતી પણ હતી.પણ તેમના કર્મચારીઓને પાયાનાં અમુક માર્ગદર્શક મૂલ્યો વિષે જાણ નહોતી કરાઈ, જેમાંનાં એકને કારણે મારા દીકરાની જાનને જોખમ થઇ શકે તેમ હતું, અને જેને કારણે એ કંપની સાથેનાં મારાં કામકાજને પૂર્ણવિરામ લાગી ગયું.

બન્યું હતું કંઈક આ રીતે :

વસંતની એક ખુશનુમા બપોરે, એક ટેક્નીશીયન અચાનક જ અમારાં ઘર-બગીચાનાં ફળોનાં ઝાડો પર કીટનાશક રસાયણ છાંટવા આવી પહોંચ્યો. કંપની સાથેના કરાર મુજબ તેમના નિયમિત કામ માટે આવતાં પહેલાં સમય પાકો કરવો એવું જરૂરી નહોતું. સામાન્ય સંજોગોમાં આ કારણે કંઇ સમસ્યા પણ ન થાય.

પણ, એ દિવસે, મારો કિશોરવયનો દીકરો બગીચામાં લૉન કાપતો હતો. હું ઘરે નહોતી. દવા છાંટવા માટેની વ્યવસ્થા ગોઠવીને પેલા ભાઇએ પણ પોતાનું કામ શરૂ કરી દીધું.

બરાબર એ સમયે જ મારૂં આવવાનું થયું. આવતાંવેંત મારી નજર દવાના છંટકાવને કારણે બનેલાં વાદળ પર ગઈ. પવનની દિશાને કારણે બગીચાની બીજી બાજૂએ લૉન કાપી રહેલા મારા દીકરા તરફ એ વાદળ આગળ વધી રહ્યું હતું.

મારો તો જીવ તાળવે ચોંટી ગયો, કારમાંથી કૂદકો મારતે જ હું દવા છાંટતા ટેકનીશીયન તરફ ભાગી.

“જૂઓ !જૂઓ!” દોડતાં દોડતાં હું બૂમો પાડતી જતી હતી. “તમારી છાંટેલી દવાનું વાદળ ત્યાં મારા દીકરા તરફ જઇ રહ્યું છે !”

તે પણ અવાજ સાંભળીને ચોંકી ગયો અને દવા છાંટવાનું અટકાવી દીધું. જેવી હું નજીક પહોંચી એટલે બહુ નમ્રતાથી મારી સામે હસીને તેણે કહ્યું, "મને ખ્યાલ છે." તેની રીતભાત તેના કામમાં ભરોસો બેસાડે તેવી હતી. હતી. તેણે આગળ પર જણાવ્યું કે તેણે મારા દીકરા સાથે આ અંગે વાતચીત કરી હતી. મારા દીકરાએ કહ્યું હતું કે તેને કંઇ વાંધો નથી.

પણ, વાંધો તો તેની માને હતો !

હું કોને જવાબદાર ગણું? બાગકામની સેવા પૂરી પાડનાર કંપની જ વળી. પોતાના કર્મચારીઓ માટે માપદંડ પ્રસ્થાપિત કરવા એ તેમની જવાબદારી છે.

સમસ્યા શું હતી? કંપનીનાં સ્પષ્ટ મૂલ્યોનો અભાવ.

રોજબરોજના વ્યવહારો કેમ ચલાવવા તેનાં માર્ગદર્શક સિધ્ધાંતોનું માળખું મૂલ્યો વડે ઘડાય છે. અને આ કિસ્સામાં કંપનીએ માર્ગદર્શક મૂલ્યો સ્પષ્ટપણે પ્રસ્થાપિત પણ નહોતાં કર્યાં કે ન તો કર્મચારીઓને સમજાવ્યાં, એટલે કર્મચારીઓ તેમને જે મૂલ્ય યોગ્ય જણાય તેના વડે પોતાનાં કામકાજના વ્યવહારો કરતાં રહ્યાં હતાં.

જે ભાઈ મારા બગીચામાં, અને તેની સાથે (ભલે અજાણતાં) મારા દીકરા પર, દવાનું વાદળ છાંટી રહ્યા હતા તેમના વ્યવહારો વિનમ્રતાને મૂલ્ય તરીકે સ્વીકારતા હતા. તેમણે મારા દીકરાને પૂછ્યું જરૂર હતું કે તેને કંઈ વાંધો તો નથી ને. દવા છાંટતી વખતે પણ (દેખીતી રીતે) કંઇ જ વાંધાજનક ન હતું તેમ તેઓ મને પણ બહુ જ નમ્રપણે સમજાવી રહ્યા હતા.

એ તેમના વ્યાપાર માટેની આવશ્યકતા હતી...જેમાં તેઓ ઉણા ઉતર્યા હતા.

જો મારી એ બાગકામની સેવાની કંપનીએ પર્યાવરણની સલામતીની આસપાસ પોતાનાં મૂલ્ય વ્યક્ત કરેલ હોત, તો પેલા દવા છાંટનાર કર્મચારીએ પવનની દિશા દવાના વાદળને મારો દીકરો કામ કરી રહ્યો હતો તે તરફ લ ઇ જશે તેમ વિચારીને ક્યાં તો એ દિવસે કામ ન કરત અથવા તો મારા દીકરાને ત્યાંથી સલામત સ્થળે ખસી જવા કહ્યું હોત. તેમણે મારાં ઘરનાં બારીબારણાં પણ બંધ કરી દેવાનું કહ્યું હોત. કદાચ તેમના ધ્યાન પર એ પણ આવ્યું હોત કે આંગણાંમાં છોકરાંઓનાં રમકડાં પડ્યા છે, ચાલો તેને પણ ખસેડી દઈએ.

મેં કંપનીને ફરિયાદ કરી? હા, એટલું જ નહીં, તેમને મેં તેમની સાથે કામ ન કરવાનાં કારણો પણ સમજાવ્યા. જવાબમાં તેમણે જે કંઈ રજૂઆતો કરી તેને મેં બિલ્કુલ ધ્યાન પર પણ ન લીધી. મારૂં તો ચોક્કસપણે માનવું હતું કે જો આ એક કર્મચારીને પાયાનાં માર્ગદર્શક મૂલ્યો વિષે ખબર નથી, તો બીજાં કર્મચારીઓને પણ નહીં જ હોય. કોને ખબર, હવે પછીની ભૂલ કેવી હશે?

મોટી કંપનીઓના સંદર્ભમાં આપણે મૂલ્યોનાં મહત્ત્વ વિષે ઘણું વાંચ્યું/ સાંભળ્યું/ જોયું છે. નાની કંપનીઓ માટે પણ મૂલ્યોની સ્પષ્ટતાનું મહત્ત્વ જરા પણ ઓછું નથી. મારે ત્યાં બાગકામની સેવા આપનાર કંપનીએ તેના વ્યવસાયને અનૂરૂપ મૂલ્યો શું હોવાં જોઇએ તે નક્કી કર્યું હોત અને તેનાં કર્મચારીઓને એ વિષે બરાબર સમજાવ્યું હોત તો મારા (અને મારી વાત સાંભળીને અમારી આસપાસનાં કેટલાંક પાડોશીઓ) જેવાં ગ્રાહકોને ખોવાનો વારો ન આવ્યો હોત.

મૂલ્યો નક્કી કરવા વિષે કેટલીક ટિપ્સ

૧. તમારી ટીમ કે કંપનીના હેતુને ટેકો કરે તે પ્રકારનાં મૂલ્ય પસંદ કરવાં. જેમ કે, સમાચાર સેવાની કંપની માટે 'ઝડપ અને યથાર્થતા', કે મનોરંજન થીમ પાર્ક માટે 'સલામતી અને મજા', કે હિસાબી સેવાઓની કંપની માટે 'ત્રૂટિ-રહિત અને વિશ્વાસપાત્ર' જેવાં મૂલ્યો તેમના વ્યવસાય માટે વધારે ઉપયુક્ત કહી શકાય.

૨. મૂલ્યો આપો આપ સમજાઇ જશે તેમ માની ન લેવું. બહુ જ સરળ દેખાતાં મૂ લ્યથી લઇને નૈતિકતા કે નિષ્ઠા જેવાં કંઇક અંશે અમૂર્ત કહી શકાય એવાં મૂલ્યો બહુ જ સ્પષ્ટપણે રજૂ કરાવાં જોઇએ અને કર્મચારીઓને સ્વીકૃત થાય એ રીતે સમજાવવાં પણ જોઇએ.

૩. સહુથી મહત્ત્વનાં ત્રણ કે પાંચ મૂલ્ય નક્કી કરવાં જોઇએ. યાદી જો લાંબીલચક હોય તો યાદ રાખવું અઘરૂં બની જાય.

૪. મૂલ્યોની સમજ રોજબરોજના વ્યવહારોના સંદર્ભમાં સમજાવવાં જોઇએ - એક જ શબ્દમાં કહેવાયેલ સંદેશ જૂદી જૂદી વ્યક્તિ માટે જૂદાં જૂદાં અર્થઘટન દ્વારા સમજી શકાય, જે મૂળ સંદેશને અનૂરૂપ ન પણ હોય.

૫. મૂલ્યો નક્કી કરવામાં કર્મચારીઓનો પણ સાથ લેવો. લોકોનો સાથ હશે તો તેમનો સહકાર વધારે દિલથી મળશે, અને તો જ લાંબા સમય સુધી ટકી પણ રહેશે.

૬. મૂલ્યો જીવંત રહેવાં જોઇએ. સમય સમય પર પ્રતિભાવ લેતાં રહેવા માટેની સરળ અને તરત જ સમજી શકાય એવી પ્રક્રિયાઓ, મૂલ્યો પ્રસ્તુત છે અને ધારણા મુજબ સમજાતાં/ સ્વીકારાતાં રહ્યાં છે તે વિષે, સંસ્થાને સજાગ રાખે છે. સંસ્થાના વરિષ્ઠ સંચાલકોનાં વિચાર, વાણી અને વર્તનમાં આ મૂલ્યો સતત પ્રતિબિંબિત થતાં રહેવાં જોઇએ. લોકોને જે કંઇ સમજાવો તેનાથી વધારે અસર તેમનાં અગ્રણીઓનાં અનુસરણની થતી હોય છે.

બુધવાર, 15 એપ્રિલ, 2015

સામુદાયિક દેવી અને તેનો ભાઈ - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક

imageમહારાષ્ટ્રની નદીઓના કિનારા પર, અને ક્યારેક કોઇએક તળાવના કાંઠે, એક સરખા દેખાતા,હળદર અને સિંદુરથી રંગેલા,લગભગ સાત, અને તેની સાથે ખાસ પ્રકારનો એક એવા, પથ્થર જોવા મળી આવે છે. સામાન્ય સંજોગોમાં આવતાં જતાં લોકો તેના પર નજર પણ નથી કરતાં, પણ આસપાસના વિસ્તારમાં કોઇ સ્ત્રીને વાઇના આંચકા આવવા લાગે કે કસુવાવડ થાય કે છોકરૂં બિમાર પડે તેવું આ પથ્થરોનું મહાત્મય વધી જાય છે. એ ગામને સાત બહેનો, સતી આસરા,અને તેની સાથેના મ્હાસોબા, યાદ આવી જાય છે. કહેવાય છે કે જ્યારે રાજાએ નદીનાં પાણીનું વહેણ બદલવા પ્રયાસ કર્યો ત્યારે દેવીઓએ કોપાયમાન થઇને રાજાની વસાહતને જ પાણીમાં વહાવી દીધી. ગામની એ સ્ત્રી અને તેનાં બાળકને બચાવવા માટે આ કોપાયમાન દેવીઓને ભોગ ધરાવાય છે.

સતી અસરા એ કદાચ સતી અને અપ્સરાનું કંઈક વિચિત્ર કહેવાય તેવું અપભ્રંશ જણાય છે, કારણ કે સામાન્ય રીતે સતી શુધ્ધતા અને એકપતિવ્રતનું પ્રતિક છે, જ્યારે અપ્સરા એ સ્વર્ગની નર્તકી છે, જે કોઇને પણ વફાદાર ન હોય તેમ મનાય છે.

જો કે વિચિત્ર નામ આ સાત બહેનોની કથા સાથે બંધબેસતું જણાય છે. સાત ઋષિઓની આ પત્નીઓ પર અજાણતાં જ ગર્ભવતી થવાને કારણે બેવફાઇનું આળ લાગે છે. જૂદાં જૂદાં કારણો રજૂ કરાયાં છે : મહાભારતની કથા મુજબ જ્યારે તેઓ અગ્નિની ગરમી માણતાં હતાં તેથી આમ થયું હતું, કે શિવ પુરાણની કથા મુજબ જે પાણીમાં શિવે સ્નાન કર્યું હતું, તેમાં જ સ્નાન કર વાની અસર તેમના પર થઇ હતી. આમ ખોટી રીતે આળ લાગવાને કારણે કોપાયમાન થયેલી આ સાતે પત્નીઓએ રૌદ્ર દેવીઓનું સ્વરૂપ લઇ લીધું અને જે સ્ત્રીઓ તેમને માન ન આપે તેમના પર તે વેર વાળવા લાગ્યાં.

કેટલાંક અન્ય વૃતાંતોમાં તેમના ગર્ભમાં તેમને બાળકની કસુવાવડ થઇ જાય છે, પણ બાળક બચી જાય છે અને દક્ષિણની લોક પરંપરાઓમાં વધારે પ્રચલિત એવા યુધ્ધખોર યોધ્ધા, ઐયનાર,નું સ્વરૂપ લઇ લે છે. એ આ માતાઓની સંભાળ લેવાનું વચન આપે છે.આ સાત બહેનોને કાર્તિક નક્ષત્ર સાથે સાંકળવાના આધાર પર આ સેનાપતિને કાર્તિકેય તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. કાર્તિક નક્ષત્રમાં તો જો કે છ તારા જ છે, એટલે ઘણાં લોકોનું કહેવું છે કે સાતમો તારો નાસી ગયો છે કે ગૂમ થઈ ગયો છે, એટલે કે પેલી ગરમી કે પાણીના સંસર્ગમાં આવ્યા છતાં તે વિશુધ્ધ રહેલ હતી. ગ્રીક શાસ્ત્રો મુજબ એ ઓરિઓનનાં કામુક આલિંગનમાંથી છટકવા જતી સાત બહેનો છે.પર્શીયન ભાષામાં તેને પરવીન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

હિમાલયથી માંડીને ગંગાના તટીય પ્રદેશોમાં થઇને છેક તામીળનાડુ અને કર્ણાટકનાં જંગલો સુધી સાત બહેનોનાં મંદિરો જોવા મળે છે. કોઈ જગ્યાએ તે સાત સહેલીઓ તરીકે ઓળખાય છે, તો ક્યાંક સાત બહેનો કે ક્યાંક સાત કુમારીકાઓ કે ક્યાંક સાત માતાઓ (સપ્ત માતૃકા)તરીકે ઓળખાય છે. તંત્ર પુરાણોમાં દેવીને એકલ દોકલ વ્યક્તિને બદલે ૧૦ મહાવિદ્યા કે ૬૪ જોગણીઓ જેવી પરિકલ્પનાઓનાં સામુદાયિક સ્વરૂપે જોવાનું પણ ચલણ છે. આ સ્ત્રીઓ સ્વચ્છંદ, કોઇની તમા ન રખાનર, શક્તિશાળી અને સ્વીકૃતિ તેમજ માન મંગાવનાર વ્યક્તિત્વો તરીકે આલેખાયેલ છે.

એક કથામાં આ સામુદાયિક દેવીમાં દાનવો સામેની લડાઈમાં જોડાવા માટે કરીને દુર્ગાની અંદર દેવો પણ નારી સ્વરૂપે ભળ્યા હોવાની વાત છે. દાનવ લોહીનું ટીપું જમીન પર પડે તો પાછો તેમાંથી દાનવ પેદા થઈ જતો હતો, એટલે દાનવ લોહીનાં એકેએક ટીપાંને જમીન પર પડતાં પહેલાં જ પી જવાનું હતું. બીજી એક કથામાં, જ્યારે દક્ષ પ્રજાપતિએ સતીના પતિ શિવનું અપમાન કર્યું ત્યારે સતીનાં નાકનાં ફોયણામાંથી દાનવો ફૂટી નીકળ્યા હતા.તો હજૂ બીજી એક કથામાં શિવે વિનાયકનો શિરોચ્છેદ કરી નાખ્યો તેની સામે ગુસ્સામાં પાર્વતીએ આ દાનવોને પેદા કર્યા હતા, જેને પરિણામે દેવીને ખુશ કરવા શિવે બાળ વિનાયકનાં ધડ પર હાથીનું માથું જોડી દઇને તેને સજીવન કર્યો હતો.

આ બહેનોની સાથે જે પુરૂષ જોવા મળે છે તેને ક્યાં પુત્ર (ઐયનાર, વિનાયક) કે પતિ (ભૈરવ) કે ભાઈ કે દાસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ક્યારેક તેને સારથિ કે દ્વારપાળ કે રક્ષક તરીકે પણ ઓળખવામાં આવેલ છે. મહારાષ્ટ્રમાં તેની મ્હાસોબા - મહિષ દેવ - તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે કેટલાંક વૃતાંતોમાં દુર્ગા દ્વારા હણાયેલ, કે કેટલાંકમાં પરાજિત કરાયેલ, મહિષાસુરનું સ્વરૂપ મનાય છે. વાત એમ છે કે જ્યારે દેવીએ તેનું ગળું કાપી કાઢ્યું ત્યારે ત્યાં તેમણે શિવલીંગ જોયું, એટલે તેમને થયું કે આનામાં કંઈક સારા ગુણો પણ છે. આમ દુશ્મન કે વેરીનું ભક્ત કે ભાઈ કે દાસમાં રૂપાંતર કરી નાખવું એ પણ દેવીની દંતકથાઓમાં વ્યાપકપણે જોવા મળે છે.વૈષ્ણો દેવીમાં ભૈરો દેવી પર હુમલો કરે છે, પણ પણ પછી તેને માફ કરી, તેનામાં જ્ઞાનનો સંચાર કરીને તેને દેવીનાં મંદિરની તળેટીમાં અલગ મંદિરમાં સ્થાન અપાયું છે. દક્ષિણ ભારતમાં,તમિળમાં તેને પોટા રાજા કે તેલુગુમાં તેને પોટા રાજૂ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. બંને નો અર્થ તો મહિષ રાજા જ થાય છે, જે સભ્ય બનાવેયેલ મહિષાસુર કે ભૈરવનું જ એક સ્વરૂપ છે. કદાચ તે દેવીની કરૂણાનું, અને એ રીતે તેમની શક્તિનું, સ્વરૂપ છે.

સતી અસરાને મેલી વિદ્યા સાથે પણ સાંકળવામાં આવે છે, જો કે તેમાં દાનવ બંધુને ભોગ તરીકે મદ્ય, કેફી દ્રવ્યો અને માંસ અપાય છે. ઘણાં લોકો એમ પણ કહે છે કે દેવીઓ સામાજિક પરંપરાઓને માનતી નથી,એટલે મુખ્ય ધારાના સમાજમાં જે પીણાં વર્જ્ય ગણાય છે તેવાં લોહી, મદ્ય અને માંસ જેવાં બધાં જ પીણાં તે પીએ છે, તેથી તે તાંત્રિક દેવીઓ તરીકે પણ ઓળખાય છે. જેમ જેમ સમાજ વધારે ને વધારે શાકાહારીપણાને માન્યતા આપતો જાય છે તેમ તેમ દેવીઓની આ બાજૂને વધારે ને વધારે લોકો ક્યાંતો અણદેખી કરે છે કે સ્વીકારતાં નથી.

ઉત્તર ભારતમાં, નવરાત્રિના નવમા દિવસે, નવ નાની બાલિકાઓને ઘરે જમવા બોલાવવામાં આવે છે. તેની સાથે એક નાનો કુમાર બાળક પણ હોવો જ જોઈએ. એ બાળકને 'ભૈરો' કહેવામાં આવે છે, જે નદી કિનારે જોવા મળતા પેલા પવિત્ર પથ્થરોની કથા સાથે મેળ ખાય છે ખરૂં.

clip_image001 ધ સ્પીકીંગ ટ્રીમાં ઑક્ટોબર ૧૪, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ

બુધવાર, 8 એપ્રિલ, 2015

ગુણવત્તા-સંસ્કૃતિ- ૯ || સંબંધો અને પ્રત્યાયનની ગુણવત્તા

# # સંબંધો કે પ્રત્યાયનની ગુણવત્તા પર ધ્યાન આપ્યા સિવાય માત્ર ઉત્પાદનોની ગુણવત્તા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાથી તો સંપૂર્ણ ગુણવત્તા ક્યારે પણ પહોંચતી નહીં કરી શકાય.
-તન્મય વોરા
વધારે ને વધારે સેવાલક્ષી થતા જતા વ્યાપાર-ઉદ્યોગ જગતમાં આજે હવે આપણે કોઈ ઉત્પાદન (કે સેવા) માત્ર વેચીને બેસી નથી રહી શકવાનાં, પણ એ ઉત્પાદન કે સેવાના ઉપયોગ સાથે સંકળાયેલ એક અનુભૂતિ પણ વેચી રહ્યાં છીએ. લોકો કદાચ એક વાર ભાવ કે સ્પેસિફિકેશનની એકાદ વિગતને નજર અંદાજ કરી લેશે, પણ તમારાં ઉત્પાદન કે સેવાની ખરીદી કે વપરાશ દરમ્યાન થયેલા નાનામાં નાના અનુભવને નહીં ભૂલે. વપરાશની સાંકળમાં કોઈપણ વપરાશકારને વેચાણ કરતી સંસ્થાની સાંકળનાં જે કોઈપણ કર્મચારી (કે સંસ્થાગત કાર્યપધ્ધતિ) સાથે વ્યવહાર કરવાનો પ્રસંગ પડે છે, તે કર્મચારી (કે સંસ્થાગત કાર્યપધ્ધતિ)ના અભિગમ, મૂલ્યો અને વર્તણૂકો વપરાશકાર પર ઊંડી અસર મૂકતાં જાય છે. એટલે ગ્રાહક સાથે કોઈપણ સ્વરૂપે સંપર્કમાં આવતાં, કે આવવાની સંભાવના ધરાવતાં, કર્મચારીઓ અને પ્રક્રિયાઓને સંસ્થાની ગુણવત્તાતંત્ર વ્યવસ્થા અને મૂલ્યો સાથે સહાર્દ સાંકળેલાં રાખવાં એ બહુ મોટો પડકાર બની રહે છે.

બજારમાં સંસ્થાની સફળતામાં પ્રત્યાયન કરોડસ્થંભ સરખું સ્થાન ધરાવે છે. સંસ્થાનાં અસરકારક આંતરિક અને બાહ્ય સંદેશસંચાર વડે
  • સંસ્થાનાં કર્મચારીઓ સંસ્થાનાં મૂળભૂત મૂલ્યોને સમજે અને સ્વીકારે .છે
  • સંસ્થા તેમની પાસે શું અપેક્ષા રાખે છે તે સમજે છે.
  • સંસ્થાનાં કર્મચારીઓ ઉત્કૃષ્ટ સેવા પૂરી પાડવા માટે 'સામાન્યથી કંઈક વધારે' કરી છૂટવા પ્રેરિત થાય છે.
  • આપણાં ગ્રાહકો પણ આપણાં મૂલ્યો સમજી શકે છે.
  • (પ્રત્યાયનનાં સાતત્યને પરિણામે) આપણાં કર્મચારીઓ અને ગ્રાહકો સાથે વિશ્વાસ અધારિત સંબંધ કેળવાય છે.
  • કર્મચારીઓ, અન્ય હિતધારકો અને ગ્રાહકોની અપેક્ષાઓનું સુચારુ સંચાલન શક્ય બને છે.
પ્રત્યાયનની સરળ પ્રક્રિયાઓ દ્વારા કર્મચારીઓ ગાહકોને ઉત્કૃષ્ટ અનુભવો કરાવી શકતાં રહે તે માટે કેટલાંક સૂચનો પ્રસ્તુત છે :

તાલીમ:
પ્રત્યાયનની પ્રક્રિયા, તેમ જ તેનાં મહત્ત્વને સમજાવવા માટે આપણી ટીમને જરૂરી પ્રશિશણથી સજ્જ કરતાં રહેવું એ સૌથી સબળ સાધન છે. મૂલ્યો, નેતૃત્વની બારીકીઓ, ગુણવત્તાતંત્ર વ્યવસ્થાની ભાવના, અસરકારક પ્રત્યાયનની ખૂબીઓ, ગ્રાહક સાથેના વ્યવહારોનાં સંચાલનમાં મહત્ત્વ ધરાવતાં સકારાત્મક તેમજ નકારાત્મક પરિણામજનક પરિબળો, વપરાશકારની અપેક્ષાઓ સાથે કામ પડવાની આંટીઘૂંટીઓ અને ગ્રાહકના પ્રદેશની સાંસ્કૃતિક, સંવેદનશીલ બાબતોનો આ તાલીમમાં સમાવેશ કરાવો જોઈએ.આપણાં ઉત્પાદનોના અસરકારક અને ઉચિત ઉપયોગ માટે ગાહકોને પણ તે અંગેની તાલીમ પૂરી પાડવી જોઈએ. ગાહક અને સંસ્થાનાં કર્મચારીઓ વચ્ચેના સંદેશ વ્યવહારને લગતી બાબતો પણ આ પ્રકારની તાલીમમાં સમાવી લેવી જોઈએ.
સમર્થન:
કર્મચારીઓને તાલીમ આપ્યા બાદ તેના સહી ઉપયોગ માટે તેમને જરૂરી સમર્થન પણ પૂરું પાડતાં રહેવું જોઈએ. ગ્રાહક સાથેની વાતચીત સમયે આપણાં કર્મચારી સાથે રહેવાથી પણ તેને બહુ મોટો ટેકો મળી રહી શકે છે. તેમની આ વિષેની કામગીરી માટે તેમને વિધેયાત્મક પ્રતિભાવ પણ આપતાં રહેવું જોઈએ. ઘણી કંપનીઓ આ પ્રકારની પ્રવૃત્તિઓને 'વધારાનો ખર્ચ' માને છે, પણ ખરેખર તો તે પ્રવૃત્તિઓને કર્મચારીઓને ભાવિ ક્ષમતા માટે સજ્જ કરવા માટે 'જરૂરી રોકાણ'ની દૃષ્ટિએ જોવી જોઈએ.
દેખરેખ:
આપણાં કર્મચારીઓ હવે બધા જ પકારના સંદેશ વ્યવવહારને અસરકારકતાથી અમલ કરી શકતાં થઈ જશે તેવો વિશ્વાસ પેદા થાય તે પછીથી જરૂર પૂરતી જ દેખરેખ રાખવી જોઈએ. તેમની પાસેથી પણ સમયેસમયે પ્રતિભાવ પણ લેતાં રહેવું જોઈએ. તેઓ ગ્રાહક સાથેના સંદેશના સેતુને સુદૃઢ બનાવી રાખવા માટે પ્રેરિત બની રહે તે માટે કરીને તેમની સાથેના સંવાદમાં સાતત્ય જાળવવું જોઈએ.

ઉત્પાદનો કે સેવાઓ અને પ્રત્યાયન થકી દૂરગામીપણે પરિણમતા ઉત્કૃષ્ટ અનુભવો ગ્રાહકોની સાથે વિશ્વાસ આધારિત સંબંધોની મજબૂત બુનિયાદ ખડી કરી આપી શકે છે. વૈયક્તિક જીવનની જેમ સંસ્થાઓ માટે પણ પ્રબળ સંબંધો ઉત્પાદનની ગુણવત્તા જેટલી જ,અને મોટાભાગે તો તેનાથી ઘણી વધારે, મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

બુધવાર, 1 એપ્રિલ, 2015

દિવ્ય લગ્ન - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક

image

તંગદિલી સ્વાભાવિક જ છે. એક બાજૂ શિવને કોઇ કોઇ વાર નિરાકાર દેવ તરીકે "અલખ નિરંજન'ની આહલેક લગાવતા બ્રહ્મચારી નાથ-પંથીઓ છે. બીજી બાજૂ કુદરતનાં દરેક સ્વરૂપમાં અને સ્ત્રીત્વના દરેક તબક્કામાં દેખાતી જોગણીઓ છે.

નાથ-પંથીઓમાટે દૈવી શક્તિને કોઇ સ્વરૂપ નથી. તે બધી જ દુન્યવી બાબતોથી પ્રદુષિત નથી : મોટા ભાગે આ દૈવી શક્તિને તેઓ શિવ કહે છે. નાથ પંથીઓ 'સિધ્ધ' હોય છે, એટલે કે જે બહુ જ ગૂઢ જ્ઞાન ધરાવનારા છે. તેમનાં બ્રહ્મચર્યની શક્તિઓને એકત્ર થઈ, તેમની તપોનિષ્ઠ વ્યવહાર પ્રણાલિઓમાંથી તેમનું જ્ઞાન નિપજે છે. એ લોકો કાનફટા યોગી તરીકે ઓળખાય છે, કારણ કે તેમના પંથમાં દિક્ષાની વિધિના ભાગ રૂપે, સામાન્ય રીતે કાનની બૂટ્ટી પહેરવા માટે કાનના નીચેના લબડતા ભાગને વિંધવાને બદલે તેમના કાનના મધ્ય ભાગમાંથી સોંસરવું છેદ કરવામાં આવે છે. તે લોકો શરીરે રાખ ચોપડે છે, રૂદ્રાક્ષની માળા પહેરે છે, અને માયા, ભક્તિ અને શક્તિનાં ગીતો ગાતા, અને કથાઓ કહેતા, ગામે ગામ ભ્રમણ કરે છે. તેઓ તેમનું મૂળ આદિ-નાથથી થઈને મત્સ્યેન્દ્રનાથથી થઈને ગોરખનાથ સુધી લઈ જાય છે. પ્રથમ ગુરુ, આદિનાથે તેમનું જ્ઞાન નદી, પર્વતો, ઝાડપાન, પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ, મધમાખીઓ અને માનવજાતનાં નિરીક્ષણ દ્વારા કુદરતનાં તત્ત્વોમાંથી મેળવેલ છે. મત્સ્યેન્દ્રના થનો જન્મ માછલી રૂપે થયેલો કહેવાય છે, પણ શિવ અને તેમનાં સહધર્મચારિણી વચ્ચેની વાતચીત સાંભળીને તે મહાન સાધુ બન્યા. ગોરખનાથનો જન્મ તો સ્ત્રીની કૂખેથી નહીં પણ પવિત્ર રાખનાં છાણના ખાડામાંથી ઘાટ ઘડતાં થયો હતો.

બીજી બાજૂએ ૬૪ જોગણીઓ છે, જે સ્ત્રીત્વના દરેક તબક્કાને અને કુદરતનાં દરેક પાસાંનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, ગોળાકાર દરેક મંદિરોમાં તેઓ સ્થપાયેલ જોવા મળે છે. ગોળાકાર દિશાઓ માટે તેમનો કોઇ આગ્રહ નથી તે બતાવે છે.તેમને આદિમ, હિંસ્ર, શક્તિ (raw power) અને નિરંકુશ કામુકતા સાથે સાંકળવામાં આવે છે. જો તેમને ન સ્વીકારાય કે તેમની પૂજા ન કરાય તો તે માંદગી માટે કારણભૂત બને છે અને પ્રજનનક્ષમતા તેમજ પ્રારબ્ધને અસર કરે છે. તેઓ દેવીનો યુધ્ધોમાં સંગાથ કરે છે અને તેમના પુરૂષ વિરોધીઓ જમીન પર પડીને પુનર્જિવિત થાય તે પહેલાં તેમનું લોહી પી જાય છે. કેળાંની વનરાજીની વચ્ચે આવેલ સ્ત્રીઓના પ્રદેશ,કદળી,થી નાથ-યોગીઓ પણ થથરે છે.કદળીની રાણી, કમળા, આકાશમાં ઊડતા ગાંધર્વનાં જનનાંગો જોઇને હસી પડેલ. આથી ક્ષોભિત થયેલ ગાંધર્વએ તેને શ્રાપ આપેલ કે કોઇ પુરૂષ તેના પ્રદેશમાં પ્રવેશી નહીં શકે, જેને કારણે રોમાંચ અને મૈથુનિક સંબંધો માટે તેને જીવન પર્યંતની નિરાશામય ઝંખના રહેશે. પોતાની જાદુઈ શક્તિની મદદથી જ્યારે મત્સ્યેન્દ્રનાથ ત્યાં પ્રવેશ કરી શકે છે ત્યારે તેઓ કમળાના વિષયાશકત વશીકરણમાં ફસાઇ જઇ, આસપાસની દીનદુનિયા ભૂલીને ભૌતિક રંગરાગમાં પડી જાય છે. મત્સ્યેન્દ્રનાથને આમાંથી બચાવવા અને ગૃહસ્થ જીવનથી દૂર રહેવાના પરમાનંદ અને શક્તિઓ વિષે યાદ કરાવવા ગોરખનાથ ગવૈયાનો સ્વાંગ રચી ને ગીતો ગાય છે.

સાધુ પુરૂષ અને વિષયાશક્ત સ્ત્રી વચ્ચેનાં સંબંધોનો તણાવ પુરણમલની કહાણીમાં પણ ચાલુ રહે છે. પુરણમલ એક રાજકુમાર હતો જેના પિતા, રાજા, ને એવી ખોટી શંકા પડી હતી કે તેના દીકરાને પોતાની સહુથી નાની રાણી સાથે યૌન સંબંધો છે, તેથી રાજાએ તેના હાથપગ કાપી નખાવ્યા હતા.એક કૂવામાં ત્યજાયેલી હાલતમાં તે ગોરખનાથને મળી આવ્યો. તેનાં વિચ્છેદિત અંગો પર રાખ છાંટીને ગોરખનાથ તેનાં અંગોને ફરીથી જીવીત કરી આપે છે અને તેના પિતાને મળીને સાચી વાત જણાવવા કહે છે. પુરણમલ આ વાતને સ્વીકારતો નથી અને નાથ-પંથનો અનુયાયી બની જાય છે. હવે પછીથી તે કામુક વાસનાઓથી જેનાં ચારે અંગ વિચ્છેદિત થયાં હતાં, પણ સંન્યસ્ત સારવારને કારણે પુનઃપ્રાપ્ત થયેલ એવા ચૌરંગી-નાથ તરીકે ઓળખાયેલ છે.

એવી જ બીજી એક કહાની એક દેખાવડા રાજકુમાર, ગોપીચંદ,ની છે, જેને નાની ઉમરે થનાર પોતાનાં મૃત્યુને ટાળવા માટે કરીને, વિષયમાયાની દુનિયાની મોજમજાથી મોં ફેરવી, જલંદર-નાથના શિષ્ય થવું પડે છે. એ જ રીતે શાશ્વતસાધુ, ટેકરીઓના નિવાસી બાલક-નાથ, સ્ત્રી સંસર્ગથી દૂર, મોર પર સવારી કરતા ફરે છે. ભૃતૃહરી-નાથની કહાનીમાં તેમની પત્ની રાજાના ઘોડારના રખેવાળના પ્રેમમાં છે, જે પોતે પાછો સફાઇ કામ કરતી છોકરીના પ્રેમમાં છે. આ બધા ભ્રમથી મુક્ત થતાં વેંત તે સાધુ થઇ જાય છે અને બધી વિષય વાસનાઓના ત્યાગ માટેના ઉપદેશનો પ્રસાર કરવા લાગે છે. કદાચ સહુથી વધારે જાણીતી પ્રેમ કથા રાંઝાની છે, જે પોતાની પ્રેમિકા હીર સાથે પરણી ન શકવાને કારણે સંન્યાસીઓના રહેવાસ, જોગીયા ટીલ્લા,માં આશરો લે છે અને કાનફટ્ટો યોગી બની જાય છે.

મહાન વેદાંત ગુરુ શંકરાની કહાનીમાં પણ આવાં ઘટકો જોવા મળે છે. આવી શૃંગારીક કળાઓ વિષેનાં તેનાં જ્ઞાનને માંડણ મિશ્રનાં પત્ની ઉભયાભારતી પડકારે છે. શંકરા તો બ્રહ્મચારી સંન્યાસી છે એટલે તેને આવી બધી બાબતો વિષે તો કંઇ જ ખબર નથી હોતી , એટલે શંકરા મૃત રાજા અમારૂનાં તેનાં મૃત્યુ સમયનાં શરીરમાં દાખલ થઇ તેને પુનર્જીવિત કરે છે, અને એ રીતે મહેલની અંદર રાણીઓ અને દાસીઓ સાથે મહિનાઓ સુધી ઈન્દ્રિય સુખો માણે છે. જો કે મત્સ્યેન્દ્રનાથની જેમ શંકરા શારીરીક સુખોને સાવે સાવ વશ નથી થતા અને અંતમાં રાજાનું શરીર છોડી દઇને સંન્યસ્ત જીવન અપનાવીને શરીર ઉપર મનનાં ચડિયાતાંપણાને સિધ્ધ કરે છે.

મધ્ય યુગની આ દંતકથાઓમાં,વૈરાગ્ય, માયા, અજ્ઞાનતા, હૃદયભગ્નતા કે શોક કે દુન્યવી નિરાશાઓ અને માનવીય લાચરીઓથી ભાગી છૂટવાનો માર્ગ ગણાતો જણાય છે.સાધુત્વનો માર્ગ બધાં જ દુઃખો પરના વિજયની શકયતાઓ ખોલી નાખતી દેખાય છે. આ માન્યતા વૃધ્ધ્ત્વ, મૃત્યુ, જરા, વ્યાધિ અને દુન્યવી પીડાઓના કાયમી ઉકેલની શોધ કરવા માટે કરીને પોતાની પત્ની, પુત્ર અને રાજપાટને ત્યજી દેનાર બુધ્ધના સમયમાં પણ પ્રચલિત હોય તેમ પણ જણાય છે. તેનાથી આગળ વધીને, વૈદિક સમયમાં પણ, પોતે પેદા કરેલ સર્વપ્રથમ નારી ઉષાની પાછળ પડવાને કારણે બ્રહ્માના શિરચ્છેદ કરતા શિવની કથામાં પણ માન્યતાઓ રૂઢ થયેલ દેખાય છે.

અને તેમ છતાં પુરાણો અને આગમો સમાધાન ખોજે છે. દેવો અને દેવીઓએ લગ્ન કરવાં જ જોઈએ. શિવે પોતાનાં નેત્ર ખોલી, પોતાની ગુફામાંથી બહાર આવી, કૈલાસ પર્વતના બર્ફીલા ઢાળ પરથી ઉતરીને ગંગાને કિનારે, કાશી નગરીમાં શંકર તરીકે ગૃહસ્થ ધર્મ અપનાવવો જ જોઈએ. પ્રાકૃત અને આપખુદ કાલિએ પોતાના વાળ ઓળી, પોશાક વસ્ત્રો ગહણ કરી અને સીધીસાદી ગૃહિણી તરીકે ગૌરીનું સ્વરૂપ ભજવવું જોઈએ. અહીં માન્યતાઓની વક્રોક્તિ નજરમાં આવ્યા સિવાય રહેતી નથી : જે ભૂખથી પર થઇ ચૂકેલ છે તેમણે રસોડાનાં દેવી અન્નપૂર્ણાને પોતાનાં પત્ની તરીકે સ્વીકારવાનાં છે, બંનેએ મળીને સંતાનોને જન્મ આપવાનો છે, જે માનવતાને સાચવશે અને સંવારશે અને તેમને માન્યતા બક્ષશે.

પરંતુ આ લગ્ન સાવ કાચે તાંતણે બંધાયેલું અને દૈવી ઘરસંસાર વિવાદોથી ઘેરાયેલ છે. શિવ અને શક્તિ વચ્ચે સતત ઝઘડા ચાલ્યે જ રાખે છે, એક પુત્રને લાગે છે કે તેના પર ધ્યાન જ નથી અપાતું, એટલે તે ઘર છોડી જતો રહે છે, બીજાને ઇર્ષ્યા થવાથી અત્યાવેશમય ક્રોધ થતો રહે છે.

આપણને એમ લાગે કે અહીં નર અને નારીની વાત કરાઇ રહી છે કે કોઈ બીજાંની ! બધીજ હિંદુ બાબતો જેમ, અહીં પણ, જવાબ 'બંને ' છે.

દેખીતી રીતે તો વાત નર અને નારીની જ થઇ રહી છે, નર બ્રહ્મ ચારી હોય અને નારી એક જ પુરૂષને વફાદાર રહે તેનાં ગુણગાન ગવાતાં લાગે. આની પાછળ સ્ત્રીની કામુકતાની સામે ઊભા રહેવા માટેની પુરૂષની ચિંતા છે. મનુષ્ય જાતિની કામુકતા મોટા ભાગનાં પ્રાણીઓથી સમાગમનો ચોક્કસ સમય અને તે સમયે અનુભવાતા કુદરતી આવેગની બાબતમાં અલગ પડે છે. પુરૂષ ને સ્ત્રી એ બંને માટે મૈથુન એ માત્ર પ્રજનન માટેની જરૂરીયાત નથી, પણ એક આનંદનું સાધન છે.શારીરીક રીતે પુરૂષ મોટો કે શક્તિશાળી હશે, પણ તેની જાતિય પરાકાષ્ટા બહુ જ તીવ્ર અને ક્ષણિક છે, જ્યારે સ્ત્રીના પ્રતિભાવો લગભગ બહુ જ પ્રમાણમાં લાંબા સમય સુધી પ્રસરતા અને પહેલી નજરે પણ ન ચડે તેવા સુક્ષ્મ,હોય છે. પુરૂષ કદિ પણ ખાતરીપૂર્વક કહી નથી શકતો કે તેણે સ્ત્રીને સંતુષ્ટ કરી છે કે આ બાળક તેનું જ છે; આને કારણે પુરૂષની અસલામતીની ભાવના વધારે પ્રબળ બને છે અને તેને વધારે માલીકીભાવ ધરાવતો, વર્ચસ્વ ધરાવવાની દાનત ધરાવતો અને ભૈતિકવાદી બનાવે છે.પત્ની પ્રક્ષુબ્ધ પુરૂષનાં લંગરનું મૂર્તિમંત કરે છે જ્યારે પતિ સ્વતંત્ર નારીને ગૃહસ્થીની જવાબદારીઓના સંયમમાં રાખતું સ્વરૂપ છે. આ પરિસ્થિતિમાં તંગદિલીનું થવું તો સ્વાભાવિક છે.

સાંકેતિક સ્તરે, આ કથાઓ (પુરૂષ પાત્રોનાં સ્વરૂપમાં)સ્વ અને સ્ત્રી પાત્રોનાં સ્વરૂપમાં) અન્ય વચ્ચેના સંબંધોની વાત છે.બ્રહ્મા અને તેના પુત્રો કે દેવો, અસુરો કે રાક્ષસોની જેમ સ્વ ભીતિને પાત્ર બની રહે છે. અન્ય વિષે નિરપેક્ષ રહેતા અને તેમની ત્રૂટીઓ વિષે અધીરા બની જતા શિવની જેમ કે બીજાં પ્રત્યે સહાનુભૂતિ ધરાવતા અને તેમની ત્રૂટિઓ વિષે અનુગ્રહશીલ થતા વિષ્ણુની જેમ સ્વ પણ આ ભીતિને અતિક્રમી શકે છે. સ્ત્રી આકૃતિઓ સ્વની બહારનાં ભૌતિક અને વૈચારિક વિશ્વને મૂર્તિમંત કરે છે. આ ભૌતિક અને વૈચારિક વિશ્વની એક બીજાં સાથે સંકળાયેલાં હોવા છતાં પણ પોતપોતાની સ્વાયત્તતાને ન સ્વીકારી શકવામાંથી તંગદિલી પેદા થાય છે. આ સ્વીકૃતિ આવે છે ભીતિમાંથી અને બધાંને પોતાને વશ કરવાના પ્રયત્નો તરફ સ્વને દોરી જાય છે, જેમાંથી નિપજતો તનાવ પૂર્ણ સુખના માર્ગમાં અંતરાય બની રહે છે.
clip_image001 ધ સ્પીકીંગ ટ્રીમાં માર્ચ ૧૭,૨૦૧૪ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ

બુધવાર, 25 માર્ચ, 2015

નેતૃત્વ વિષેનાં ૪૦ શ્રેષ્ઠ અવતરણો - જેસ્સૅ લીન સ્ટૉનર

clip_image003

અવતરણ જેવાં પ્રત્યયન સ્વરૂપની ખૂબી એ છે કે બહુ થોડા શબ્દોમાં જે સંદેશ પહોંચાડવા માગતાં હોઇએ તે બહુ જ અસરકારક રીતે વહેતો કરી શકાય છે.

આજે 'નેતૃત્વ' વિષેનાં એવાં અવતરણો અહીં રજૂ કરેલ છે.
તોફાનની વચ્ચે માત્ર નેતૃત્વ જ એક માત્ર સલામત વહાણ છે.
- ફેય વૉટ્ટ્લટન - જાહેરજીવનનાં સક્રિય કાર્યકર્તા

બેશક, સંસ્થાની મહામૂલી મૂડી તેનાં લોકો જ છે. સંસ્થાનું કામ કંઇ પણ હોય,પણ સંસ્થા તેમાં કામ કરતાં લોકો થકી જ ઉજળી છે.
- મેરી કૅ ઍશ, ઉદ્યોગ સાહસિક અને અગ્રણી વ્યવસાયકાર

દીર્ધ દર્શન એ શું હોઇ શકે તેનું ચિત્ર માત્ર નથી, એ તો આપણી બહેતર જાતને ઢંઢોળતું દર્શન છે, જે વધારે ને વધારે સારૂં કરવા પ્રેરણા પૂરી પાડતું રહે છે.
- રોસાબૅથ મૉસ્સ કૅન્ટર, હાવર્ડ બીઝનેસ સ્કુલનાં પ્રાધ્યાપક

કલ્પનાની છલાંગો વિના કે સ્વપ્નો વિના આપણે સંભાવનાઓની ઉત્તેજના ખોઇ બેસીએ છીએ. સ્વપ્ન સેવવાં એ પણ એક પ્રકારનું આયોજન જ છે.
- ગ્લોરીઆ સ્ટાઇનૅમ - અગ્રણી નારીવાદી, પત્રકાર અને સક્રિય સામાજિક અને રાજકીય કાર્તકર્તા

નેતૃત્વ વ્યક્તિનાં દીર્ઘ દર્શનને નવી ઊંચાઇઓ પર લઇ જાય છે, તેની કામગીરીને ઊંચા માપદંડને સ્તરે પહોંચાડે છે અને તેનાં વ્યક્તિત્વને તેની સામાન્ય સીમાઓની પાર લઇ જાય છે.
- પીટર ડ્ર્કર - મેનેજમૅન્ટ સલાહકાર

લોકો જે ચાહે છે તે વિષે તેમની સાથે સંવાદ સાધી શકવો એમાં જ ૯૦% નેતૃત્વ ક્ષમતા સમાઇ જાય છે.
- ડાયન્નૅ ફૈનસ્ટીન, સૅન ફ્રાંસિસ્કોનાં ભૂતપૂર્વ મેયર અને અમેરિકાનાં સેનૅટર

વ્યવસ્થા તો વસ્તુઓની કરાય, પરંતુ લોકોને તો નેતૃત્વ પુરૂં પાડવું પડે. સંચાલન બાબતે આપણે એટલાં ઓટગોટ થઇ ગયાં છીએ કે નેતૃત્વને તો સાવ વિસરી જ ગયાં છીએ.
- ડૉ. ગ્રેસ મુર્રે હૉપ્પર, રીઅર ઍડમીરલ, અમેરિકન નૌકાદળ

સંસ્થાને નેતૃત્વ પુરૂં પાડવું એ નાની માછલીઓને તળવા બરાબર છે, વધારે પડતું હલાવ હલાવ કરવાથી ઘાણ બગડી જાય છે.

આપણે જેમનો સહુથી વધારે ભય સેવીએ છીએ તે ઉતારચડાવ, વિક્ષેપ કે અસંતુલન વગેરે તો રચનાત્મકતાના પ્રાથમિક સ્રોત છે.
- માર્ગરેટ વ્હીટલી, મૅનેજમેન્ટ સલાહકાર

પોતે નેતા બનવા માગતાં હોય તેવાં લોકોને બદલે જે બીજામાં નેતૃત્વ ક્ષમતા વિકસાવવા માગતાં જોય તેવાં લોકોની જરૂર છે,


- ઍલા જે. બૅકર - નાગરીક અધિકારો માટેનાં સક્રિય લડવૈયા

ખરા નેતા તો સમજે જ છે કે નેતૃત્વ એ તેમના માટે નહીં પણ તેઓ જેમની દોરવણી કરે છે તેમના માટે છે. એ પોતાનાં પદગૌરવને ચડી વગાડવાની નહીં પણ બીજાંઓને ઊંચાઇઓ આંબવા માટેનું સંસાધન છે.


- શૅરી એલ. ડ્યુ, મુખ્ય પ્રબંધક, ડેઝર્ટ બુક કંપની

લોકોને તેમનાં ભવિષ્ય ભણી દોરવાનો સહુથી સારો રસ્તો છે તેમનાં વર્તમાનની ઊંડાઇઓસાથે સંકળાવાનો.
- જેમ્સ કૌઝેસ અને બેરી પૉસ્નર, ૩૦થી પણ વધારે વર્ષોથી સાથે કામ કરી રહેલા મૅનેજમૅન્ટ સલાહકારો

પાર્ક કરેલી ગાડીને સાચા માર્ગે વાળવી એ તો બહુ કંટાળાજનક કામ છે.
- હેન્રીએટ્ટા કૉર્નેલીઆ મીયર્સ, ખ્રીસ્તી ધર્મનાં કેળવણીકાર અને લેખિકા

જે લોકો આગળ નથી વધતાં તેમને પોતાને પકડી રાખતી સાંકળો દેખાતી નથી.
- રોઝા લક્ષમબર્ગ, ક્રાંતિકારી

મહત્ત્વનું એ છે કે જેવું કોઇ પણ બાબત વિષે સમજણ પડવા લાગે એટલે તરત તેનો અમલ કરવો, પછી ભલેને તે ગમે તેટલું નાનું જણાતું પગલું પણ કેમ ન હોય. એ દરેક પગલું આપણી મંજિલ તરફ જ દોરી જશે.
- સીસ્ટર હેલન પ્રીજ્યાં - મૃત્યુ દંડનાં પ્રખર વિરોધી

જેમને પોતાનાં સ્વપ્નોમાં વિશ્વાસ છે તેઓ જ પોતાનું ભાવિ ઘડી શકે છે.
- ઇલીઅનૉર રૂઝવેલ્ટ - અમેરિકાનાં ભૂતપૂર્વ પ્રથમ સન્નારી અને સક્રિય રાજકારણી

પોતે જેટલે સુધી જવા તૈયાર હોય ત્યાં સુધી લોકોને લઈ જવાં જોઇએ, નહીં કે જ્યાં સુધી તમે લઈ જવા માગતાં હો.
- જ્યાંનેટ્ટ રૅન્કિન,અમેરિકાની પ્રતિનિધિ સભાનાં 'પહેલાં, પણ આખરી નહીં' એવાં મહિલા

જે નેતાની હાજરી ભાગ્યે જ ધ્યાન પર ચડે, કામ જ્યારે પુરૂં થાય ત્યારે લોકો કહે કે એ તો અમે કર્યું, એ નેતા શ્રેષ્ઠ કહેવાય.
- લાઓ ત્ઝુ - ચીની તત્ત્વચિંતક અને તાઓવાદના સ્થાપક

જે લોકો ઉપર અસર થવાની છે તેમની જરૂરીયાતોમાંથી નેતૃત્વ ઊભરવું જોઇએ.
- મૅરીઅન એન્ડરસન - કોન્ટ્રાલ્ટો - સહુથી નીચા સૂરનાં ગાયિકા

લડાઇની શરૂઆત કરનાર નેતૃત્વ કરતાં શાંતિ લાવી આપનાર નેતૃત્વ વધારે હિંમતવાન છે.
- અસ્મા જહાંગીર, માનવ હક્કો માટેનાં પાકિસ્તાનનાં નિર્ભય લડવૈયાં

દેશને યુધ્ધમાં ધકેલી દેતાં પહેલાં જે નેતા અચકાતા નથી તે નેતૃત્વને લાયક નથી.
- ગોલ્ડા મૅયર, ઇસ્રાયેલનાં ભૂતપૂર્વ પ્રધાનમંત્રી

પરિવર્તન ત્યારે જ આવ્યું જ્યારે લોકોએ નક્કી કર્યું કે મુક્ત થઇને રહેવું છે અને તેના અનુસાર પગલાં લીધાં.
- રોઝા લુઈ મૅકકૉલૅ પાર્ક્સ, ગોરા સહપ્રવાસી માટે બસમાં જગ્યા ખાલી કરવાની ના પાડનરાં,અમેરિકાનાં નાગરીક હક્ક માટેનાં લડવૈયાં

એકલપંડે તો આપણે બહુ થોડું સિદ્ધ કરી શકીએ, પરંતુ જો એક સાથે થઇએ તો કેટલું બધું કરી શકીએ.
- હેલન કેલર,નેત્રહીનો અને નારી હક્કો માટેનાં લડવૈયાં

'સંગઠિત થાઓ, પ્રક્ષુબ્ધ કરી નાખો અને કેળવણી આપો' એ જ આપણો યુધ્ધનાદ હોવો જોઇએ.
- સુસાન બી. એન્થની - સ્ત્રી-મતાધિકાર માટેનાં લડવૈયાં

આપણે જેવી દુનિયા ઈચ્છીએ છીએ તે માટે લડત કરવી એ આપણી ફરજ છે.
- મિશેલ ઓબામા,હાવર્ડનાં ન્યાયશાસ્ત્રનાં અનુસ્નાતક, કૉર્પોરેટ એટૉર્ની, અને અમેરિકાનાં વર્તમાન પ્રથમ સન્નારી

રસ્તાની વચ્ચે ઊભા રહેવાથી બંને બાજૂએથી આવતાં વાહનો સાથે ટકરાઇ પડવાનું જોખમ રહે છે.
- માર્ગરેટ થૅચર, 'લોખંડી સન્નારી',ત્રણ સળંગ કાર્યકાળ સુધીનાં બ્રિટનનાં,ભૂતપૂર્વ, પ્રધાનમંત્રી

જે સારાં અનુયાયી ન બની શકે તે સફળ નેતૃત્વ પણ ન કરી શકે.
- ઍરિસ્ટોટલ, ગ્રીક તત્ત્વચિંતક

નેતૃત્વને અનુયાયીની દૃષ્ટિથી જોવું પડે, પોતાના સંદેશને પોતાનાં જીવનમાં આત્મસાત કરી બતાડવો પડે. મેં તો જોયું છે કે લોકોને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે તેમને તેમના પ્રભાવનાં સ્ત્રોત પાસે લઇ જવાં પડે છે.
- અનિતા રૉડિક, 'વિવેકબુદ્ધિથી સૌંદર્યપ્રસાધનોનો વપરાશ'નાં દીર્ઘ દર્શનનાં પ્રણેતા, બૉડી શૉપ'નાં સ્થાપક, ઉદ્યોગ સાહસિક

ડહાપણ વગરની સત્તા એ બુઠ્ઠી કુહાડી જેવી છે, જે ચકામું તો પાડી શકે પણ ફાડચાં ન કરી શકે.

સત્તા એ (અંતિમ) સાધ્ય નથી, પણ કોઇ નિશ્ચિત સાધ્યને સિધ્ધ કરવાનું એક સાધન છે.

મારૂં માનવું છે કે સત્તાની સોંપણી કરી ન શકાય, કારણકે યથાર્થ સત્તા એ ક્ષમતા છે. બળજબરીના પ્રયોગ કરતી સત્તા એ વિશ્વ માટે શ્રાપ સમાન છે, જ્યારે સહ-સક્રિય સત્તા દરેક માનવીના આત્માને સમૃદ્ધ અને વિકસિત કરે છે.
- મૅરી પાર્કર ફૉલેટ, સામાજિક કાર્યકર્તા, મૅનેજમેન્ટ સલાહકાર, અને સંસ્થાગત વર્તનવાદનાં અગ્રયાયી

નેતૃત્વ એટલે સત્તાનો યથોચિત પ્રયોગ. સત્તા એટલે ઈરાદાઓને વાસ્તવિકતામાં ઉતારવું અને ટકાવી રાખવું.
- વૉરન બેનિસ, મૅનેજમૅન્ટ સલાહકાર

ખરૂં નેતૃત્વ , ભલે કોઇ કોઇ વાર અધુરાશથી પણ, પ્રામાણિકપણે વ્યક્ત થતી વ્યક્તિગતતામાંથી ઉભરે છે..... અગ્રણીઓએ સંપૂર્ણતાને બદલે વિશ્વસનીયતામાટે મથવું જોઇએ.
- શૅરિલ સૅન્ડબર્ગ, ફેસબુકનાં મુખ્ય ઑપરેટીંગ અધિકારી

નેતાઓનો નૈતિક પ્રભાવ માનવીય સલામતીનું મહત્ત્વનું ઘટક છે.
- ફ્લોરેન્સ મ્પાયી, કાર્યવાહક નિયામક, NPI-Africa

જો આપણે સંસ્થાને સુધારવી હોય, તો આપણી જાતને પહેલાં સુધારવી પડે.
- ઇન્દ્રા નુયી,અધ્યક્ષ અને મુખ્ય સંચાલક, પેપ્સીકો

આપણામાંનું કનિષ્ઠ નહીં પણ શ્રેષ્ઠ બહાર લાવી શકે તેવા જ નેતાને અનુસરવાનું આપણે પસંદ કરીએ છીએ.
- રશૅલ મૅડ્ડૉ - MSNBC પરના The Rachel Maddow Showનાં રાજકીય સમીક્ષક

પેલાં જઇ રહેલાં લોકોની પાછળ પાછળ મારે પણ જવું જોઇએ, કેમકે હું તેમનો નેતા છું.
- એલૅક્સાંદ્ર ઑગસ્ત લેન્દ્રુ-રૉલીન - ફ્રાંસના રાજકારણીને નામે ચડાવાયેલું મનાતું કથન

દરેક જાતિની સ્ત્રીઓ,અને હબસી કે લઘુમતિ પુરૂષોમાં કેટકેટલી નેતૃત્વક્ષમત વણપારખી રહી ગઇ હશે તેનો કોઇ ચોક્કસ અંદાજ મળી તેમ શકે નથી.
- ગ્લોરીઆ સ્ટાઇનૅમ - લેખિકા, અધ્યાપક, સંપાદક અને સક્રિય નારીવાદી કાર્યકર્તા

નેતાની રાહ જોવાને બદલે પોતાના વ્યક્તિગત આપબળે જે પણ કંઈ બની શકે તે કરીએ.
- મધર ટૅરૅસા, શાંતિમાટેના નોબેલ ૧૯૭૯ના વર્ષનાપુરસ્કારથી નવાજાયેલાં ખ્રીસ્તી સાધ્વી

મુઠ્ઠીભર પ્રતિબદ્ધ લોકો દુનિયાને બદલી શકે છે એ વિષે જરા સરખો પણ સંદેહ સેવવા જેવો નથી, ખરેખર તો તેમના થકી જ બધું બદલતું રહ્યું છે.
- માર્ગરેટ મીડ, ૪૪ જેટલાં પુસ્તકો અને ૧૦૦૦થી વધારે લેખો લખનારાં નૃવંશશાસ્ત્રી
આ લેખના સમાપન પહેલાં લેખિકા, જેસ્સૅ લીન સ્ટૉનરનું જ કથન આવરી લેવાની લાલચ તો કેમ કરીને રોકી શકાય ........


નેતૃત્વ એ તો કશે જવાની સફર છે. જો આપણી પાસે દીર્ઘ દર્શન નહીં હોય તો ક્યાં જવું છે એ કેમ કરીને ખબર પડશે?
- જેસ્સૅ લીન સ્ટૉનર અને કૅન બ્લૅન્ચર્ડ , મેનેજમૅન્ટ સલાહકારો

  • અસલ અંગ્રેજી લેખ, The 40 Best Leadership Quotes, લેખિકા જેસ્સૅ લીન સ્ટૉનરના બ્લૉગ પર, ૮ એપ્રિલ, ૨૦૧૪ના રોજ પ્રસિધ્ધ થયેલ છે.
  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ માર્ચ ૨૫, ૨૦૧૫

બુધવાર, 18 માર્ચ, 2015

કહ્યાગરા બનાવતા નિયમો - દેવદત્ત પટ્ટનાઇક

imageએક દિવસે, એક જ અખબારમાં મેં બે સમચાર વાંચ્યા. એક સમાચારમાં એક ચોક્કસ ધાર્મિક સંપ્રદાયનાં લોકો તેમનાં ધર્મસ્થાનની, તેમના ધર્મમાં સૂચવેલ, નિયત સમયે મુલાકાત લઇ શકે તે માટે ટેક્નોલોજીના ઉપયોગની શકયતાની વાત કરાઈ હતી.બીજા સમાચારમાં એક યુરોપીયન દેશમાં ટેક્નોલોજીના ઉપયોગથી ફિલ્મમાં પૂરતી લૈંગિક સંવેદનશીલતા છે કે નહીં તેની માપણી કરવામાં આવે છે તેની વાત હતી. આ બંને સમાચારોએ મને વિચારતો કરી મૂક્યો.

બંનેમાં નિયમો અને માપણી વડે માનવીય વર્તનનાં કહ્યાગરાપણાંનાં ધડતરની પરિકલ્પનાનું સામ્ય છે- એકમાં ધાર્મિક પરંપરાને પ્રગાઢ કરવાનો પ્રયોગ કરાયો છે, તો બીજામાં લૌકિક/ સામાજિક કારણોને આગળ કરાયાં છે.જો કે ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓની હાંસી ઉડાડવાની સાથે આપણને બિનસાંપ્રદાયિક પ્રવૃતિઓ કરવા માટે પ્રેરિત કરવા પર ભાર મુકાતો જોવા મળે છે. 'અંત ભલા તો સબ ભલા'ની આ વાત છે? જો પરિણામ બિનસાંપ્રદાયિક હોય, તો નિયમો અને માપણીના દબાણથી શકય બનાવાતું અનુકૂલન ઈચ્છનીય છે? પણ જો તેને કારણે ધાર્મિક વ્રુત્તિઓ બળવત્તર બનતી હોય તો નિયમોનાં દબાણને વખોડી કાઢવું જોઇએ? કેમ એમ?

મને દુરદર્શનની એક સિરીયલની યાદ આવે છે જેમાં દીકરો એક વિધવાને પરણવા માગે છે તેના વિરોધમાં મા અપવાસ પર ઉતરી જાય છે. જે પધ્ધતિ ગાંધીજીએ સત્યાગ્રહ માટે અપનાવી હતી એ જ પધ્ધતિ માએ પણ અપનાવી છે. ગાંધીજી સમાજમાં જે ખોટું હતું તેને સુધારવા સત્યાગ્રહને અપનાવવાની વાત કરતા હતા, જ્યારે મા સમાજમાં કંઇક સારૂં થઇ રહ્યું છે તેના વિરોધમાં અપવાસનું શસ્ત્ર ઉગામી રહી છે. આમાંથી સાચું કોણ? શું સાધ્ય હોવું જોઇએ કે શું ધ્યેય હોવો જોઇએ, ઉચિત કે સાચું કે સારૂં છે તે કોણ નક્કી કરે? પોતાનો આગ્રહ રાખનાર કે નિયમો ઘડનાર દરેક વ્યક્તિને પોતાના ઉદ્દેશ્યો અને કારણો ઊચિત જ લાગતાં હોય છે. પણ તે આગ્રહો કે નિયમોને કારણે જેમણે સહન કરવું પડે છે તેમને તેવું ન પણ લાગતું હોય.

હિંદુ પુરાણોમાં બીજાં પર નિયમો ઠોકી બેસાડનારને, યજ્ઞના પુરસ્કર્તા, દક્ષ પ્રજાપતિ, તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે પોતાની આસપાસનાં પોતાનાં સંતાનો, જમાઇ કે દેવતાઓ, તમામને પોતાના નિયંત્રણમાં રાખવા ચાહે છે. તેણે ઘડેલા નિયમોની અવગણના કરતા શિવને તે તિરસ્કારથી જૂએ છે. એટલે શિવ અને દક્ષ વચ્ચે ક્લેશ થયા વિના રહેજ નહીં તે તો સ્વાભાવિક છે. શિવના રૂઢિવિરોધી માનસને આપણે ભલે દુહાઇ આપીએ, પણ એ ન ભુલવું જોઇએ કે દક્ષ એ સમાજ કે જનસંસ્કૃતિ કે સંસ્કૃતિના ઘડનારા પ્રજાપતિ છે. એમના નિયમો અયોગ્ય કે આત્યંતિક કદાચ લાગે, પણ તેનાથી જ કાંઇક અંશે વ્યવસ્થા સ્થપાય છે, અને તેથી જ જ્યારે શિવ તેમનો શિરોચ્છેદ કરી નાખે છે ત્યારે દેવો શિવને તેમને જીવનદાન બક્ષવા અરજ કરે છે. શિવ અરજ સ્વીકારે છે, પણ દક્ષને બકરાનું માથું બેસાડી આપે છે. માનવ માથાં ને બદલે બકરાનું માથું કેમ? કદાચ યાદ અપાવવાની રીત છે કે નિયમો એ માનવમાં રહેલાં પશુને નાથવાની એક રીત માત્ર જ છે ?

મેં તો જોયું છે કે સંસ્થા બિનસાંપ્રદાયિક હોય કે સાંપ્રદાયિક, તે વર્તે તો દક્ષ પ્રજાપતિની જેમ જ. જેમ ખેતીમાટેનાં પ્રાણીઓને પાળીને તેમને આજ્ઞાંકિત અને ઉત્પાદક બનાવી દેવામાં આવે છે તેમ, તેમને જે ઠીક લાગે તે નિયમો પાળીને બધાંને અમુક જ રીતે વર્તવાની ફરજ આ સંસ્થાઓ પાડતી રહે છે. પણ આમાં ફાયદો તો જ છે, અલબત્ત ખેડૂતના પક્ષે ઘણો વધારે!

પણ માણસો એ કાંઇ બળદ કે ઘોડા કે કુતરા થોડાં છે ? જો નિયમને સ્વૈચ્છિક રીતે પાળવાના હોય તો જ ગમે. જ્યારે તે બળજબરીથી લાદવામાં આવે છે ત્યારે આપણે તેનો, કોઇને કોઇએ પ્રકારે, અચૂક વિરોધ કરીએ જ છીએ, પછીથી છેલ્લે ભલે તેને તાબે થઇએ. નિયમને અનુસરવામાં માનઅકરામના ગાજર સમા ફાયદા મળે છે, જ્યારે તેનાથી વિમુખ થવાના બદલામાં કોઇને કોઇ સ્વરૂપે ડંડો પડવાની સજા મળે છે.

મોટા ભાગની સંસ્થાઓમાં એમ માનવામાં આવે છે કે આજ્ઞાકિંતતા એ સારી વાત છે, જેમકે જે છોકરાંઓ ધાર્મિક ગ્રંથોમાં કહ્યા મુજબ ધર્મસ્થાનની નિયમિત મુલાકાત લેતાં રહે તે સારાં. જે ફિલ્મ બનાવનારા લૈંગિક ઝુકાવ સિવાય વાર્તા રજૂ કરે તે સારા. પણ આવું આડંબરમિશ્રિત વર્તન વાસ્તવિક કે પ્રમાણભૂત તો ન જ કહેવાય.આપણે તો એવો આદર્શ સમાજ ઈચ્છીએ જ્યાં બધાં અસલી, પ્રામાણિક તેમજ નિયમપાલક હોય.જો કે આવો સમાજ કદાચ કંટાળાજનક પણ નીવડી શકે છે. ઉત્તેજના તો રોમાંચની રણઝણાટમાંથી જ આવે છે, જે નિયમભંગ, આકસ્મિક રકાસ કે ક્રાંતિમાંથી નિષ્પન્ન થાય છે. એનો અર્થ એમ નહી કે મકાનની છત પરથી છેક નીચે જમીન પર કૂદી પડવું. પણ વચ્ચે નેટ બાંધીને કે બંજી જમ્પ મારી લેવાની મજા માણી લેવામાં બાધ પણ ન રાખવો જોઈએ!

'મિડ ડે'માં નવેમ્બર ૧૭,૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ

બુધવાર, 11 માર્ચ, 2015

ગુણવત્તા-સંસ્કૃતિ- ૮ || શ્રેષ્ઠ કાર્યપદ્ધતિઓ સંદર્ભોચિત હોય છે

# ૮ # શ્રેષ્ઠ કાર્યપદ્ધતિઓ સંદર્ભોચિત હોય છે - યથોચિત સંદર્ભમાં કોઈ બીજાં માટે તે બહુ જ સારી રીતે કામમાં આવેલ હોઈ શકે છે. પણ, આપણે તેમનો ઉપયોગ યોગ્ય સંદર્ભમાં કરી રહ્યાં છીએ ખરાં ?

- તન્મય વોરા
ધારો કે કોઈ દાકતર દર્દનાં ચિહ્નો અને ઈતિહાસની વિગતો બરાબર તપાસ્યા વગર જ દર્દીને કોઈ દવા લખી આપે તો ? એ વાત ખરી કે એ દાક્તરને એ દવાની ઉપયોગિતા વિષે તો સારી એવી જાણકારી હશે, પણ એ દર્દીની તાસીર, તેનાં દર્દનાં ચિહ્નો અને ઈતિહાસના સંદર્ભને બરાબર તપાસ કર્યા વગર આપેલી પેલી 'શ્રેષ્ઠ દવા' ખરેખર દર્દીને ઉપકારક નીવડશે જ એવી ખાત્રી બંધાઈ શકે ખરી?

પ્રક્રિયા સંચાલકો સંસ્થા માટે એવા દાક્તરોની ભૂમિકા ભજવે છે. તેમણે બધી જ શકય અસરો અને તેની પાછળનાં કારણો - દર્દનાં ચિહ્નો-નાં વિશ્લેષણની મદદથી ખરી સમસ્યા ખોળી કાઢ્યા પછી જ નિવારણ - દવા- સૂચવવી જોઈએ. અલગ અલગ દર્દની 'શ્રેષ્ઠ દવાઓ'ને મૅનેજમૅન્ટની ભાષામાં આપણે 'શ્રેષ્ઠ કાર્યપધ્ધતિઓ' તરીકે ઓળખીએ છીએ.

શ્રેષ્ઠ કાર્યપધ્ધતિઓ એ એવી પ્રક્રિયાઓ છે જે એક ચોક્કસ સંદર્ભમાં ઉત્પાદન કે સેવા જેવાં ગુણવત્તાનાં ઉત્તમ પરિણામો આપી શકવાની બધી જ શકયતાઓ ધરાવે છે. સંદર્ભ નિશ્ચિત કરવા માટેનાં સમીકરણમાં:
  • સંસ્થાગત ધ્યેય
  • બજારનાં કયાં ક્ષેત્રમાં આપણે કાર્યરત છીએ
  • કયાં ગ્રાહકો વિષે આપણે પ્રવૃત્ત છીએ
  • આપણાં ઉત્પાદન કે સેવાઓની આ બાબતે પ્રસ્તુત વિશિષ્ટતાઓ
  • કયાં ગ્રાહકોને આપણે હાલ ઉત્પાદન કે સેવાઓ પૂરી પાડી રહ્યાં છીએ
  • હાલની કે ભવિષ્યમાં ગઠિત થનારી ટીમની ક્ષમતાઓ અને આંતરિક જોડાણ કડીઓ
  • સુધારા પરિયોજના માટે મૅનેજમૅન્ટનો અભિગમ અને પ્રતિબદ્ધતા
  • બજારનાં બાહ્ય પરિબળો (જેવાં કે મંદી, હરીફ સંસ્થાની ક્રિયાશીલતા, કાયદાકીય નિયમનો વગેરે)
                                                                                          જેવાં ચલ ધટકો મહત્ત્વનો ફાળો ભજવે છે.

આ યાદીમાં આવી ઘણી બાબતો સમાવી શકાય. પણ આજની ચર્ચા માટે તો એટલું જ નોંધવાનું છે કે ઘણીવાર શ્રેષ્ઠ કાર્યપદ્ધતિઓની ભૂતકાળમાં થયેલી સફળતામાં આ ઘટક પરિબળોના ફાળાની પૂરતી સમીક્ષા નથી થતી. એવું પણ બને કે દેખીતી રીતે પરિબળ એ જ હોય , પણ આ પરિબળો ક્યારે પણ અગતિક ન હોવાને કારણે તેનો સમયોચિત સંદર્ભ બદલી જતો હોય છે. ટુંકમાં, સંસ્થાના સંદર્ભને ધ્યાનમાં લીધા સિવાયનો શ્રેષ્ઠ કાર્યપદ્ધતિનો અમલ, દર્દીની પૂરેપૂરો તપાસ્યા વગર 'ઉત્તમ દવા' લખી આપવા બરાબર છે. બંને કિસ્સાઓમાં પરિણામો ખતરનાક નીવડી શકે છે !

તો પછી શ્રેશ્ઠ કાર્યપદ્ધતિઓ કેમ કરીને ઉપયોગી નીવડે ?

શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓનું જ્ઞાન અને અભ્યાસ કોઈ પણ પડકાર માટેના શક્ય ઉપાયો માટેના નકશાનું રેખાચિત્ર બનાવવામાં મદદરૂપ બને છે. જુદી જૂદી કાર્યપદ્ધતિઓ, અને તેમના સંદર્ભો, જોખમોને પહોંચી વળવા માટેનાં વૈકલ્પિક દૃષ્ટિકોણની રજૂઆત તરીકે પણ ઉપયોગી નીવડે છે.

પ્રક્રિયા સુધારણાના નિષ્ણાતો માટે શ્રેષ્ઠ કાર્યપદ્ધતિઓ બહુ સબળ અસ્કમાયત બની રહે છે. પણ તેમના સફળ અને અસરકારક અમલ માટે એ કાર્યપદ્ધતિઓ માટે સંસ્થાના સંદર્ભનાં ઔચિત્યને સમજવાની તેમની ક્ષમતા બહુ મહત્ત્વનો ફાળો ભજવે છે. દરેક પરિસ્થિતિ માટે શ્રેષ્ઠ કાર્યપદ્ધતિ હાથવગી હોય, પણ તે એ સ્થિતિને અનુરૂપ નીવડીને ઉત્તમ ઉપાય સાબિત થશે કે કેમ એ ન સમજી શકે તો એવી નિપુણતા તેટલે અંશે કાચી પડે ખરી!

સંસ્થાની સમક્ષ રહેલા આગવા પડકારો માટેનાં ઔચિત્યના સંદર્ભમાં, શ્રેષ્ઠ કાર્યપદ્ધતિઓને ખૂબ ધ્યાનપૂર્વક સમજીને પછીથી તેમનો અમલ કરવાથી તેનો મહત્તમ ફાયદો લઈ શકાય છે. આમ કરી શકવા માટે સુધારણા સંચાલકોને સંસ્થાની પ્રવૃત્તિઓની ગલીગુંચીઓના ખાડા ટેકરાઓની પૂરેપૂરી ખબર હોવી જરૂરી છે. એક વાર સંદર્ભ સ્પષ્ટ બની જાય, તો તે પછી શ્રેષ્ઠ કાર્યપદ્ધતિ આપણું ઉત્તમ રાહબર બની રહી શકે છે, જેને કારણે વારંવાર એકડો ઘૂંટવાની જરૂર નથી રહેતી. સંદર્ભ અનુસાર, એ શ્રેષ્ઠ કાયપદ્ધતિ આખેઆખી અપનાવી શકાય. પણ જો તેમ શકય ન જણાય, તો તેના સંદર્ભોચિત અંશને કામે લગાડી શકાય.

યાદ રહે કે –
- કોઈ બીજાંને ભૂતકાળમાં કોઈ શ્રેષ્ઠ કાર્યપદ્ધતિ ફળી છે, એટલે આપણને પણ ફળશે જ એમ માનીને આંખો બંધ કરીને અમલ કરવાથી તે ઉપયોગી થવા કરતાં વધારે નુકસાન પણ થઈ શકે છે.

- વાસ્તવિક દુનિયામાં સોનાની તાસકમાં ગુલાબની પાંખડીઓથી હંમેશાં સ્વાગત નથી થતું. યોગ્ય સંદર્ભ વિના નવીનીકરણ કે સુધારણા જેવા ખ્યાલો હવાઈ કિલ્લા જ બની રહી શકે છે.
ડિલ્બર્ટનાં એક કૉમીકમાં કહ્યું છે ને કે "જો બધાં જ શ્રેષ્ઠ કાર્યપદ્ધતિ અખત્યાર કરી શકતાં હોય , તો તે શ્રેષ્ઠ કાર્યપદ્ધતિ અતિ સામાન્ય કક્ષાની હોવી જોઈએ."
clip_image002