બુધવાર, 4 માર્ચ, 2015

ઉત્તરથી દક્ષિણ - દેવદત્ત પટ્ટનાઇક

image

ઘણા વિરૂધ્ધમાં પુરાવાઓ હોવા છતાં ભારતનાં ઘણાં પાઠપુસ્તકોમાં પશ્ચિમ દિશામાંથી સિંધુ તટીય પ્રદેશોમાં 'આર્ય આક્ર્મણો'ની રજૂઆત થતી જ રહે છે.ઇસવી સન પૂર્વેના ૧૫૦૦ વર્ષ પહેલાના વેદના શ્લોકો કે ઇસવી સન ૩૦૦ની આસપાસના પુરાણના ગ્રંથોમાં પણ આવી કોઇ હિલચાલની નોંધ જોવા નથી મળતી.પણ પુરાણોમાં ઉત્તરથી દક્ષિણ તરફનાં ગમનની વાતો ભરી પડેલી જોવા મળે છે.ઉત્તરથી દક્ષિણ તરફનાં આ ગમન ખરેખર થયાં હતાં કે રૂપક સ્વરૂપે રજૂ થયાં છે, તે વિષે બહુ ચોખવટ જોવા નથી મળતી.

આ બધી કથાઓમાં રામની અયોધ્યાથી દક્ષિણે જતાં કિષ્કિન્ધા (દખ્ખણ પર્વતમાળા) તરફ જતાં વાનરો સાથેના મેળાપ, અને પછીથી હજૂ પણ વધારે દક્ષિણ તરફ જતાં તેમનો ભેટો રાક્ષસો સાથે થાય છે તે સહુથી વધારે દેખીતી કથા કહી શકાય.

આપણને એમ પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે રામ પહેલાં ઘણા ઋષિમુનિઓએ દક્ષિણ તરફની સફર કરી છે, જેમ કે પુલત્સ્ય અને તેમનો દીકરો વિશ્રવ, જેના વારસો યક્ષ અને રાક્ષસ બન્યા. આપણને એમ પણ જણાવાયું છે કે યક્ષના અગ્રણી કુબેરે દક્ષિણમાં લંકાની રચના કરી અને પછીથી રાક્ષસ અગ્રણી રાવણે તેમને ઉથલાવી લંકાનો કબ્જો કર્યો. કુબેર તેથી ઉત્તર ભણી આશ્રય મેળવે છે અને અલકા (કે અલંકા ?)ની સ્થાપના કરે છે.

એ પહેલાંની અગત્સ્યની પણ દક્ષિણાયનની કથા પણ સાંભળવા મળે જ છે. તેમને એમ કરવા માટે ઉત્તરમાં હિમાલયમાં વાસ કરતા શિવનો આદેશ છે, જેનો આશય બધા જ ઋષિઓ શિવનાં પ્રવચનો સાંભળવા ઉત્તર ભણી જતા રહેતા એટલે પૃથ્વી ઉત્તર તરફ ઝૂકતી જતી હતી તેની સામે વિશ્વમાં સંતુલન જાળવવાનો જ હતો. આમ અગત્સ્ય દક્ષિણ ભણી જવા નીકળી પડે છે, જ્યાં તેઓ વિંધ્ય પર વિજય મેળવીને તેને ઝૂકાવે છે.

અગત્સ્યનાં દક્ષિણ તરફ જવા માટે બીજું કારણ શિવના પુત્ર, કાર્તિકેય,ની ભાળ મેળવવાનું પણ કહેવાય છે. પોતાનાં માતાપિતા સાથે અણબનાવ થવાને કારણે કાર્તિકેય દક્ષિણ ભણી જતા રહ્યા છે. અગત્સ્ય સાથે પાર્વતી પહાડોને પોતાના દીકરાને રીઝવવા માટેની ભેટસોગાદ તરીકે મોકલે છે, જેથી કરીને દીકરાને ઘરની યાદ આવે. હિડિંબ આ પહાડોને કાવડમાં ભરાવીને લઇ જાય છે અને દક્ષિણમાં મુરૂગન તરીકે ઓળખાતા કાર્તિકેયનાં નિવાસસ્થાન તરીકે જાણીતી પાલની પર્વતમાળા તરીકે પ્રસ્થાપિત કરે છે.

એવી પણ બીજી કથાઓ છે કે પવનના દેવ વાયુએ પોતાનું કૌવત સાબિત કરવા સારૂ કરીને ઉત્તરના પહાડોને ઉડાડીને દક્ષિણમાં સ્થાપિત કર્યા.

શિવ અને તેમના બે પુત્રો વચ્ચેના સંબંધમાં ભૂગોળનું આ મહત્ત્વ ખાસ ધ્યાન ખેંચે છે. કાર્તિકેય દક્ષિણ ભણી જઇ વસે છે, જ્યારે ગણેશનો વાસ, મોટે ભાગે, ઉત્તરમાં જ રહ્યો છે. ઉત્તરમાં વસતા કાર્તિકેય કુંવારા છે, જ્યારે દક્ષિણમાં તેમના નિવાસમાં તેમને બે પત્નીઓ હોવાનું પણ કહેવાયું છે. ઉત્તરમાં ગણેશજીને બે પત્નીઓ હોવાનું કહેવાયું છે તો દક્ષિણમાં તેમને કુંવારા બતાવાયા છે. આનો શું અર્થ કરવો ? આને ઉત્તર અને દક્ષિણના મુરુગન / ગણેશ પંથની લાક્ષણિકતા ગણવી ? આને તાત્ત્વિક દૃષ્ટિએ જોવું? ચોક્કસ પણે કોઇ જ કંઇ કહી નથી શકતું.

ગણેશે રાવણના શિવને દક્ષિણમાં લઇ જવાના ઘણા પ્રયાસો અવરોધ્યા છે, પણ એ જ ગણેશ કેટલીય નદીઓને દક્ષિણ ભણી વાળવામાં કારણભૂત પણ રહ્યા છે.એક કથા મુજબ અગત્સ્ય એક ઘડામાં ગંગાનું પાણી લઈને દક્ષિણ ભણી નીકળ્યા હતા.ગણેશે કાગડાનું રૂપ લઈને એ ઘડાને ઢોળી નાખ્યો, જેમાંથી કાવેરીનો ઉદ્‍ભવ થયો હોવાનું કહેવાય છે.બીજી એક કથા મુજબ, ગણેશે ગૌતમને શિવપાસે આજીજી કરવા સમજાવ્યા હતા કે જેથી ગંગા દક્ષિણ તરફ વહે; અને આમ ગોદાવરીનો ઉદ્‍ભવ થયો હોવાનું કહેવાય છે.

અને આખરમાં, દક્ષિણ ટોચ પર, શાશ્વત કુમારિકા એવી કન્યાકુમારીનો વાસ છે જે શિવને પોતાના વર તરીકે મનાવીને તેમનું દક્ષિણ ભણી પ્રયાણ કરવાવા માગે છે. દેવો આ સમગ્ર પ્રયાસને એટલે સફળ નથી થવા દેવા માગતા કે જ્યાં સુધી કન્યાકુમારી કુંવારી રહેશે ત્યાં સુધી જ તે તે ધરતીના છેડા પર ટકી રહશે, જેને પરિણામે સમુદ્ર આ પવિત્ર ઉપખંડ પર હાવી ન થઇ જાય.
clip_image001 'મિડ ડે'માં નવેમ્બર ૧૦,૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ

બુધવાર, 25 ફેબ્રુઆરી, 2015

ઊલટું માર્ગદર્શન - સંબંધોનાં ઘડતર અને સંસ્થાનાં નવરૂપાંતરણની એક મહત્ત્વની કડી

- કૌશલ માંકડ
image

થોડા દિવસ પહેલાં મારી આઠ વરસની દીકરી તેના દાદાને શિખવાડતી હતી કે નવાં ખરીદેલાં એલ ઈ ડી ટીવી પર કેમ સહેલાઈથી 'સર્ફ' કરવું, પ્રોગ્રામ કેમ રેકોર્ડ કરવા, સર્વિસીઝના સંદેશા ક્યાંથી અને કેમ વાંચવા વગેરે "ખૂબીઓ" વિષે શિખવાડતી હતી.

તે જ રીતે ઘણી કંપનીઓમાં નવી ટેકનોલોજિ જેવા વિષયો પર પ્રવર કર્મચારીઓને પ્રશિક્ષણ આપવા માટે યુવા લોકોને બોલાવાતા હોય છે.

શીખવા-શિખવાડવાની આ પ્રક્રિયાને શું નામ આપશું ?

જવાબ બહુ સીધો જ છે -

દુનિયાની વસ્તી વધારે ને વધારે યુવાન વર્ગ તરફ ઢળતી જોવા મળે છે, જે લોકો તેમના જ વર્ગનાં યુવાન ગ્રાહકો કે કર્મચારીઓની ભાષામાં વિચારે છે. તે ઉપરાંત, એ પેઢી નવી ટેકનોલોજિઓમાં જ ઉછરી છે; એટલે મોટી ઉમરનાં લોકોની જેમ તેઓએ બધું શીખવું નથી પડતું, તેમને તો એ (જાણે) જન્મજાત આવડતું જ હોય છે ! એટલે જે દિશામાં સાવ જ નવી દૃષ્ટિથી જ જોવાની જરૂરિયાત પહેલી શરત છે એવી પરિસ્થિતિઓમાં આ યુવાવર્ગ તેમનાં મોટી ઉમરનાં સાથીઓને ઘણું શિખવાડી શકવાની આવડત ધરાવતાં હોય છે.

બદલાતા જતા વિશ્વની ઝડપથી ફરી રહેલી ચિત્રપટ્ટી, તેમજ તેની સાથે એટલી જ ઝડપથી બદલાતા જતા સ્પર્ધાના માહોલના વિશાળ ફલકને એક નજરમાં સમાવી શકે અને પલક ઝપકતાં સમજી શકે તેવા મુઠ્ઠીભર લોકોના પક્ષમાં અનુભવ અને પાંડિત્યનું ગુરુત્વાકર્ષણનું કેન્દ્ર ખસી રહ્યું છે. પોતાનાં વધારે અનુભવી, પ્રવર સહકર્મચારીઓનાં આ પ્રકારની 'આવતીકાલની વાતોનાં આજે' પ્રશિક્ષણની બાગડોર આવાં નવલોહિયાંને સોંપવામાં આવે છે.

ઊલટું, માર્ગદર્શન એ આવો જ એક રચનાત્મક પ્રશિક્ષણ અભિગમ છે જે આ સંકલ્પનાનો મહત્તમ લાભ ઉઠાવી શકવા માટે અપનાવાઈ રહ્યો છે. સામાન્ય રીતે જેમ માર્ગદર્શક સંકલ્પનામાં કરાતું હોય છે, તેમ જ એક કે બે પ્રવર કર્મચારી સાથે નવી પેઢીના કર્મચારી સાથે જોડકાં ઘડી કાઢવામાં આવે છે. માર્ગદર્શન સત્રો વિધિપુરઃસર સંરચિત હોય તે ઇચ્છનીય છે. દરેક સત્ર કલાક કે બે કલાકનું જ હોય તેની પણ કાળજી લેવાય છે. તે ઉપરાંત અનૌપચારિક સ્તરે તો શીખવાની પ્રક્રિયા ચાલુ જ રહે છે.

આમ સામ સામે એકબીજાનાં જોડકામાં ઔપચારિક સત્રો દ્વારા કે વ્યક્તિગત અથવા સમૂહમાં અનૌપચારિક સ્તરે ઊલટાં માર્ગદર્શનની પ્રક્રિયા પરંપરાગત માર્ગદર્શન કાર્યક્રમોને સમાંતર જ ચાલતી રહે છે. રીત ગમે તે હોય, પણ એટલું તો ચોક્કસ છે કે શીખવાની પ્રક્રિયા દ્વિપક્ષી તો રહે જ છે.

પ્રવર કર્મચારીઓ જે પરિપ્રેક્ષ્યમાં જે જે કૌશલ્યો શીખ્યાં હતાં તે પરિપ્રેક્ષ્યો તેમ જ કૌશલ્યો એ બંનેમાં જે ઝડપથી અને જે વ્યાપકતાથી બદલાવ આવી રહ્યા છે, તેણે ઊલટાં માર્ગદર્શનનું મહત્ત્વ અનેકગણું વધારી નાખ્યું છે. તે સાથે જ દરેક વ્યક્તિને દરેક સમયે બધું જ એક સરખી ક્ષમતાથી આવડે નહીં, તે વાત નાનાંથી માંડી મોટાંને એકસરખી લાગુ પડે છે એ વાત વરિષ્ઠ સંચાલકોએ પણ સ્વીકારવી રહી.

અ પ્રકારની માર્ગદર્શન પહેલમાં સક્રિય ભાગ લઈ રહેલ એક વરિષ્ઠ સંચાલકે ખરું જ કહ્યું છે કે આજના નેતૃત્વ માટે હવે ઝૂલા કુદાવવાની રમતનાં દોરડાંઓ કયાં અને કેટલે છે તેટલાં કૌશલ્યોમાં નિપુણતા મેળવવા ઉપરાંત માર્ગદર્શન પ્રશિક્ષણ સમયે એક સજાગ ગ્રાહકની જેમ નવુંનવું શીખતા વિદ્યાર્થીની ભૂમિકા પણ ભજવતા રહેવું જરૂરી બની ગયું છે. માર્ગદર્શન એ પાવરપોંઈટ પ્રેઝન્ટેશન દ્વારા શિખવાડાતા પ્રશિક્ષણના પાઠને અમલમાં ઉતારવા માટેનું માધ્યમ છે.

કોણ શું પામશે ?

માર્ગદર્શક
  • પોતાનાથી બીજી ઘણી બાબતોમાં વધારે અનુભવી અને પોતાનાથી પ્રવર એવાં સહકર્મચારીને માર્ગદર્શન પૂરું પાડવાંમાં (યુવા) માર્ગદર્શકને પણ વણખેડેલાં ક્ષેત્ર ખેડવાનો પડકાર ઝીલવાનો છે-પોતાના રોજબરોજના જીવનમાં તો તે એ કર્મચારી પાસેથી વ્યૂહરચનાના અમલ માટેની સૂચનાઓ, ભૂતકાળના અનુભવોમાંથી મળેલી શીખના પાઠ ભણવાની ભૂમિકા ભજવે છે.
  • આ અનુભવ યુવા માર્ગદર્શકમાં આત્મવિશ્વાસ જગાવશે અને તેને ઊંચા સ્તરે પણ લઈ જશે. 
  • માર્ગદર્શાની સાથે નવા જ પ્રકારનું સમીકરણ રચાવાથી માર્ગદર્શક માટે અન્યથા ઉપલબધ ન હોય તેવા અનુભવોના ખજાનાની ચાવી હાથ લાગી શકે છે.
માર્ગદર્શનાર્થી
  • માર્ગદર્શનાર્થીને સીધો ફાયદો તો એ છે કે તેના સાથી પાસેથી તેને નવી નવી ટેકનોલોજિ જેવી "અધરી' બાબતો સહેલાઈથી શીખવા મળી જાય છે.
  • યુવાવર્ગની મનોદશા, વિચારસરણી, જીવનપદ્ધતિ જેવી બાબતો સાથે પ્રત્યક્ષ પરિચય થાય છે જે આજના યુગમાં સ્પર્ધાત્મક સરસાઈ માટે બહુ જ મહત્ત્વની જરૂરિયાત છે.
સંસ્થા માટે
  • અર્થપૂર્ણ જોડાણની કડી:

ઊલટું માર્ગદર્શન મોટી વયના કર્મચારીઓ માટે નવપલ્લવિત થવામાં મદદ કરવાની સાથે યુવાન કર્મચારીઓને અર્થપૂર્ણ રીતે કાર્યરત કરતી જોડાણ કડી બની રહી શકે છે. સાથે કામ કરવાની સાથેસાથે એકબીજાની પસંદ-નાપસંદ અંગેની વિચારસરણી અને માન્યતાઓ સમજવામાં પણ આ પ્રક્રિયા મદદરૂપ બની શકે છે. જુનિયર કર્મચારીને તેના અનુભવી સહકર્મચારીની કાર્યપદ્ધતિ, તેના અનુભવોને લાગુ પાડવાની આવડત જેવી બાબતો એક જ મંચ પર રહીને જોવા- શીખવા મળે છે, તો મોટી વયનાં કર્મચારીઓને નાના લોકોની અપેક્ષાઓ, કાર્યપદ્ધતિ અને વિચારસરણીને નિષ્પક્ષભાવે જોવા જાણવાની તક મળે છે.

  • મજબૂત સંબંધો:

અલગ અલગ સ્તરના, મોટા ભાગે અલગ અલગ પેઢીના, કર્મચારીઓને એક્બીજાની ઘણી બાબતો સમજવા મળે છે. વરિષ્ઠ સંચાલકો અને પ્રથમ હરોળના યુવા સંચાલકો વચ્ચે પણ સંસ્થાની અન્ય પ્રત્યાયન કડીઓ સિવાયની નવી કડીઓ પ્રસ્થાપિત કરી શકાવાની શક્યતાઓ વધે છે.
  • રચનાત્મક અને તાજા આઇડિયાઓને વિકસવા માટેનો પ્રેરણાસ્ત્રોત :

યુવા કર્મચારીઓના નવા આઇડિયાઓને સંસ્થાની વિધિપુરઃસરની ચેનલમાં તો બંધાઈ પડવાની શક્યતાઓ જ ગણી હોય છે. તે જ રીતે વરિષ્ઠ કર્મચારીઓને પણ તેમના બિનપરંપરાગત પ્રયોગોની ચકાસણી કરવા એક બહુ જ અસરકારક પ્રયોગશાળા મળી રહી શકે છે. આમ, શીખવા-શિખવાડવા ઉપરાંત રચનાત્મક આઇડિયાઓને જન્મવા માટે, અને તે પછીથી વિકસવા માટેનું વાતાવરણ પણ મળી રહે.
  • સર્વપક્ષે ફાયદો:

થોડા સમય પહેલાં આપણે કુદરતમાં જોવા મળતી સહજીવન જેવી જ ભૂમિકા સંસ્થાના કર્મચારીઓમાં પણ ઊભી કરવા વિષે લેખ - માનવ સંસાધનોનું કૉર્પોરેટ સામાજિક જવાબદારી સાથેના સહજીવનનું અનોખું સમીકરણ - આ મંચ પર વાંચ્યો છે. બસ, એ જ પરિસ્થિતિની જ સર્વ પક્ષે થતા ફાયદાની અહીં વાત છે.

  • અહંનો અહં ઓગળવો:
એક સમય હતો જ્યારે વરિષ્ઠ કર્મચારી કોઈ દિવસ ભૂલ કરી જ ન શકે, તેમણે તો ઘણી દિવાળીઓ જોઈ નાખી છે એ માન્યતાઓ સ્વયંસિદ્ધ સત્યો મનાતી. પરંતુ હવે જ્ઞાન એ તો દ્વિપક્ષી સંવાદ છે તે સ્વીકારવા માટે ઊલટાં માર્ગદર્શનનો કાર્યક્રમ લાઠી ભાગ્યા વગર સાપને ભગાડી મૂકવાની ભૂમિકા ભજવી શકે છે, એ વાત માન્યતાની બહાર નીકળી સ્વીકૃતિના સ્તરે પહોંચી ચૂકી છે.

શ્રી કૌશલ માંકડનાં સંપર્ક સૂત્રઃ

બુધવાર, 18 ફેબ્રુઆરી, 2015

નર્તકી જવાબ વાળે છે - દેવદત્ત પટ્ટનાઇક

imageજ્યારે જ્યારે હું મહાત્વાકાંક્ષી કે અસ્તાચળ ભણી જઈ રહેલી એમ બંને પ્રકારની તારિકાઓને આજકાલ ફિલ્મોમાં બહુ ચગેલ આઈટેમ સોંગ કરતાં જોઉં છું, કે 'સશકિતકરણ' પ્રાપ્ત મહિલાઓને પોતાની કામુકતાનું પ્રદર્શન કરતી કે પોતાની જાતને બજારની જણસ બનાવી દેતી કે તેમનાં દૈહિક આકર્ષણો અને તેમની ઇશ્કી નજરો વડે પુરૂષોને ટટળાવતી અને પોતાનાં આમંત્રણને સ્વીકારવાના પડકારો કરતી જોઉં છું, ત્યારે મને એ ચહેરાઓની પાર દેવદાસીઓ અને નર્તકીઓના ચહેરા દેખાય છે, જે નૃત્યકળામાં ખરેખર નિપુણ હતી, પરંતુ તેની મજાક મશ્કરી કરી ચોખલિયા સમાજે તેમને 'વેશ્યા' કહીને ઠુકરાવી દીધી હતી. જ્યારે નૃત્યનાં એક પાસાંને અવગણીને બીજાં પાસાંને મહત્ત્વ આપીએ ત્યારે આવું જ થાય.

૧૯મી સદીમાં કોઇક સમયે નૃત્યમાંથી કામુકતા અને વિષયાસક્તિને દૂર કરવાના સક્રિય પ્રયાસ થયા. નૃત્યને હવે આધ્યાત્મિકતા અને ઈશ્વર સાથેનાં સાયુજ્ય સાથે સાંકળવામાં આવ્યું. નારી સાથે કે શારીરીક ચેષ્ટાઓ સાથે સંકળાયેલાં કંઇ પણને શંકાની નજરે જોતા સમાજ સુધારકોની આલોચક નજરોમાંથી બચાવવા માટે એ એક જ માર્ગ રહ્યો હતો. હા, એટલે નારી પ્રેમથી ઉપર ઉઠીને ગાઇ શકે કે નૃત્ય કરી શકે, પરંતુ કારણ કે કંઇ પણ જણાવવા માટે ઉપયોગ તો અંગભંગિઓનો જ થતો એટલે ઇચ્છાઓના નિગ્રહ માટે દરેક શબ્દ કે શબ્દસમૂહ કે દરેક મુદ્રાને રૂપકાત્મક બનાવ્યા સિવાય છૂટકો નહોતો. આમ તેના પ્રેમીને એ અંતરના દૈવી સ્વરૂપે અવાજ દેવા લાગી. જે પ્રેમ તેને શારીરીક રીતે પીડે તે હવે તેના રસને જગાડનાર ભૌતિક વ્યક્તિ ન બની શકે; તે તો કોઇ અમૂર્ત ખ્યાલ જ હોવો જોઇએ.

રસ ? હા, રસ. પણ લાળ કે પરસેવઓ કે યોનિમાંથી ઝરતાં પ્રવાહી કે વીર્ય જેવાં શારીરીક રસ નહીં, પણ લાગણીના કે બૌદ્ધિક કે આધ્યાત્મિક રસ હોવા જોઇએ. ખરેખર તો વાચકના મનમાં તાદૃશ્ય ચિત્ર પેદા થાય તેવા આ શૃંગારીક શબ્દો લખતી વખતે પણ મને મારી શિક્ષા રોકે છે. સીધે સીધા સંદર્ભોને બદલે આપણે સાંકેતિક કે સૂચિત પરિભાષાને વાપરવાનું પસંદ કરીએ છીએ.

પરંતુ જ્યારે ૧૫મી અને ૧૮મી સદીની વચ્ચે લખાયેલ,ભલેને અનુવાદિત હોય, તેલુગુ, તમિળ કે કન્નડ પદમ વાંચીએ છીએ, ત્યારે સમજાય છે કે હંમેશ આવો કોઇ ભેદ હતો જ નહીં. દાર્શનિકના અપવાદના રૂપમાં ભૌતિક નહોતું મનાતું. અન્નમાચાર્ય કે ક્ષેત્રય્યા જેવા વિદ્વાન પુરૂષોએ લખેલાં આ ગીતોમાં સુર સ્ત્રીઓના હતા જે મંદિરનાં દેવીદેવતાઓને સમર્પિત દેવદાસીઓ ગાતી. આ ગીતોમાં દેવીદેવતાઓને, મોટાભાગે તેમને છેતરી, તેમનું હૃદયભંગ કરેલા કે તેમને બદલે કોઇ બીજાંને પ્રેમ કરતા કે થોડા દિવસો બીજી સાથે વીતાવતા પ્રેમી કે ગ્રાહક કે પતિના રૂપે જોવામાં આવેલ છે. આમ એક સ્વરૂપે આ ગીતો ભક્તના દેવીદેવતા માટેના વિરહ કે ભાવના કે તડપનાં પ્રતિકાત્મક રૂપ હતાં. તે સાથે એ દેવદાસીનાં વાસ્તવિક જીવન, જેમનાં દાનધનથી મંદિરો ટકી રહ્યાં હતાં એવા પૈસાદાર આશ્રયદાતાઓ સાથેના સંબંધોને પણ ચરિતાર્થ કરે છે. એ આશ્રયદાતાઓ પર તેનો પતિ તરીકે ખરા અર્થમાં કોઇ હક્કદાવો નહોતો, કારણ કે એ સંબંધ તો તેનો મંદિરનાં દેવીદેવતા સાથે જોડી દેવામાં આવ્યો હતો. કળાનું આ ભૌતિક સ્વરૂપ જરા પણ ઉતરતું કે નિમ્ન નહોતું મનાતું; તો દાર્શનિક સ્વરૂપ શુદ્ધ કે સાચું સ્વરૂપ પણ નહોતું મનાતું. એ બંનેનું સંયોજન અદાકારીનાં જાદુને વ્યકત કરતું હતું.

એક સમયે સદર કચેરી તરીકે ઓળખાતાં દેવદાસી નૃત્યને, મદ્રાસ પ્રેસીડંસીમાં ખ્રીસ્તી મિશનરીઓ અને સમાજ સુધારકોના ઉગ્ર વિરોધને પરિણામે, પાછળથી વધારે સભ્ય 'ભારત નાટ્યમ'ની પહેચાન મળી (મારા ઘણા ઇતિહાસકાર મિત્રોનું કહેવું છે કે આ શબ્દપ્રયોગ એક સદી પહેલાં અસ્તિત્વમાં નહોતો). આને કારણે શ્રોતા વૃંદ હવે કામુકતા અને વિષયાસક્તિની તડપ પૂરી કરવા માટે સીને પરદાના કૅબરૅ કે કોઠા પરના મુજરા કે ઝાડની આસપાસ નાયક સાથે મોજમસ્તી કરતી કરી નાયિકાનાં નૃત્યોમાં જોવા તરફ આકર્ષાણું, જેનું અંતિમ સ્વરૂપ બારમાં આઇટેમ ડાન્સ કરતી ઉન્નત આત્મવિશ્વાસ છલકાવતી, કાયાનાં કામણ વેરતી યુવતીમાં આવીને અટક્યું જણાય છે. અહીં પ્રેમીને દૈવી ભક્તિ સાથે સાંકળવાનો કોઇ જ આયામ નથી. શારીરીકતાની અસ્વીકૃતિની સાથે સાથે આપણે તત્વાર્થનું સમગ્ર અન્વેષણ પણ નકારી બેઠાં છીએ.
clip_image001 'મિડ ડે'માં નવેમ્બર ૩,૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
  •  અસલ અંગ્રેજી લેખ, The Nautch Girl Strikes Back વૅબસાઇટ, દેવદત્ત.કૉમ,પર માર્ચ ૭, ૨૦૧૪ના રોજ • Myth TheorySociety ટૅગ હેઠળ પ્રસિધ્ધ થયેલ છે.

  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ ફેબ્રુઆરી ૧૮, ૨૦૧૫




બુધવાર, 11 ફેબ્રુઆરી, 2015

ગુણવત્તા-સંસ્કૃતિ- ૭ || ઉત્પાદકતા અને ગુણવત્તા

# # ગુણવત્તા પર નજર રાખ્યા સિવાય માત્ર ઉત્પાદકતા પર નજર રાખવી એ તો ધસમસતી ટ્રેનની દિશાની ચિંતા કર્યા વિના માત્ર તેની ઝડપ માપતા રહેવા બરાબર છે.
- તન્મય વોરા
એફ૧ કાર રેસીંગ સ્પર્ધામાં સ્પર્ધક સામે કારની ગતિ અને દિશા એમ બંને પર નજર રાખવાનો પડકાર બહુ જ મહત્ત્વનો બની રહે છે. બહુ જ ગતિમાં જઈ રહેલી કાર જરા સરખી પણ દિશા ચૂકે, તો કાર ટ્રેકની આડશો સાથે ભટકાઈ જવાનો ડર મોઢું ફાડીને ઊભો જ હોય છે. 'ગતિ'ને 'દિશા'સાથે સાંકળી લેવાય, તો જ "વેગ" પેદા થઈ શકે.

મૅનેજમૅન્ટનો એક બહુ જ ખ્યાત નિયમ છે કે, "જે માપી નથી શકાતું, તે 'સુધારી' પણ નથી શકાતું.’ પણ માપદંડો અને માપણીનાં પરિણામોનાં કોષ્ટકો પર વધારે પડતું ધ્યાન સંસ્થાની તંદુરસ્તી માટે, ક્યારેક, નુકસાનકર્તા પણ નીવડી શકે છે. આમ થઈ શકવા માટેનાં કેટલાંક કારણો:
  • સંસ્થાના ધ્યેય સાથે સુસંગત ન હોય, તેવાં પરિણામો મપાઈ રહ્યાં હોય.
  • માત્ર આંકડાઓ પર નજર રાખવામાં પરિણામોની, અપેક્ષિત તેમજ અનઅપેક્ષિત, ગુણાત્મક (ખાસ કરીને લાંબા ગાળાની) અસરો ધ્યાન બહાર રહી જતી હોય.
  • માપણીનાં પરિણામોને એક માત્ર આધાર ગણીને બધા જ નિર્ણયો લેવાતા રહે, પણ આપણા વ્યવસાય / વ્યાપારના અન્ય ચલ કે અજ્ઞાત પરિબળોની તો ગણત્રી જ થઈ રહી હોય
ટૅક્નોલોજિ કે વ્યવસાયના ઘણા સંસાધન સંચાલકો ગુણાત્મકતાને ધ્યાનમાં લીધા સિવાય આંકડાનું ગણિત મંડાય તેવાં કોષ્ટકો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા હોય છે, જેમ કે દરરોજના કામના કલાકો (નહીં કે પ્રાથમિકતા મુજબનાં કયાં કામો થયાં); દરરોજનાં કેટલાં મોડ્યુલ્સ પૂરાં કર્યાં (પણ એ મોડ્યુલ્સની ગુણવત્તા મપાઈ નથી અથવા તો સમાંતરે મહત્ત્વ નથી અપાયું); દરરોજ કેટલા કૉલ્સ થયા ( નહીં કે નક્કી થયા મુજબની કેટલી મહત્ત્વની માહિતી એકઠી કરી શકાઈ). આ યાદી તો લંબાવ્યા જ કરાય. આપણો ઉદ્દેશ તો આ ઉદાહરણોની મદદથી 'તો પછી શું કરવું'નો જવાબ ખોળવાનો છે. અહીં સમજવાની વાત તો એ છે કે મોટી માત્રામાં આંક્ડાઓનું મંથન ચાલી રહ્યું હોય, તો બધું સમુસુતરું ચાલે છે તેમ સમજી ન શકાય.

કોઈપણ પ્રક્રિયાની કાર્યદક્ષતા માપવા માટે કોષ્ટક માંડવાં જરૂરી છે, પણ પૂરતાં નથી. સંસ્થાની ગુણવત્તા પ્રક્રિયાઓ કોઈપણ કામની આંકડાકીય માત્રાની સાથેસાથે ગુણાત્મક મૂલ્યાંકન કરવાની ક્ષમતા ધરાવતી હોય તે જરૂરી છે. આ કેમ કરી શકાય તેના ત્રણ મહત્ત્વના દિશાસૂચકો આ રહ્યા:

૧. અસરકારક સંચાલન પર પણ નજર રાખે તેવો મિશ્ર અભિગમ :

ઉત્પાદનનાં ક્ષેત્રે કેટલાં નંગ બન્યાં એ ઉત્પાદકતાનો મહત્ત્વનો આંક હોઈ શકે, પણ (જ્ઞાન-વિશ્વમાં) જ્યારે કાચો માલ માનવમગજ (બુદ્ધિ કે અનુભવ) હોય ત્યારે આંકડાઓની સાથે બહુ જ ઉપયોગી એવી ગુણાત્મક બાબતોને પણ કોષ્ટકોમાં આવરી લેવાથી ઉપાદકતા અને ગુણવત્તા વચ્ચે સંતુલન સ્થાપિત કરી શકાય. જ્ઞાનવિશ્વની જેમ જ ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં પણ "સારું" ('કેટલું' અને 'કેવું') સંચાલન કાર્યદક્ષ તેમ જ અસરકારક ઉત્પાદકતા માટેની પહેલી ચાવી છે.

૨. ગુણવત્તા એ પ્રક્રિયામાં પાછળથી આવેલા વિચારનું પરિણામ ન હોય, પણ પ્રક્રિયા ઘડતરમાં પહેલેથી જ આવરી લેવાયેલ ઘટક હોય :

ગુણવત્તા ઘટના બની ગયા પછી આવતા વિચારોમાંથી નથી પરિણમી શકવાની. પ્રક્રિયાનાં ઘડતરના દરેક તબક્કે જે તે તબક્કાની ગુણવત્તા તેનાં અન્ય આંકડાકીય પરિમાણોની સાથેસાથે સંકળાયેલી રહેવી જોઇએ. આમ જ્યારે કામગીરીની સિદ્ધિ માટે જે કોઈપણ માપણી થશે, તેમાં ગુણવત્તા ધ્યાનનાં કેન્દ્રમાંથી હટી નહીં જાય. પ્રક્રિયાઓ સંસ્થાની સંસ્કૃતિનાં ઘડતરમાં પણ મહત્ત્વનો ફાળો આપે છે. એટલે પ્રક્રિયાનાં ઘડતરના સમયે જ તેમાં ગુણવત્તાના સંદર્ભ આવરી લેવાની કોઈપણ કામમાં એક આંખ તો ગુણવત્તા પર રાખવી એ સંસ્થાની સંસ્કૃતિ બની રહી શકે છે. જ્યાંજ્યાં જરૂર હોય, ત્યાં પ્રકિયાની માપણીમાં સાથે કામ કરી રહેલાં લોકોનો એકમેક પરનો વિશ્વાસ, પ્રતિબધ્ધતા કે પ્રેરણા જેવાં પરિમાણો પણ આવરી લેવાતાં રહે તે પણ આવશ્યક બની રહે છે.

૩. મદદ થાય તેમ માપીએ, ભાંગતોડ થાય તેમ નહીં :

કોષ્ટકો એ દિશાસૂચક યંત્ર નથી. આપણે આગળ વધવા માટે આગળ તરફની દિશામાં જાતે ચાલવું પડે. કોષ્ટકો આંકડાની મદદથી કામગીરીનાં મુલ્યાંકનનું વલણ બતાવી શકે, પણ ઉપરાંત એ પરિણામોનું અર્થઘટન કરવું પડે, વૈકલ્પિક જણાતી શક્યતાઓનું આકલન કરવું પડે, એ બાબતે નિર્ણય લેવો પડે અને લીધેલા નિર્ણયનો અમલ પણ કરવો તો પડે જ. આ તબક્કે વ્યક્તિઓનું નહીં, પણ માત્ર પ્રક્રિયાઓનું જ આકલન થઈ રહ્યું છે તેમ સુનિશ્ચિત કરવું (અને બીજાં લોકો પાસે કરાવવું) એ પ્રક્રિયા સંચાલકો માટે એક મહત્ત્વનો પડકાર બની રહે છે. કોષ્ટકોના આધાર પર પુરસ્કારોની વહેંચણી કરવાથી લોકોને ભૂલોમાંથી શીખવાની તક નથી મળતી. જે લોકો ભૂલો નથી કરતાં, તેમને નવું શીખવાની તક છીનવાઈ જવાને કારણે વિકાસના માર્ગ પર અટવાઈ જવાની પણ દહેશત રહે છે. આમ જો લોકોનો વિકાસ અટકી જશે, તો સંસ્થાના લાંબા ગાળાના વિકાસ પર પણ અવળી અસર તો થશે જ.

પ્રક્રિયાઓ "ગતિ" પણ વધારી શકે અને "વેગ" પણ વધારી શકે. નક્કી આપણે કરવાનું છે કે પ્રક્રિયા પાસે આપણે શું કરાવવું છે.

અસલ અંગ્રેજી લેખ, Quality #7: Productivity and Quality પરથી વેબ ગુર્જરીના "ગુણવત્તા સંસ્કૃતિ" પેટા વિભાગ પર ૧૧ જુલાઇ, ૨૦૧૪ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ અનુવાદ

બુધવાર, 4 ફેબ્રુઆરી, 2015

કહાની ત્રણ મેરીની - દેવદત્ત પટ્ટનાઇક

imageઆપણે બધાં મધર મેરીને ઈસુ ખ્રિસ્તનાં મા તરીકે તો જાણીએ જ છીએ. પરંતુ બાઇબલનાં નવાં ટેસ્ટામેન્ટમાં બહુ બધી મેરીની વાત જોવા મળે છે. આમાંના ત્રણ મેરી તો જે ક્રોસ પર ઈસુનો વધ કરાયો તે ક્રોસને ઊંચકીને લઇ જતા હતા તે સમયે વાતાવરણમાં જે ઉત્કટતા હતી તેનાં સાક્ષી છે. આ ત્રણ મેરી ઈસુનાં પુનર્જીવિત થયાનું દર્શાવતી, દેવદૂત વડે સુરક્ષિત ખાલી કબરને સહુથી પહેલાં જોનાર સાક્ષી પણ હતાં. કોણ છે આ ત્રણ મેરી? તેમની ઓળખ વિષે ઘણા મત પ્રવર્તે છે.

સહુથી પહેલાં શકય મેરી, જોસેફનાં પત્ની, નાઝરેથનાં મેરી જ છે, જેણે બહુ જ વિશુદ્ધતાથી ઈસુને ગર્ભમાં ધારણ કર્યા અને જે ઈશ્વરનાં મા તરીકે ઓળખાય છે.

બીજાં સંભવતઃ મેરી હતાં ક્લોપસનાં પત્ની, પહેલાં મેરીનાં પિત્રાઇ અને જેમ્સનાં મા. કેટલીક કહાણીઓ મુજબ, તેમણે ઈસુના જન્મ વખતે દાયણની ભૂમિકા પણ ભજવી હોવાનું કહેવાય છે.

સંભવતઃ ત્રીજાં મેરી બેથનીના મેરી હતાં, જે લાજારૂસ અને માર્થાનાં બહેન હતાં. ઈસુએ લાજારૂસને મૃતાવસ્થામાંથી પાછો લાવ્યો હતો, એટલે મેરી ઇસુનાં અંતેવાસી શિષ્ય બની રહ્યાં હતાં, જે ઈસુના દરેક શબ્દને ખૂબ ધ્યાનથી સાંભળતાં, તેની સામે માર્થાને ઘરગૃહસ્થીની પ્રવૃત્તિઓમાં વધારે રસ હતો.

પણ કુમારિકા મેરી પછી સહુથી વધારે ધ્યાન તો બધી જ મેરીમાં સહુથી વધારે લોકપ્રિય એવાં મગ્દાલાનાં મેરી તરફ આકર્ષિત રહે છે, જેમને મેરી મગ્દાલીની (સુધરેલી પતિતા) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. તેમના વિષે બહુ અનુમાનો કરાયાં છે, તેમ જ ઘણું બધું લખાયું પણ છે, જેને કારણે તે બહુ જ રહસ્યમય અને રસપ્રદ બની રહેલ છે.

પ્રચલિત ખ્રિસ્તી કથાઓ મુજબ આ મેરી એક પતિતા સ્ત્રી હતી, જેને સાત દૈત્યો (પાપ)માંથી ઈસુએ છોડાવી હતી. તેણે ઈસુના પગ પોતાનાં આંસુઓ અને વાળથી પખાળ્યા હતા. જ્યારે ઈસુના મોટા ભાગના પુરુષ સાથીઓ તેમને કેદ કર્યા પછી છોડી ગયા હતા ત્યારે પણ તે તેમની સાથે ઊભી રહી હતી. તેમણે ઈસુનો વધ પણ જોયો હતો, કબરમાં મૂકાયેલ તેમનાં શબનો તેલથી અભિષેક પણ તેણે કર્યો હતો અને ત્રણ દિવસ પછી પુનર્જિવિત થયેલા ઈસુને સહુથી પહેલાં જોનાર પણ તે જ હતાં.

જો કે આજે હવે વિદ્વાનોનું કહેવું છે કે આ તો બહુ બધી મેરીની કહાનીઓને એકત્રિત કરીને બનાવેલ એક 'સંમિશ્રિત' મેરી છે. એક પતિતા મેરી જરૂર હતી જે પોતાની પતિત જિંદગી છોડીને ઇસુની શિષ્ય બની હતી, એક એ મેરી પણ હતી જેણે ઈસુના પગ પોતાનાં આંસુથી પખાળી વાળથી સાફ કર્યા હતા. એક એ શિષ્ય મેરી પણ હતી જેને સાત પાપમાંથી ઉગારી હતી, જે ઈસુના વધ સુધી તેમની સાથે જ રહી હતી, તેમનાં શરીરનો દફનમાટે અભિષેક કર્યો હતો અને ઈસુનું પુનર્જિવિત થવાનું પણ જોયું હતું. પણ સંભવતઃ , એ ત્રણે ય જૂદી વ્યક્તિઓ હતી.

કહેવાય છે કે આ જે છેલ્લાં મેરી હતાં તે ઈસુવધ પછી કુમારિકા મેરીનાં સાથી બની રહ્યાં હતાં. કેટલીક કહાનીઓ પ્રમાણે, જ્યારે કુમારિકાનો સ્વર્ગવાસ થયો ત્યારે આ મેરી રણમાં જતાં રહ્યાં હતાં, જ્યાં રણની સૂકી ગરમીમાં તેમનાં બધાં જ વસ્ત્રો બળી ગયાં અને તેમનાં નગ્ન શરીરને ઢાંકવા માટે માત્ર તેમનો કેશકલાપ જ રહ્યો હતો. તેમના પણ સ્વર્ગવાસ થતાં સુધી દેવદૂતો તેમને માન્ના ખવડાવતા રહ્યા હતા. એવી પણ કહાનીઓ છે જેમાં પહેલાં રોમ અને પછી ત્યાંથી દક્ષિણ ફ્રાંસમાં જઇને તેમણે ઈસુનો સંદેશ ફેલાવ્યો હતો. રોમમાં પોતાના હાથમાં ઈંડાં સાથે તે શહેનશાહ ટીબેરીયસને ભેટી ગયાં હતાં. જેમ તેના હાથમાંનું ઈંડું લાલ રંગનું હોય તેવી અશક્યતા ઈસુ પુનર્જિવિત થવાની પણ ગણીને શહેનશાહ એ વાત પર હસ્યો હતો. પણ શહેનશાહે જેવી એ વાત કહી, તેવું મેરીના હાથનું ઈંડું લાલ થઇ ગયું હતું, જેને ઈસ્ટરનાં પહેલાં ઈંડાં તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઘણાં ચિત્રોમાં તે લાલ ઈંડાં સાથે બતાવાયાં છે. વધ સમયે વહેલાં ઈસુનાં લોહીનાં રંગનો લાલ રંગ દ્યોતક મનાય છે.

નોસ્ટીક પરંપરા મુજબ, તો મેરી મગ્દાલીનીનાં ઈશુંથી બહુ જ નજદીક હોવાને કારણે કેટલાય પ્રચારકો તેની ઇર્ષ્યા કરતા તેની પણ વાતો છે, જેને કારણે આ મેરી ઈસુનાં પત્ની હોવાની અટકળો પણ ચગી છે. જેને પતિતા જાહેર કરી બધાં વૃતાંતોમાંથી તેનાં નામને શેષ કરવાની પણ પૈતૃક થતાં જતાં ચર્ચે પેરવીઓ કરી છે તેમ પણ કહેવાય છે, કે જેથી ઈસુનું બ્રહ્મચારી હોવું બરકરાર કરી સ્ત્રીઓને સંતપદથી વંચિત રાખી શકાય.

કુમારિકા મેરી અને મેરી મગ્દાલીનીની સરખામણી પણ બહુ રસપ્રદ જણાય છે. મેરીને હંમેશાં શુદ્ધ અને બેદાગ કલ્પવામાં આવ્યાં છે, તેમનું માથું હંમેશાં ગલપટ્ટાના ખેસમાં જ આવરેલ જોવા મળે છે. મેરી મગ્દાલીનીને મલિન પતિત અવસ્થામાંથી સાફ કરાયા હોવાનું મનાય છે એટળે તેના વાળ છુટ્ટા જોવા મળે છે. માતા મેરીને ઈસુના જન્મ,નાતાલ, સાથે સાંકળવામાં આવે છે. જ્યારે મેરી મગ્દાલીનીને ઈસુનાં પુનર્જિવિત થવાનાં ઈસ્ટર સાથે સાંકળવામાં આવે છે. માતા મેરી દીન, નમ્ર અને અને સૌમ્ય દેખાડાયાં છે, જ્યારે મેરી મગ્દાલીનીને સમૃદ્ધ, વિશ્વસ્ત અને ચપળ દેખાડાયાં છે. બંને ઈસુને બહુ જ પ્રિય છે, પણ એકનાં જ ગુણગાન ગવાયાં છે, જ્યારે બીજીને હાંસિયામાં ધકેલી દેવાયેલ છે.
clip_image001 'સ્પીકીંગ ટ્રી'માં ડીસેમ્બર ૨૦, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ
  • અસલ અંગ્રેજી લેખ, Tale of Three Marys વૅબસાઇટ, દેવદત્ત.કૉમ,પર ફેબ્રુઆરી ૨૬, ૨૦૧૪ના રોજ Myth TheoryWorld Mythology ટૅગ હેઠળ પ્રસિધ્ધ થયેલ છે.
  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ ફેબ્રુઆરી ૪, ૨૦૧૫

બુધવાર, 28 જાન્યુઆરી, 2015

રાજેશ સેટ્ટી કૃત શ્રેણી -‘વિશિષ્ઠ બનીએ’ - સંપુટ પાંચમો - ગુચ્છ ૪

#216 – બીબાઢાળપણાંની શક્તિ ઓળખીએ
| ડીસેમ્બર ૭, ૨૦૧૧ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ

image

થોડા દિવસ પહેલાં હું વ્યાવસાયિક કારણોસર ઑસ્ટીન ગયો હતો. શહેરના વ્યાપારકેન્દ્ર સમા વિસ્તારમાં આવેલી હોટેલ ડ્રાઇસ્કીલમાં જવા માટે મેં ટેક્ષી લીધી. રાત પડી ગઇ હતી, ઠંડી પણ સરખી હતી, લાગતું હતું કે આગલે દિવસે વરસાદ પણ પડ્યો હશે. શહેર તરફ જવાનો ટ્રાફીક પણ વધારે હતો, એટલે સામાન્ય રીતે લાગે તેના કરતાં થોડો વધારે સમય લાગ્યો. ટેક્ષીચાલક, ઓસ્કર, બહુ મળતાવડો હતો, એટલે અમે અનેક દિશાઓમાં ફંટાતી વાતોએ ચડ્યા. તેમાંની એક તો બીબાંઢાળપણાંની શક્તિની ઉત્કૃષ્ટ નમૂનાસ્વરૂપ હતી - એ વાત મારા શબ્દોમાં :

‘ઑસ્ટીન આવતાં પહેલાં મેં ઘણાં શહેરોમાં ટેક્ષી ચલાવી હતી.એક શહેરમાં મોટાભાગે હું એરપોર્ટથી લોકોને લાવવા મૂકવા જવાનું કામ કરતો હતો. એરપોર્ટ જવાના ઘણા રસ્તા મને ખબર હતા, જેમાંનો ધોરી માર્ગ પરથી થઇને જતો એક રસ્તો ટુંકો તો નહોતો. પણ મોટા ભાગનાં લોકો એ જ રસ્તે જવાનું પસંદ કરતાં. જો કે મારાં મુસાફરોના પૈસા બચી શકે તે માટે હું અન્ય વિકલ્પ પણ તેમને હંમેશાં જણાવતો રહેતો હતો. પહેલો વિકલ્પ હતો ધોરી માર્ગ પરથી જવાનો જેમાં છ સાત ડૉલર વધારે ખર્ચ થાય. બીજો વિકલ્પ હતો એક અંદરનો રસ્તો લેવાનો, જેમાં થોડો ખર્ચ ઓછો થાય, પણ સમય વધારે લાગી શકે.

પછીનાં પાંચ વર્ષમાં કંઇ જ ફરક નહોતો પડ્યો. ૯૯% લોકો હંમેશાં ઓસ્કરને, ક્યાંય આઘાપાછા થયા વિના, રસ્તાનાં સંકેત ચિહ્ન પ્રમાણે જ જવાનું કહેતા. "ટેક્ષીચાલકોનો ભરોસો નહીં" એ આ કિસ્સાની બીબાઢાળ તકિયા કલમ હતી.’

આપણાં રોજબરોજનાં જીવનમાં , કદાચ આપણી જાણ બહાર, કંઇકને કંઇક તો બીબાઢાળપણે બનતું રહેતું હોય છે.જ્યારે આ બીબાઢાળપણાં વ્યાપક બની જાય છે, ત્યારે તે 'સત્ય' બની રહેતાં હોય છે. તે સિવાય બીજું કંઇ થાય પણ શું?

હવે પછી જ્યારે કોઇ બાબતે આપણે અમુક "અચૂક " 'એક સરખો જ' અભિપ્રાય આપવા લાગીએ, ત્યારે આ બીબાઢાળપણાંનો પ્રભાવ કામ કરી રહ્યો છે એમ કહી શકાય. આમાંથી આમ તો છટકવું મુશ્કેલ છે, એટલાં બધાં બીબાં આપણી આજૂબાજૂ પ્રવૃત્ત રહેલાં જ હોય છે.તેમાંના મોટા ભાગનાં તો આપણી સંસ્કૃતિમાં એવાં વણાઇ ગયાં હોય છે કે એ આપણી 'નજરે' પણ કદાચ ન ચડે.

બીબાઢાળપણાં વિષે જાગૃત રહેવું અને તેને સમજવું એ પોતે જ બહુ મોટો વિજય છે. એ પ્રક્રિયા શરૂ કરવા માટે આપણાં મિત્રોની સાથે આ બાબતે વાત કરવાની શરૂઆત કરવી જોઇએ - જેમકે તેઓ એ વિષે શું માને છે, તેમનાં પર તેની શી અને કેવી અસરો થતી રહી છે. તે જ રીતે તેમને એ પણ પૂછી શકાય કે આપણા પર પણ તેની શું અસર જણાય છે.

તેમના પ્રતિભાવોમાં ઘણી નવાઇ પમાડે એવી સામગ્રી મળી રહેશે, તે જ એક બીબાઢાળ બાબત બની રહેશે !

Photo courtesy: happyjumpfrog on Flickr

#217 – ઇશારાઓની ભાષા સમજવાની ક્ષમતા કેળવીએ
| જાન્યુઆરી ૧, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ

'પૃષ્ઠસ્મરણિકા' જેવી, બહુ જ, સામાન્ય વાતનો જ દાખલો લઇએ. આપણે જે પુસ્તક વાંચતાં હોઇએ ત્યાં છેલ્લે જ્યાં અટક્યા હોઇએ તે પાનાં પર તરત જ જવાનો એ એક સરળ માર્ગ છે. આમ બહુ સામાન્ય દેખાય, પણ તેનો ઉપયોગ બહુ કામનો છે. વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા રૂપે ક્યાં તો એ પાનાંનો ખૂણો વાળો કે જેટલાં પુસ્તક વાંચતાં જોઇએ એ બધાંનાં પાનાંનો નંબર યાદ રાખો - દેખીતી રીતે, બંને વિકલ્પ પસંદ કરવા જેવા નથી. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો પૃષ્ઠસ્મરણિકા આપણને મદદે આવતો એક ઇશારો છે. ૧. કચરા પેટી પર નામપટ્ટી
નવાં વર્ષનાં સપ્તાહાંતે ઑસ્ટીનમાં મારે બરસાના ધામ જવાનું થયું હતું. ત્યાંની કચરા પેટી ધ્યાન ખેંચે જ :
image

બે પ્રકારની કચરા પેટી જોવા મળે છે - એક સોડાનાં ડબલાં માટે અને બીજી પ્લાસ્ટીક્ની શીશીઓ માટે , ત્યાં મળતાં પીણાંઓ આ બે પ્રકારે વેંચાય છે. કચરા પેટી પર બહુ જ સ્પષ્ટપણે દેખાય એમ બંને પ્રકારની નામપટ્ટી લગાડેલ છે, એટલે કયા પ્રકારની વસ્તુ ક્યાં નાખવી તે બહુ જ ચોક્કસ પણે ખબર પડે જ.

આ નામ પટ્ટી જોયા પછી લોકો શું કરે ?


ઠાઠથી, અવગણે.

હા, વાંચવાનું ચૂકવાનું કારણ એ કે લોકોને પોતાના સ્માર્ટફોન પર આખી દુનિયામાં શું ચાલી રહ્યું છે તે વાંચવામાં વધારે રસ છે ! આજનાં જગતમાં આડે રવાડે ચડી જવાના તો કેટલાય માર્ગ ખૂલા પડ્યા છે - એની વાત પછી ક્યારેક. પણ મૂળ વાત એ કે નામપટ્ટી ઉપરાંત બીજો પણ કોઇ ઇશારો જરૂરી છે.

આ ફોટોગ્રાફ ધ્યાનથી જોશો તો કચરા પેટી સાથે એક પેટી સાથે ખાલી ડબલું અને બીજાં સાથે પ્લાસ્ટીકની શીશી લટકાવેલી જોવા મળશે. આ પ્રયોગ કામયાબ રહ્યો છે ખરો ? મારી ઉત્સુકતાએ મને પેટીનાં ઢાંકણાં ઊંચાં કરી અંદર ડોકિયું કરવા પ્રેર્યો. વાહ, ડબલાંવાળી પેટીમાં એક પણ શીશી નહોતી અને શીશીવાળી પેટીમાં એક પણ ડબલું નહોતું. ૨. તૂટફૂટની સામે વીમો
અહીં ફોટામાં BMWના ડીલરની ઑફિસમાં નાણાં વિભાગના સંચાલકનું ટેબલ દેખાય છે.
image

 હા, તમારી ધારણા સાચી છે - કૉફી ખરેખર ઢોળાઇ નથી, પણ એવું જ દેખાય તેવું કંઇ ચોંટાડ્યું છે. એ એક ઇશારો છે કે અકસ્માત કોઇની પણ સાથે, ક્યારે પણ થઇ શકે છે. એક વાર ઇશારો સમજાઇ જાય પછી, નાણાં વિભાગમાં કામ કરતાં લોકો માટે તમને વીમો લેવા સમજાવવું સહેલું બની જાય.
આ પ્રકારના વ્યૂહાત્મક સંકેત આજની બહુ જ આડે અવળે ધ્યાન ખેંચતી દુનિયામાં બહુ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
આપણાં પોતાનાં જ કામકાજની દુનિયા તરફ નજર કરીએ. ક્યાં કયાં નવા સંકેતોની જરૂર છે જે આજુબાજુ ભટકતાં ધ્યાનને મુખ્ય વિષય તરફ કેન્દ્રીત કરવામાં મદદ કરી શકે ?

#218 – પદાર્થપાઠ #૨ તરફ નજર કરતાં રહીએ
| જાન્યુઆરી ૧૨, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ

image
 (ઓળખાણની જરૂર નથી એવા) રીચાર્ડ બ્રૅન્સન તેમનાં શરુઆતનાં દિવસોની એક વાત તેમનાં પુસ્તક Business Stripped Bareમાં કહે છે.


લગભગ બધાંને ખબર છે કે રીચાર્ડ બ્રૅન્સને તેમની વ્યાવસાયિક કારકીર્દી “Student”નામક એક સામયિક શરૂ કરીને ચલાવીને કરી હતી. એક દિવસ, એક બહુ જ મોટાં પ્રકાશનગૃહ,IPC,નાં પૅટ્રિસીઆ લૅમ્બર્ટે તેમને “Student” ખરીદી લેવા ૮૦,૦૦૦ પાઉન્ડ વત્તા તંત્રી તરીકે ચાલુ નોકરીની દરખાસ્ત મૂકી. થોડો સમય વિચાર્યા પછી, રીચાર્ડે આ દરખાસ્ત સ્વીકારી લેવાનું નક્કી કર્યું.

તે પછી તરત, રીચાર્ડ IPCનાં નિયામક મંડળ સમક્ષ પોતાની દીર્ઘદર્શન રજૂ કરવા ગયા, જેમાં Student Holidays, Student Travel Agency, Student Record Shops, Student Health Clubs અને વિદ્યાર્થીઓ માટેની એક એરલાઇન પણ સામેલ હતાં.

બીજે દિવસે રીચાર્ડને કહેણ આવ્યું કે નિયામક મંડળે તેમનો નિર્ણય બદલ્યો છે, અને હવે પેલી દરખાસ્ત પાછી ખેંચી લેવાઇ છે.

થોડાં વર્ષો બાદ, પૅટ્રીસીઆએ રીચાર્ડને પત્ર લખી જણાવ્યું કે તેમના એ દિવસના એ નિર્ણય માટે આજે બધાં એકબીજાંને કેટલાં કોસે છે - એ વર્ષોમાં રીચાર્ડનું ‘વર્જીન’ વ્યાપાર જગત કેટલાંય ક્ષેત્રોમાં પોતાનું નામ કરી ચૂક્યું હતું.
આના પરથી ઘણા પદાર્થપાઠ શીખવા મળે છે. પદાર્થપાઠ #૧માં કંઇક આટલું, (પણ માત્ર આટલું જ નહીં) હોઇ શકે:
૧. તક એક જ વાર મળતી હોય ચે - તેને ઝડપી લો
૨. સમય અને ભરતીઓટ કોઇની રાહ નથી જોતાં
૩. ગમે તેટલી વિચિત્ર કેમ ન દેખાતી હોય , તો પણ તકને પારખતાં શીખો.
આવું તો ઘણું ઉમેરી શકાય. પણ આપણી કલ્પનાના ઘોડા છુટ્ટા ફરવા માંડે, તે પહેલાં જ જેને ખરો પદાર્થપાઠ (#૨)કહી શકાય તેને રીચાર્ડ બ્રૅન્સન, ઉમેરે છે:
મને લાગે છે મારી સાથે કામ ન કરવાની બાબતે તેઓ સાચાં હતાં. IPC એ પ્રકાશનના વ્યવસાયમાં હતાં અને છે. એ લોકો પ્રસ્થાપિત પ્રકાશક હતાં જ, એટલે ભલેને ગમે તેટલો પ્રતિભાશાળી કેમ ન હોય, પણ કોઇ છોકરડો તેમણે બીજું શું શું કરવું જોઇએ તે શેનો કહી જાય ! તેમને પોતાના રૂમમાં બારીએ બારીએ ભટકાતી ભમરીની જેમ વારંવાર લટકાવેલો ચહેરો રાખીને ફરતા મારા જેવાની તો સાવ જ જરૂર નહોતી. અને હું તો તે જ બની રહ્યો હોત.
ભૂતકાળ તરફ નજર કરતાં તરંગે ચડી જવાનું વલણ રહે છે. જો IPC એ તે દિવસે રીચાર્ડ બ્રૅન્સનનાં દીર્ઘદર્શન સાથે તે દિવસે સહમતિ દર્શાવી હોત અને તેને ટેકો પણ આપ્યો હોત, તો પણ IPC વર્જીનની કક્ષાએ પહોંચ્યું હોત કે કેમ તે તો સવાલ રહે જ છે. પણ, તેના પરથી શક્ય ચિત્ર કલ્પીને પદાર્થપાઠ #૧ જરૂર રજૂ કરી શકાય. મારી દૃષ્ટિએ એ થોડું ઉતાવળું ગણાય. આવા તો કેટલાય પ્રેરણાત્મક પદાર્થપાઠ આપણને કેટલાય સન્માન્ય વક્તાઓ સમજાવે જ છે. તેઓ તેમની રીતે સાચા પણ છે, પણ ખરા પદાર્થપાઠ તો સપાટીથી નીચે ઊંડાણમાં જવાથી મળે છે. ખરી શોધ કરવાની રહે છે એ પદાર્થપાઠ #૨ની.....

યથા યોગ્ય આંતરછેદનો પ્રભાવ
| માર્ચ ૧૨, ૨૦૧૨ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ 
બજારમાં આગવાં વ્યક્તિત્ત્વની જરૂરિયાત વિષે તો આપણને ખબર જ છે. તેનાથી ઊંધું છે જણસ બની રહી સરેરાશ બની રહેવાના શિકાર થઈ રહેવું. સરેરાશ થવાની સીધી અસર છે - આપણાં - મૂલ્યનો હ્રાસ થવો. બીજા અનેક ઉપલ્બધ વિકલ્પો જેટલું જ મૂલ્ય જો આપણે પણ લાવી શકતાં હોઈએ, તો આપણને કોઇ વધારે દાદ પણ શા માટે આપે?
એક સરેરાશ ભીડભાડથી બીજા પ્રકારની ભીડભાડ તરફ

ચાલો, માન્યું કે આપણે આ દલીલ સાથે સહમત છીએ અને ભીડમાંથી અલગ પડવા માંગીએ છીએ. વિશિષ્ટ થવા માટે આપણે કોઇને કોઇ પગલાં પણ લઇએ છીએ.
જેમ કે (આ માત્ર ઉદાહરણો જ છે):
  • એમબીએ કે એવા કોઇ અભ્યાસક્ર્મમાં જોડાઇએ
  • જાહેર વકત્વયની કળાના પાઠ શીખીએ
  • મ્યુઝિક ગ્રુપ કે યાહુ કે ગુગલ જેવાં વેબ ગ્રુપમાં જોડાઇએ
  • આપણી નિયમિત પ્રવૃત્તિ ઉપરાંત કોઇ સામાજિક સેવામાં યોગદાન આપીએ.
આમ, 'અલગ પાડી આપતી' કેટલીય પ્રવૃત્તિઓ નજર સમક્ષ આવશે. એમબીએ જેવા અભ્યાસક્ર્મને કારણે જે લોકો પાસે એવાં શિક્ષણનું ભાથું નથી તેમના કરતાં તો જરૂર જુદાં પડી અવાય. પણ એ તો એક ભીડમાંથી નીકળીને બીજી ભીડમાં ખોવાઇ જવા બરાબર પરવડી શકે છે.

કેમ એમ?
કારણ કે, હવે આપણી સરખામણી બીજાં એમબીએ પ્રશિક્ષિત લોકો સાથે થવા લાગશે!

આમ ભીડમાંથી ડોકું ઊંચું કરીને કે હાથ ઊંચા કરીને ધ્યાન ખેંચવા લાયક પગલાં લાંબે ગાળે મદદરૂપ નથી પરવડતાં. એમાં પણ બીજાં કરતાં કંઈક વધારે સારૂં કર્યું હોય, તો ટુંકા ગાળે થોડો ઘણો ફાયદો કદાચ રહે. પણ ટુંકા ગાળાઓના તાપણાંથી શિયાળાની લાંબી ઠંડી ઊડતી નથી!

આ તો હતા ત્યાં જ પાછા આવી ગયાનો તાલ થયો. તો હવે તેમાંથી બહાર કેમ આવવું?


એક ઉકેલ: યથોચિત આંતરછેદ પર હોવું.

આજની આ વાતના સંદર્ભમાં આંતરછેદ એટલે બધાં જ યોગ્ય ઘટકોનું એ રીતે ભેગું થવું, જે યોગ્ય સમયે યોગ્ય લોકો પર જરૂરી પ્રભાવ પાડવામાં મદદરૂપ થાય.

જેમકે, જો તમે માર્કેટીંગના વ્યવસાયમા હો, તો તમારા માટે યથોચિત ઘટકોનું એક બીજાં પર ફેલાતાં જે સર્વસામાન્ય પ્રભાવક્ષેત્ર આંતરછેદ કંઇક આવા હોઈ શકે :
• વાતની અર્થસભર રજૂઆત કરવાની આવડત;
• રચનાત્મકતા
• કંઈ પણ નવું કરી શકવાની આગવી સૂજ
• ટેક્નોલોજીમાં નોંધપાત્ર સ્તરનું સાતત્યપૂર્ણ કૌશલ્ય

image
 આવાં ઘટકોનાં સંયોજનથી યોગ્ય સમયે યોગ્ય સંદર્ભમાં પ્રસ્તુત થવાની શક્યાતઓ ઉજળી બને છે, અને તેમાં પણ આ વિષયો પાટે લગાવ હોય તો તેમાં જહૂ ઊંચા સ્તરની કાબેલીયત સિદ્ધ કરવા આપણે આપણી પોતાની આગવી યોજના પણ ઘડી અને અમલ કરી શકીએ તો વધારે સારૂં.

એ પછીનું પગલું છે આ સંયોજનનો ઉચિત સમયે બહુ જ આગવી રીતે પ્રયોગ.

આનો અર્થ એમ થાય કે આપણે આપણાં ધ્યેય તરફની એકાગ્રતા ગુમાવી રહ્યાં છીએ ? ના, આપણે માત્ર એ ધ્યેયના સંદર્ભમાં ઉચિત આંતરછેદ તરફ વધારે ધ્યાન આપી રહ્યાં છીએ.
આ અંત નથી. સમયની સાથે દુનિયા બદલતી રહે છે, એટલે તે પરિવર્તનોની સાથે યથોચિત આંતરછેદ સંદર્ભ પણ બદલતા રહેશે.આવતી કાલે જે આંતરછેદથી વિશિષ્ટતામાં આગળ રહી શકાય તેમ હશે તે આજના આંતરછેદ કરતાં જરૂરથી અલગ જ હશે. આપણે હંમેશ નવાં નવાં સંયોજનો , નવાં નવાં કૌશલ્યો અને નવા ધ્યાનકેન્દ્રિત કરવા માટેનાં ક્ષેત્રો ખોળતાં જ રહેવું રહ્યું. એક વાર જો આ કળા હસ્તગત કરી શકાઈ હોય, તો તેનો વારે ઘડીએ પ્રયોગ કરવાની જરૂર નથી રહેતી. પણ હા, સમયાંતરે સમગ્ર સંભવિત બાહ્ય પરિસ્થિતિના શકય સંદર્ભમાં આત્મનિરીક્ષણ તો કરતાં રહેવું જ જોઇએ.

વિશિષ્ટ થવા સામેનો પ્રતિરોધ, તેનો તણાવ અને બે ઘોડા પરની સવારી
| એપ્રિલ ૨, ૨૦૧૨ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ


દરેક વ્યક્તિ મનથી તો બધાંથી અલગ તરી આવવા માગતી જ હોય છે. પ્રતિરોધના તણાવની શરૂઆત ત્યાંથી જ થવા લાગે છે.

પ્રતિરોધ અને તેનો તણાવ

જ્યારે આપણે બધાંથી 'અલગ તરી આવવાની' પ્રક્રિયામાં હોઇએ છીએ ત્યારે હજૂ આપણે એ બધાંનો એક ભાગ જ હોઇએ છીએ. એમનામાંના એક હોઇએ અને તે સાથે તેમનાથી અલગ તરી આવવાની કોશીશ કરતાં હોઇએ છીએ ત્યારે ચારે બાજૂથી બહુ જ પ્રતિરોધ પેદા થતો હોય છે. image


આપણે જેમાંના છીએ તેમનાથી જ આપણે વિશિષ્ટ થઇ કંઇક અલગ સિદ્ધ કરવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યાં છીએ.

તે સમયે પેદા થતા સ્વાભાવિક તણાવને જો સહન કરવાની આપણી તૈયારી ન હોય, તો આપણે ક્યારે પણ વિશિષ્ટ બનવાના પ્રયાસમાં સફળ નહીં બની શકીએ.

ચાલો, માની લીધું કે આપણે એ રૂપાંતરણ કરવામાં સફળ રહ્યાં અને બધાંથી અલગ સ્થાન ઊભું કરી શક્યાં, પણ વાત આટલેથી અટકતી નથી. એમ માનવું તે પણ ભૂલ જ છે. ખરૂં કામ તો હવે જ શરૂ થાય છે.

બે ઘોડા પરની સવારી

બધાંથી અલગ તરી આવવા માત્રથી એમનાથી આપણે ચઢિયાતાં નથી બની જતાં. આપણે જેમનાથી અલગ તરી આવ્યાં , તેમાંના બીજાં કોઇ સંગીત, અન્ય કળાઓ, રમત-ગમત, સાહિત્ય જેવાં આપણે કલ્પ્યાં પણ ન હોય એવાં અન્ય ક્ષેત્રમાં ચઢિયાતાં હોય એમ પણ બને. આ વાત યાદ રાખવાથી પહેલે પગથીએ જ આપણા અહં પર નિયમન અખત્યાર કરી શકાય છે. image

સારા એવા સમય સુધી હવે 'અલગ તરી રહેવા'ના અને 'બધાંની સાથે રહેવા'ના બે ધોડા પર સવારી કરવાના પડકારને ઝીલવાનો રહે છે. આવું કેમ ? આપણે એ લોકોમાંનાં જ છીએ અને ખાસા સમય સુધી એમાંના જ રહેવાનાં છીએ. કંઇ પણ આપમેળે તો સિધ્ધ નહીં કરી શકાય. શરૂઆતના તબક્કામાં તો આપણે એ સહુનો સાથ મેળવવો જ પડશે, અને એવો સાથ તો જ મળે જો એમને એમ જણાય કે આપણે એમનામાંનાં જ છીએ.

એ સંક્રાંતિકાળમાં આપણે એ બે ઘોડા પર સવારી કરવાની કળામાં નિપુણ થવું રહ્યુ, નહીંતર વળી બીજા પ્રકારના તણાવના શિકાર બની રહેશું.

શ્રી રાજેશ સેટ્ટી દ્વારા મૂળ અંગ્રેજીમાં લખાયેલ શ્રેણી -‘Distinguish yourself’-ના લેખોનો ગુજરાતીમાં રસાસ્વાદ- સંપુટ પાંચમો - ગુચ્છ ૪ // અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ જાન્યુઆરી ૨૮. ૨૦૧૫

બુધવાર, 21 જાન્યુઆરી, 2015

ભાષામાં ફરક - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક


image

૯/૧૧નો અર્થ ૧૧ સપ્ટેમ્બર કે ૯ નવેમ્બર એ બેમાંથી શું થાય? આમ જૂઓ તો આપણે આપણી આખી જિંદગી બ્રિટિશ પદ્ધતિથી તારીખ લખવા ટેવાયેલાં છીએ, જેમાં તારીખ DDMMYY એ રીતે લખાય છે. એ દૃષ્ટિએ, ૯/૧૧ ૯ નવેમ્બર થાય. પણ તારીખ લખવાની અમેરિકન પદ્ધતિ MMDDYY મુજબ તેનો અર્થ ૯ સપ્ટેમ્બર થાય. લગભગ બધાં જ પ્રસાર માધ્યમોએ આ રીત સ્વીકારી પણ લીધી છે. એટલે હવે સવાલ એ થાય કે તારીખ લખવાની વધારે તાર્કિક રીત કઈ ગણાય? બ્રિટિશ પદ્ધતિ કે અમેરિકન પદ્ધતિ? બ્રિટિશ, કે યુરોપિયન, પદ્ધતિના અસ્વીકાર દ્વારા અમેરિકનો એ તેમનાં સાર્વભૌમત્વ અને સ્વાતંત્ર્યને પ્રસ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આમાં કોઇ તર્ક નથી. અહીં તો માત્ર છે માનવીની આગવી ઓળખની જરૂરિયાતનો તેની તાર્કિકતા પર પ્રભાવ.

અને તેમ છતાં,બોમ્બેને મુંબઇ, મદ્રાસ ને ચેન્નઇ કે બેંગલોર ને બેંગલુરુ તરીકે નામકરણ કરવામાં આવે છે ત્યારે ઘણાં બૌધિકોને તે, પોતાનાં અસ્તિત્વની ઓળખનાં શક્તિશાળી પ્રતિકને બદલે, સસ્તો પ્રદેશવાદ દેખાય છે. તાર્કિક રીતે ભલે વિચિત્ર લાગે, પણ હકીકત એ છે કે મનુષ્ય કદી તાર્કિક પ્રાણી નહોતું કે આજે પણ તાર્કિક પ્રાણી નથી. લાગણી હંમેશાં તર્ક પર હાવી જ રહેલ છે.

એ જ રીતે અંગ્રેજી શબ્દ‘gay’નો અર્થ શું કરીશું? ૧૯મી સદીમાં તો તેનો અર્થ 'ખુશખુશાલ' એમ થતો હતો. ૨૧મી સદી સુધીમાં તેનો અર્થ સમલૈંગિક પુરૂષ થઇ ગયો છે. આમ એનો ખરો અર્થ શું હોઇ શકે ? કોઇ તાર્કિક અર્થ નીકળી શકે ખરો? આમ વિચારીએ તો જણાય છે કે જેમ તારીખ લખવાની પદ્ધતિ પ્રદેશ પ્રમાણે બદલી તેમ શબ્દોના અર્થ સમય પ્રમાણે બદલતા જતા રહે છે. શબ્દોને કોઇ એક નિશ્ચિત અર્થ નથી હોતો.જૂના શબ્દોના અર્થ લોકો બદલતાં રહે છે કે પછી શબ્દભંડોળમાં ના જૂના શબ્દોથી ન વર્ણવી શકાતા નવા અનુભવોના સંદર્ભમાં નવા અર્થઘટન સાથેના નવા શબ્દો ઉમેરતાં રહે છે.

આમ ભાષા હંમેશાં ગતિશીલ રહી છે,અને શબ્દો વડે દુનિયા સર્જાય છે, માટે દુનિયા પણ ગતિશીલ બની રહે છે. આવી જ ગતિશીલતા ધર્મમાં પણ જોવા મળે છે. સમયાંતરે ધર્મોનાં સ્વરૂપોમાં બદલાવ જોવા મળે છે. ખ્રીસ્તી ધર્મનાં પ્રાચીન સ્વરૂપમાં ગુલામી પ્રથા હતી અને સ્ત્રીઓ વરિષ્ઠ સ્થાનોમાં રહેતી. પછી જેમ જેમ ખ્રીસ્તી ધર્મ સંસ્થાગત થતો ગયો તેમ તેમ પોપનાં સ્થાન પુરૂષો લેતા ગયા.જ્યારે રોમન સામ્રાજ્યના સમ્રાટે ખ્રીસ્તી ધર્મ અંગીકાર કર્યો, ત્યારે ચર્ચ એક મહત્ત્વની રાજકીય સંસ્થા બની રહી અને તેની સાથે બાયઝૅન્ટીયમમાં પોપની નવી સત્તાવ્યવસ્થા વિકસી, જેણે રોમની સત્તાને પડકારી.એ જ રીતે એલેક્ઝેન્ડ્રીઆમાં પણ પોપની એક વ્યવસ્થા હતી જે ઇસ્લામના ઉદયને કારણે અસ્ત પામી. ધર્મયુદ્ધોના અંત સાથે બાયઝૅન્ટીયમનું પણ પતન થયું ત્યારે ગ્રીક પાંડિત્ય ફરીથી સમજાયું, જેને કારણે યુરોપમાં પ્રોટેસ્ટંટ ક્રાંતિની અને કેથોલિક ચર્ચમાં સુધારાની શરૂઆત થઈ.

વેદિક સમયના યજ્ઞ ક્રિયાકાંડથી આગળ વધીને હવે મંદિર સંસ્કૃતિના પૌરાણિક સમય સુધીમાં હિંદુ ધર્મ પણ ખાસો બદલાઇ ચૂક્યો છે. બ્રિટિશ શાસનના પ્રતિકારના સ્વરૂપે દયાનંદ સરસ્વતી અને વિવેકાનંદ જેવા સંત મહાત્માઓએ હિંદુ ધર્મની વ્યાખ્યા જ બદલી આપી તો ભક્તિ માર્ગના સાધુઓએ નિરાકાર ઈશ્વરની આરાધનાને પુષ્ટિ આપી.આજે ભારતના કે વિશ્વના જૂદે જૂદે ખૂણે અનુસરાતો હિંદુ ધર્મ એટલો જ અલગ અલગ સ્વરૂપમાં જોવા મળે છે જેટલાં વિવિધ સ્વરૂપો ખ્રીસ્તી ધર્મનાં પણ જોવા મળે છે.

આવું જ ઇસ્લામ વિષે પણ કહી શકાય. સુન્ની પંથીઓ આરબ સંસ્કૃતિનાં આદી જાતિના સમાનતાવાદની તરફેણ કરે છે તો શિયા પંથીઓ પર્શીયનોના વારસાગત શાસનના હિમાયતી રહ્યા છે.

આટલાં ગતિશીલ વિશ્વમાં ખરો હિંદુ કે ખ્રીસ્તી કે ઇસ્લામ ધર્મ શું છે તેનો જવાબ આપવો એ કપરૂં કામ છે. તે જ રીતે, 'gay' જેવા શબ્દો કે તારીખ લખવાની રીત માટે પણ કંઇ પણ નક્કી કરવું એટલું જ મુશકેલ છે. બધું બહુ જ સંદર્ભોચિત બની રહ્યું છે. સ્થળ અને કાળ મુજબ, તેમ જ એ સ્થળ અને કાળના સંદર્ભાનુસાર, અર્થઘટનથી દોરવાતાં લોકોની બદલતી જતી સમજ મુજબ એ તુલનાત્મક માપદંડ પણ બદલતા રહે છે.

clip_image001 'મિડ ડે'માં ઑક્ટોબર ૨૦, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશીત થયેલ
  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ જાન્યુઆરી ૨૧, ૨૦૧૫