બુધવાર, 27 મે, 2015

ચાર પ્રકારના જાતીય સંભોગ - દેવદત્ત પટ્ટનાઇક

imageપૌરાણિક હિંદુ શાસ્ત્રોમાં, સામાન્ય રીતે, ધર્મ (નીતિ), અર્થ (સંપત્તિ), કામ (ઉપભોગ, મોજમજા)અને મોક્ષ (મુક્તિ), એમ માનવ જીવનના ચાર ઉદ્દેશ્યો ગણાવાતા હોય છે. એ જ રીતે હિંદુ શાસ્ત્રોના અભ્યાસથી ધર્મ સંભોગ, અર્થ સંભોગ, કામ સંભોગ અને મોક્ષ સંભોગ એમ ચાર પ્રકારના જાતિય મૈથુન સંભોગનાં વર્ણનો જોવા મળે છે.

ધર્મ સંભોગમાં સંતાનોત્પત્તિ જ માત્ર હેતુ હોય છે. આ પ્રકારના સંભોગમાં કોઇ જ પ્રકારના પ્રેમ કે ઈચ્છા કે લાગણીની ભાવના નથી હોતી. એ ફરજનો એક ભાગ માત્ર હોય છે. સ્ત્રીના બીજોત્પત્તિ સમય ગાળામાં પુરુષ તેની સાથે માત્ર તેની કૂખમાં ગર્ભ રહે એ માટે સમાગમ કરે છે. અને તે પણ સ્ત્રીના કહેવાથી જ, કારણ કે એક સ્ત્રી જ અનુભવી શકે છે કે ગર્ભાધાન માટે ઉચિત શારીરીક સ્થિતિમાં એ છે કે નહીં. એ જે પુરુષનો આ માટે સંપર્ક કરે ત્યારે તે પુરુષ તેનો પતિ હોય કે ન હોય, પણ તે પુરુષે જે કંઇ કરવું પડે તે કરવું જ રહ્યું. જો તે તેમ ન કરે તો તેને શ્રાપ લાગી શકે છે. હિંદુ શાસ્ત્રોમાં આ પ્રકારના સંભોગ ઋષિઓ અને તેમની પત્નીઓ વચ્ચે જોવા મળે છે, જેમ કે દિતી કશ્યપ ઋષિને તેમની સાયં પ્રાથનાના સમયે જ સંપર્ક કરે છે. કશ્યપ તેની માગણી મંજૂર રાખવા બંધાયેલા તો છે, પણ એ ચોખવટ પણ કરે છે કે આ સમયે જે બાળકનું ગર્ભાધાન થશે તે અસુર બનશે. આમ હિરણ્યાક્ષ અને હિરણ્યકશિપુનો જન્મ થયો હતો.તેમની પત્નીએ કશ્યપ ઋષિનો સંપર્ક પોતાના બીજોત્પાદન સમયે કર્યો હોવાથી કશ્યપ તેમને નકારી શકવાની સ્થિતિમાં નથી, કારણ કે એ સમયનો સંભોગ એ તેમનો ધર્મ છે. બીજી એક કથામાં કર્દંમને દેવહુતિ સાથે સંતાનોત્પત્તિ માટે કરીને સંભોગ કરવાની ફરજ પડે છે. તેમની પત્નીને ગર્ભાધાન થયા પછી કર્દમ જંગલમાં રહેવા જતા રહે છે. યોગ્ય સમય પસાર થયા પછી, દેવહુતિ કપિલ (મુનિ)ને જન્મ આપે છે, જે તેમનાં સાંખ્ય તત્વજ્ઞાન માટે જાણીતા બને છે. એ જ રીતે વ્યાસ ઋષિ પણ તેમની માતા, સત્યવતી,ના આદેશને માન આપી વિચિત્રવીર્યની પત્નીઓ સાથે તેમના બીજોત્પત્તિ સમયે સમાગમ કરે છે જેથી વંશવેલો આગળ વધે.

કામ સંભોગમાં ઉપભોગની મજા માણવાનો જ આશય હોય છે. અહીં ઈંદ્રિયોને તેમના ફાગ ખેલવા દેવાનો, અને તેના થકી મનને પૂરેપૂરૂં ઉત્તેજિત કરી સુખની ચરમસીમા માણવાનો જ હેતુ રહેલો હોય છે. માયાના દેવ કામનો એક ધરખમ યોધ્ધા તરીકે ડર અનુભવાય છે કેમ કે તેણે ભલભલા ઋષિમુનિઓને હરાવેલ છે. માત્ર સર્વશ્રેષ્ઠ સંન્યાસી એવા શિવના હાથ સિવાય તેણે બીજે કશે જ હાર ચાખી નથી. એટલે એ પણ એક વક્રતા છે કે શિવને જ કામ-સૂત્રના અધિષ્ઠાત્રી માનવામાં આવે છે. શિવ અને શક્તિ વચ્ચેના સંભોગને જોયા બાદ, કે શૃંગારમય કળાને લગતા તેમના સંવાદો સાંભળીને, નંદી દ્વારા કામ-સૂત્રનો પ્રસાર કરાયો છે. પછીથી શ્વેતકેતુ, બાભ્રવ્ય, દત્તક જેવા ઋષિઓએ, અને અંતમાં વાત્સ્યાયને તેને લખીને ગ્રંથસ્થ કરેલ છે. કામ સંભોગ એવું અમોઘ શસ્ત્ર ગણાય છે જે ભલભલા મહાત્વાકાંક્ષીઓને પણ તેમના ઉદ્દેશ્યમાં ચળાવી દઇ શકે તેમ છે. આમ વિષ્ણુ મોહિનીનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને માત્ર અંતરંગ મજાની લાલચથી જ અસુરોને પળોટી નાખીને સમુદ્રમંથનમાંથી નીકળેલ, તેમને અમરત્વ બક્ષી શકનાર એવાં, અમૃતથી વંચિત રાખી શકે છે. તિલોત્તમા નામની અપ્સરા સુંદ અને ઉપસુંદ અસુર ભાઇઓ વચ્ચે લડાઈ કરાવી શકે છે.કાલિદાસનાં રઘુવંશ પ્રમાણે રામના રઘુ વંશના છેલ્લા વારસ અગ્નિવર્ણ પણ કામ સંભોગની પાછળ પાગલ થઇને નાની અકાળ વયે મૃત્યુ વહોરી લે છે.

અર્થ સંભોગમાં સંભોગ એ એક વ્યવહાર માત્ર છે. ભૌતિક વસ્તુ કે સેવાનાં મૂલ્યનાં વિનિમય તરીકે અર્થ સંભોગ પ્રયોજાય છે. આ પ્રકારના સંભોગનો સહુથી વધારે પ્રચાર ગણિકા તરીકે જાણીતી વ્યવસ્યાયી સ્ત્રીઓ દ્વારા થતો જોવા મળે છે. જે પુરૂષો તેમની વિધ વિધ પ્રકારની સેવાઓની ઉચિત કિંમત ચૂકવવા તૈયાર હોય તેની સાથે આ સ્ત્રીઓ આ પ્રકારે સંભોગ કરે છે. જો કે આ સંભોગ માત્ર ગણિકાઓ કે સ્ત્રીઓ દ્વારા જ સુચવાતો હોય તેવું પણ નથી. મહાભારતમાં સત્યવતીના પિતા તેમની દીકરી શાંતનુ સાથે વરાવવા એક જ શરતે તૈયાર થાય છે કે તેમનાં સંતાન જ શાંતનુની રાજગાદીનાં હક્ક્દાર વારસ બને. બીજી એક કથામાં યયાતિ જે કોઇ પણ રાજા ૨૦૦ અશ્વ આપી શકે તેની સાથે તેમની પુત્રી માધવીને પરણાવવા માગે છે. આમ સંભોગ એ વાણિજ્યિક વ્ય્વહારનું માધ્યમ બની રહે છે. કથાસરિતસાગરમાં એક વિધવા સ્ત્રીને સંતાનની ઝંખના થાય છે, જેને માટે તે કોઇ પણ દેખાવડા યુવાનને ખુલ્લા હાથે કિંમત ચૂકવવા તૈયાર છે. બીજી એક લોકકથામાં જે કોઇ વિધવા રાણી સાથે પરણવા રાજી થાય તેને રાજા બનાવવા માટેની વાત પણ જોવા મળે છે. આમ અર્થ સંભોગ સ્ત્રીઓની પહેલ પૂરતો મર્યાદિત પણ નથી જણાતો.

અને છેલ્લે, મોક્ષ સંભોગ એ જન્મોજન્મના ચક્કરમાંથી મુક્તિ માટેનું સાધન મનાય છે. આ વિચાર તાંત્રિક શાસ્ત્રોમાં વધારે પ્રચલિત જોવા મળે છે. આ કિસ્સાઓમાં સંભોગ એ સંતાનોત્પત્તિ કે ઉપભોગ કે વાણિજ્ય વિનિમયનાં રૂપમાં નહીં , પણ પ્રકૃતિ પર નિયમન કરી શકે એવી સિધ્ધિ જેવી ચમત્કારીક શક્તિઓ મેળવવા માટે છે. ભાગવતમાં અત્રિ અને અનસૂયાના પુત્ર દત્તના ખોળામાં લક્ષ્મી બેઠાં છે તેની વાત છે. દત્તના હાથમાં સૂરા છે અને ઋષિઓને સમજ ન પડવાથી તેમને સોંપેલ ગૂઢ વિધિઓ કરવામાં તે મગ્ન છે.યદુ રાજાને પછીથી સમજાય છે કે આમ દેખાતું હોવા છતાં દત્ત સ્વસ્થ અને શાંત છે. તેમનામાં ઉદય થઇ ચૂકેલ જ્ઞાન, અને તેને કારણે પેદા થયેલીમોક્ષની ભાવનાને પરિણામે તેમનામાં કામાગ્નિની જ્વાળાઓ ઊઠતી દેખાતી નથી.મત્સ્યેન્દ્રનાથ અને ગોરખનાથની કથામાં કેળાંના વન, કદળી વન,માં એકલી રહેતી યોગિનીઓ (જોગણીઓ)ની વાત છે. આ જોગણીઓ પાસેની મંત્રતંત્રની ગૂઢ વિદ્યાઓ તેમની સાથે સંભોગ કરવા સક્ષમ હોય તેવાને જ બતાવે છે.આ વાતની પુષ્ટિ હિમાલય પ્રદેશમાં બૌદ્ધ ધર્મનો પ્રચાર કરનાર પદ્મસંભવની કથાઓમાં પણ થતી જોવા મળે છે. તારા પોતાનું જ્ઞાન માત્ર બોધિસત્વને, શક્તિ માત્ર શિવને, અને લક્ષ્મી એ માત્ર વિષ્ણુના સંન્યાસી સ્વરૂપ દત્તને જ વહેચે છે.

આમ હિંદુ શાસ્ત્રોમાં અલગ અલગ પ્રકારના વર્ગ માટે સંભોગને અલગ અલગ દૃષ્ટિએ જોવમાં અવે છે. ધર્મ સંભોગ ઋષિઓ માટે છે જેથી તેઓ બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરતાં કરતાં પૂર્વજોને ખુશ રાખવા માટે વંશ આગળ વધારી શકે. કામ અને અર્થ સંભોગ ગૂહ્સ્થાશ્રમીઓ માટે છે. જ્યારે મોક્ષ સંભોગ વામ પંથી, તાંત્રિક, સંન્યાસીઓમાટે આરક્ષિત છે.

clip_image001 ‘ધ સ્પીકિંગ ટ્રી’માં જાન્યુઆરી ૧૯, ૨૦૧૪ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ

બુધવાર, 20 મે, 2015

પ્રશ્નવિચાર - રાજેશ સેટ્ટી \ Quought – Rajesh Setty – 1 ગુચ્છ ૧


પૂર્વભૂમિકા
 
આ પહેલાં આપણે શ્રી રાજેશ સેટ્ટીના બ્લૉગ પરની શૃંખલા Mini Sagaનો અનુવાદ Mini Saga / લઘુ ગાથામાં, અને Distinguish Yourself નો અનુવાદ આગવી પ્રતિભા/ Distinguish yourself માં, માણી ચૂક્યાં છીએ. clip_image003

તેમણે "પ્રશ્ન(થી ઉદ્‍ભવતા) વિચાર" શૃંખલામાટે તેમણે કેટલાક અગ્રણી વિચારકોને 'પ્રશ્નવિચાર' મોકલવા જણાવ્યું. સ્વાભાવિક જ છે કે તેમની આ અપીલનો પ્રતિભાવ બહુજ સાનુકૂળ આવ્યો.

તેમણે આ વિચારકોને પ્રશ્ન કર્યો હતો કે - તમારી યુવાનીના સમયે કયો એક સવાલ કોઇએ તમને કરવો જોઇતો હતો?

આ સવાલના જવાબમાં જે સવાલ પૂછાયો તે છે "પ્રશ્ન(થી ઉદ્‍ભવતા)વિચાર \ Question that provokes thought!

પ્રશ્નો જેટલા મહત્ત્વના છે, (કમ સે કમ) તેટલા જ મહત્ત્વના વિચાર છે. એટલે પ્રશ્નોથી ઉદ્‍ભવતા વિચાર અનેકગણા મહત્ત્વના બની રહે છે.

ઘણી વાર એવું બનતું જોવા મળ્યું છે કે વ્યક્તિનાં (અંગત, કૌટુંબીક, સામાજિક કે વ્યાવસાયિક) જીવનના પ્રવાહની દિશા કોઇ જવાબ નહીં, પણ યોગ્ય સમયે પૂછાયેલ સાચો સવાલ પલટાવી નાખી શકે છે.

પ્રસ્તુત શૃંખલા, Quought for the Dayના ખ્યાલનું બીજ અહીં પડ્યું છે.

Quought શબ્દ સુઝાડવાનું શ્રેય, Walmart.comના ભૂતપૂર્વ CIO, શ્રી અશ્વિન રંગનને જાય છે, જેની આપણે પણ સાભાર નોંધ લઇએ.

આ શૃંખલાના લેખો વાંચવામાં આપણે આપણને કેવા કેવા પ્રશ્નો પૂછવા જોઇએ જેથી આપણાં પોતાનાં જીવન કે /અને કારકીર્દી અંગેનું આપણું દીર્ધદર્શન આપણી સામે સ્પષ્ટ બની રહે તે સીદો ફાયદો તો છે જ, એમ તો સમજાવવાની જરૂર નથી. તે સાથે દરેક પ્રશ્નવિચારકના બ્લૉગ / સાઈટ અને તેમનાં મહત્ત્વનાં પ્રદાન અંગે જાણ કરતી વીજાણુ કડીઓ પણ આવરી લેવાઇ છે, જે તે વ્યક્તિ વિષે વધારે માહિતી પૂરી પાડવાની સાથે નવાં વાંચન માટેની દિશાઓ ખોલી આપે છે.
****************
# ૧ - સેથ ગોડીન
clip_image006‘સેથ ગોડીન મારા માટે હીરો સમાન છે. મારા માટે, તેમ જ મારાં લખાણો માટે, સેથ એક આગવી પ્રેરણાનો સ્ત્રોત રહ્યા છે. તેમણે લખેલું બધું જ મેં અનેક વાર વાંચ્યું છે. એમના પ્રશ્નવિચારથી આ શ્રેણીનો પ્રારંભ કરીએ.’

પ્રશ્નવિચાર:

હવે પછી શું?

વીજાણુ કડીઓ :
# ૨ સુસાન સ્કૉટ
મને એ દિવસ હજૂ પણ યાદ છે. મારા એક માર્ગદર્શકે મને સુસાન સ્કૉટનું પુસ્તક “Fierce Conversations” વાંચવા માટે આપ્યું.તેમણે આપ્યું એટલે જરૂર કોઇ ચોક્કસ આશય હશે તેમ તો સમજાતું હતું, પણ મારે એવા પ્રખર સંવાદો (Fierce Conversations) માં પડવાનું ક્યાં આવી પડે તે સમજાતું નહોતું. J

આ વાત ભલે વર્ષો પહેલાંની છે, પણ એ પુસ્તકે મારા સંવાદોને ઘડવામાં જરૂર મહત્ત્વનો ફાળો આપ્યો છે તે વાત તો આજે પણ કબૂલવી જ રહી.

આમ તો આ પુસ્તક મુખ્ય સંચાલન અધિકારીઓ માટે જ લખાયેલું છે, પણ તેનું વાંચન કોઇને પણ માટે કામનું છે - 'કોઇને' માટે એટલે બીજાં સાથે સંવાદ સાધવા માગતી કોઇ વ્યક્તિ ! J’

આશાવાદી ચેતવણી : ઉપરોક્ત કથન ખાસ ધ્યાનપૂર્વક વાંચવું. જો તે તમારા મનમાં ઉતરી જશે, તો હંમેશ માટે તમારૂં જીવન નવી દિશામાં વળી જશે.
પ્રશ્નવિચાર
એક વાર માની લઇએ કે કદાચ કોઇ એક સંવાદ કોઇ પણ કારકીર્દી કે કંપની કે સંબંધની દિશા બદલી ન શકે, તો પણ દિશા બદલાવ માટે મહત્ત્વનાં પ્રદાન સ્વરૂપ તમારી આગવી છાપ મૂકી જતો હોય એવો કોઇ સંવાદ છે ખરો?
વીજાણુ કડીઓ :

૧. Fierce Inc.ની વેબ સાઈટ : Fierce Conversations

૨. સુસાન સ્કૉટ્ની ભલામણો : Suggestica પર સુસાન સ્કૉટ

# ૩ સ્ટીવ પાવ્લીન
clip_image009સ્ટીવ પાવ્લીનની સાઈટ Steve Pavlin. ComPersonal Development for Smart People,

ગત વિકાસના વિષય પર, દુનિયામાં સહુથી વધારે મુલાકાત લેવાતી હોય તેમાંની એક અગ્રણી સાઈટ છે. ત્યાં માહિતીની એટલી બધી વિપુલતા છે કે શું કરવું અને ન કરવું એની મીઠી મુંઝવણમાં મુલાકાતી ચકરાઇ જાય છે.
પ્રશ્નવિચાર :
જો કોઈ ડર ન હોય, તો આ વર્ષે હું શું કંઈ જૂદું જ કરું?
વીજાણુ કડીઓ :

૧. સ્ટીવ પાવ્લીન - મુખ્ય પૃષ્ઠ : Steve’s Home Page
૨. સ્ટીવ પાવ્લીન – બ્લૉગ : Steve’s Blog
૩. સ્ટીવ પાવ્લીન – શ્રાવ્ય : Steve’s Audio

 # ૪ - ફીલ ગૅર્બીશૅક
clip_image011‘ફીલ ગેર્બીશૅક બહુ જાણ્યામાન્યા બ્લૉગર, લેખક અને મૅનેજર છે, તે બધાં ઉપરાંત તે આપનારા છે. તેમની સાથે સંપર્કમાં આવતી દરેક વ્યક્તિ તેમની મિત્ર બનવા ચાહે છે. તેમના મિત્ર બનવામાં એક જ મુશ્કેલી છે - તેમની સાથે આદાન-પ્રદાનમાં કદમ મિલાવતાં મિલાવતાં ભલભલાં હાંફી જાય છે, અને તો પણ તેમને આંબી તો નથી જ શકાતું.’
પ્રશ્નવિચાર :

આ વર્ષે હું શેના માટે ઓળખાઉં? તે સિધ્ધ કરવા માટે મારે શું શું કરવું રહ્યું?
વીજાણુ કડીઓ :

૧. ફીલ ગેર્બીશૅક નો બ્લૉગ : Make It Great

૨. ફીલ ગેર્બીશૅકનું પુસ્તક : 10 Ways to Make It Great!

# ૫ જોહ્ન બૅટ્ટલ
clip_image013Federated Media Publishingના સ્થાપક અને અધ્યક્ષ, જોહ્ન બૅટ્ટલ ઉદ્યોગ સાહસિક, પત્રકાર, પ્રૉફેસર અને લેખકની ભૂમિકાઓ પણ બખૂબી નીભાવે છે. તદુપરાંત મિડીયા, ટેક્નોલૉજિ, કોમ્યુનિકેશન્સ અને મનોરંજન ઉદ્યોગોની કેટલીય પરિષદોમાં પણ તેઓ સ્થાપક અને કાર્યકારી નિર્માતાની ભૂમિકાઓ પણ ભજવે છે. 'ઈન્ટરનેટ પરિષદોના પિતામહ' સમી Web 2.0 Conference, જે પાછળથી Web 2.0 Summit તરીકે જાણીતી થઇ, તેની ૨૦૦૫માં સ્થાપનાથી માંડીને ૨૦૧૧ સુધી કાર્યકારી નિર્માતા તરીકેની તેમની કામગીરીને તેઓ તેમની 'સૌથી ગૌરવવંત સંપાદકીય કામગીરી' ગણે છે.

BoingBoing.netના તેઓ બ્રાંડ મેનેજર પણ છે. આ પહેલાં તેઓ Standard Media International (SMI)ના સ્થાપક, અધ્યક્ષ અને મુખ્ય સંચાલક તેમ જ The Industry Standard અને TheStandard.comના પ્રકાશક પણ હતા. The Standardની સ્થાપના કરી તે પહેલાં બૅટ્ટલ, Wired magazine અને Wired Venturesના સહ-સ્થાપક તંત્રી પણ હતા. તેઓ The Search: How Google and Its Rivals Rewrote the Rules of Business and Transformed Our Culture” (Portfolio, 2005)ના લેખક પણ છે.

આશાવાદી ચેતવણી : જોહ્ન બૅટ્ટલનો સવાલ આપણને બજારમાં આપણી ઓળખની બહુ મહત્ત્વની બાબત વિષે - અને એ બાબતે આપણી માન્યતાઓ વિષે - વિચારતા કરી મૂકી શકે છે.
પ્રશ્નવિચાર

જે લોકો માટે આપણને માન છે તેમની સાથેના સંવાદમાં પણ આપણે જેને જરા સરખી પણ આંચ આવવા ન દઇએ એટલી હદે આપણે જેની કાળજી લેવા તૈયાર થઇ જઇ એવું શું છે?
વીજાણુ કડીઓ :

૧. જોહ્ન બૅટ્ટલનો બ્લૉગ: The Search Blog

૨. જોહ્ન બૅટ્ટલનો બીજો એક બ્લૉગ: BoingBoing.Net

૩, જોહ્ન બૅટ્ટલની કંપની : Federated Media Publishing
+++++++++++++++++++++++ 

શ્રી રાજેશ સેટ્ટી દ્વારા મૂળ અંગ્રેજીમાં લખાયેલ શ્રેણી -‘Quought for the Day’-ના લેખોનો ગુજરાતીમાં રસાસ્વાદ- ગુચ્છ ૧ // અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ મે ૨૦,૨૦૧૫

બુધવાર, 13 મે, 2015

'સત્યમેવ જયતે'નો ખરો અર્થ શું? - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક

imageસ્વતંત્ર ભારતના ઘડવૈયાઓને આ શબ્દસમૂહ બહુ પસંદ હતો. આજે હવે ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી ચળવળના પ્રણેતાઓને પણ તે પ્રિય બની ચૂકેલ છે. તેની વ્યાપક લોકપ્રિયતાએ આ ગહન વિચારને એક સગવડીયા, ચીલાચાલુ કહી શકાય તેવા, અર્થનાં સૂત્રની કક્ષાએ પહોંચાડી દીધેલ છે.

“અંતે જય તો સત્યનો જ થાય છે,” એવો આ વાકયનો શબ્દાર્થ થાય. આપણને શાળામાં તો આમ જ શીખવાડાતું. વાત તો બહુ સીધી સાદી છે, ખરૂં ને? પરંતુ, હિંદુ પુરાણમાં રજૂ થયેલ કોઇ વિચાર સાવ સીધો, સરળ નથી જ હોતો.

સત્યના અર્થને પામવા પાટે આપણે 'સત્ય' અને મિથ્યા' વચ્ચેનો તફાવત સમજવો પડશે. એ જ રીતે 'જય'નો અર્થ પામવા માટે આપણે 'વિજય' અને 'જય' વચ્ચેનો તફાવત સમજવો પડશે.

બુધ્ધ ભગવાન હોય કે જૈન તિર્થંકરો હોય કે પછી હિંદુ ઋષિઓ હોય, ભારતવર્ષના સંત મહાત્માઓએ મન ને એક ખાસ મહત્ત્વ આપેલ છે. તેઓએ સ્વીકાર્યું હતું કે આપણે જે જગતને જોઇએ છીએ તે ખરેખર તો આપણાં મનમાં ઉઠેલી છબી છે. આમ આપણે જે અવલોકીએ છીએ અને જેના વિષે મત બાંધીએ છીએ એ ખરેખર તો આપણી પાંચ ઈન્દ્રિયોએ ગ્રહણ કરેલ માહિતીપરથી બનતો એક ખ્યાલ, એક અનુભૂતિ છે. હોલીવુડની એક ફિલ્મ મેટ્રીક્ષમાં આ પરિકલ્પનાને બહુ જ અદ્‍ભૂત રીતે રજૂ કરાઇ છે. એ ફિલ્મમાં જો કે મનની અંદર સર્જાયેલ વિશ્વ, મેટ્રીક્ષ, અને મનની બહાર સર્જાતાં વાસ્તવિક વિશ્વ, ઝીઑન (કે સિયોન), વચ્ચે ફરક પાડવામાં આવ્યો છે.

હિંદુ પુરાણોમાં ઝીઑન જેવું કંઈ નથી; આપણે હંમેશાં મેટ્રીક્ષમાં જ વસીએ છીએ, બહુ બહુ તો એક મેટ્રીક્ષમાંથી બીજાં મેટ્રીક્ષમાં આવજા કરી શકી છીએ. મેટ્રીક્ષની અંદર જે સત્ય છે તે મિથ્યા છે, જ્યારે મેટ્રીક્ષની બહારનું સાચ એ સત્ય છે. માનસિક સત્ય એક - સંવેદનાત્મક માહિતીની સમજફેર - ભ્રમણા કે - કાલ્પનીક રચના - આભાસ કહી શકાય.

ખરી વક્રતા તો એ છે કે આપણે, અને આપણી આસપાસનાં સહુ, મિથ્યા (મનોસ્થિતિ)માં જ વસીએ છીએ - આપણે સત્યની માત્ર કલ્પના જ કરીએ છીએ. આ માનસિક સત્ય - મિથ્યા-માં આપણે બધું જ મૂલવીએ છીએ, સરખાવીએ છીએ અને નિષ્કર્ષ કાઢીએ છીએ. આમ સારું કે ખરાબ, સાચું કે ખોટું, પ્રમાણિક કે અપ્રમાણિક, સંકલ્પશીલવાન કે શિથિલ ચારિત્રવાન જેવી માન્યતાઓ પ્રસરી છે.આપણાં મનની બહાર આમાંનું કશું જ હોતું નથી. આ ખ્યાલ વગર આપણે આપણી ભૌતિક દુનિયા સાથે કામ પણ પાડી શકીએ તેમ નથી. જેને સભ્ય સમાજની સંસ્કૃતિ સરાહે છે કે નિંદે છે એ બધાં જ સામાજિક મૂલ્યો આપણાં માનસિક સત્યનાં મૂળમાં છે.

સત્ય વિષે આપણે બહુ બહુ તો ચર્ચાઓ કરી શકીએ કે અનુભવી શકીએ, પણ તેને પૂરે પૂરૂં વ્યક્ત તો ક્યારે પણ ન કરી શકીએ. સત્યને માનવ અભિપ્રાયથી અલગ કરીને જ જોઇ શકાય. જંગલમાં કોઇ માનવ અભિપ્રાય નથી હોતો, એટલે જ ત્યાં કોઇ નથી શિકાર કે નથી નાયક કે ખલનાયક કે નથી કોઈ શહીદ.

સત્યનું ભાન આપણને જાણકાર બનાવે છે, આપણને વસ્તુલક્ષીતાથી અવગત કરે છે અને દ્વૈતની વિસંગતતાનું ભાન કરાવે છે. આપણે નથી તો વિવાદ કરતાં કે નથી તો સહમત થતાં. આપણે તેની યથાર્થતા વિષે કંઇ કહેવાને બદલે માત્ર અવલોકન કરીએ છીએ અને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખીએ છીએ. જ્યારે સત્યની સમજણ નિપજે છે, ત્યારે વિવાદ કે કોર્ટકચેરી કે યુધ્ધનાં મેદાનમાં હારજીતના ખ્યાલ નિઃશેષ બની જાય છે. આ 'જય'ની સ્થિતિ છે.

'જય'ની સ્થિતિમાં કોઇ પરાજિત નથી હોતું.'વિજય'માં કોઇ હારે છે અને કોઇ જીતે છે. 'જય' એ માનસિક વિજયો માટેની આંતરિક લડાઈ છે, જ્યારે 'વિજય' માત્ર ભૌતિક હારજીત માટેની બાહ્ય લડાઈ માત્ર છે.

આમ 'સત્યમેવ જયતે' એ સત્યની અનુભૂતિની કક્ષા છે જેમાં આપણે બીજાં પર રૂક્કો જમાવવાની દાનતમાંથી મુક્ત થઇએ છીએ. એ શૂરવીર યોધ્ધા માટે નહીં પણ સંન્યાસી માટેનો શબ્દપ્રયોગ છે. એમાં બહાદુરીની કોઇ વાત જ નથી કે નથી વાત દુનિયાને બધાં જ દૂષણોથી મુકત કરવા કટિબધ્ધ કે ન્યાયાલયોમાં 'સત્ય પ્રવર્તમાન થાઓ' માટે મથી રહેલ લોકોની.

મીડ ડેમાં માર્ચ ૩૦, ૨૦૧૪ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ મે ૧૩, ૨૦૧૫

બુધવાર, 6 મે, 2015

ગુણવત્તા-સંસ્કૃતિ- ૧૦ || તપાસ વ્યર્થ નીવડી શકે છે, જો.....


# ૧૦ # જો પ્રથમ પ્રયાસે જ સહી પરિણામ મળે તે માટે રોકાણ કર્યું ન હોય, તો પછી તપાસની વિધિસરની પ્રક્રિયાઓ ગમે તેટલી વ્યાપક અને વિગતપ્રચુર હોય,તો પણ તે ઉત્પાદક સંસાધનોનો મોટે પાયે વ્યય પરવડી શકે છે.
- તન્મય વોરા
પ્રક્રિયા સુધારણા અંગેની કોઈપણ પહેલનો આશય તો એ ને એ સમસ્યા ફરી ફરીને ન થાય તે જ હોય છે. નવીનવી સમસ્યાઓને નવસુધારણા માટેની તક જરૂર ગણી શકાય, પણ જો કોઈ એક જ પ્રકારની સમસ્યા વારંવાર દેખાયા કરતી હોય તો પછી તે બંધિયારપણાની નિશાની છે.

કોઈએ બહુ જ સાચું કહ્યું છે કે "ઉત્પાદનમાં ચકાસણી માત્રથી ગુણવત્તા આવી નથી જતી; તેને તો પહેલેથી જ તેમાં ઘડવી પડે." ગ્રાહકોની ગુણવત્તા અંગેની અપેક્ષાઓને ખોળી કાઢવામાં અને પછી તેને ઉત્પાદનની ગુણવત્તામાં સતત ઢાળી દેવા કે તપાસતા રહેવા માટેનાં પગલાંઓમાં રૂપાંતરિત કરવામાં પ્રક્રિયાઓએ મદદગાર ભૂમિકા ભજવવાની છે.

ઉત્પાદન પ્રક્રિયાના અંતમાં થતી તપાસણી બહુ મોંધી પરવડી શકે છે, કારણ કે જેટલી મોડા તબક્કે સમસ્યા સામે આવે તેટલા તેના ઉકેલ વધારે ખર્ચાળ નીવડી શકે છે. વળી જો ઉત્પાદનના મૂળ પોતમાં જ ગુણવત્તાને વણી ન લેવાઈ હોય, તો પછી તપાસણી કરવી એ તો ઘોડા ભાગી ગયા પછી તબેલાના દરવાજા બંધ કરવા બરાબર છે. ઉત્પાદનમાં જે પહેલેથી જ આવરી નથી લેવાયું, તેને પછીના તબક્કાઓમાં તપાસીને સરખું કરવું એ મહદ્‍ અંશે અશક્ય છે.

ઉત્પાદન જગતમાં કોઈ પણ ભાગને મુખ્ય પ્રોડક્ટમાં જોડી દીધા પછી તેની પોતાની તપાસ થતી હોય તેવું ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. આખી પ્રોડક્ટ બની ગયા પછી એક એક ભાગની તપાસ એ મૂળ મૂદ્દે જ આર્થિક તેમ જ કામગીરીની દૃષ્ટિએ સમગ્ર સંસ્થાના અસ્તિત્વ માટે જોખમ બની શકે છે.

એટલે જ "પાણી પહેલાં પાળ બાંધવી' એ બહુ સમજણભર્યો અને સરવાળે ઓછો ખર્ચાળ વિકલ્પ ગણાય છે.

એનો અર્થ એમ નથી જ કે તપાસ દરમ્યાન મહત્ત્વના પ્રશ્નો ખોળી ન શકાય. ના, સવાલ એ નથી; સવાલ એ છે કે કયા તબક્કે તપાસ કરવામાં આવે છે.

જો ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં શકય તેટલી આગળના તબક્કે તપાસ કરવામાં આવે તો :
o સમસ્યાના ઉકેલ ઓછા ખર્ચાળ પરવડી શકે.

o મહત્ત્વનાં જોખમોની જેટલી વહેલી ખબર પડે તેટલું પહેલેથી તેની અસર ઘટાડવાની અને શક્ય હોય તો તે જોખમ ટાળવાની પૂરી તૈયારીઓ શક્ય બની શકે.

o અને આ બધાંના કારણે, છેક છેલ્લે તબક્કે નિષ્ફળતાની શકયતાઓ ઘટી શકે.

અહીં તપાસને વધારે ફાયદાકારક અને ગ્રાહક માટે ઓછી જોખમી બનાવવા માટેની કેટલીક સરળ માર્ગદર્શિકાઓ રજૂ કરી છે. આ દરેક માર્ગદર્શિકાને જ એક પ્રક્રિયાના સ્વરૂપમાં જ જોવી જોઈએ.

o બને એટલી પહેલેથી જ ગ્રાહકની ગુણવત્તા બાબતની અપેક્ષાઓ જાણી લેવી અને સંસ્થામાં જુદીજુદી ટીમને જરૂર મુજબ તેની સમજ પાડતા રહેવું.

o ગ્રાહકની જરૂરિયાતો અંગે સ્પષ્ટ સમજ હોવી જરૂરી છે, તેમાં થતા બદલાવો માટે તો ખાસ તૈયાર રહેવું.

o પેદાશ અને તેના ઉત્પાદનની પ્રક્રિયાની ડિઝાઇન પહેલેથી જ બહુ સર્વગાહી અને સક્ષમ સ્તરની જ રહે તેવું જ આયોજન ઘડવું.

o પેદાશમાં ગુણવત્તાની બધી જ જરૂરિયાતો આવરી લેવાતી રહે છે તે સુનિશ્ચિત કરતા રહેવા માટે જરૂરી પગલાં લેતા રહેવું.

o 'બને તેટલું વહેલું અને બને તેટલું વધારે વાર'ના ક્રમ ઉત્પાદન પ્રક્રિયામાં સ્વાભાવિકપણે સામેલ કરો.

o તપાસના દરેક ક્રમમાં તે પછીનાં નિષ્ફળતાનાં જોખમો ઘટાડી કે ટાળી શકાય તેના પર ભાર મૂકવો.

o આટલું કરવાથી, છેલ્લા તબકાઓની તપાસમાં 'ગ્રાહકને તેણે ચૂકવેલ કિંમતના પ્રમાણમાં વધારે મૂલ્ય મળ્યું કે નહીં" તેના પર ધ્યાન કેન્દ્રિત થવું જોઈએ, નહીં કે 'છેલ્લે પણ મળે તો ખામીઓ શોધો' પર.
જો બહુ જ પ્રારંભના તબક્કાઓથી જ ગુણવત્તાને આવરી લઈ અને તે મુજબ તપાસની પ્રક્રિયાઓ ઘડી કાઢવામાં આવી હોય, તો તપાસ એ બહુ મહત્ત્વનું જમા પાસું સાબિત થઈ શકે છે. એમ નહીં, તો બહુ મોટો બગાડ. દરેક સંસ્થામાં ધીમેધીમે કરતાં થોડાઘણા અંશે આ વ્યય ઘૂસી તો ગયો હોય જ છે. જેમજેમ આ વ્યય ઘટાડતા જઈશું, તેમતેમ તપાસ કરતાં બને એટલા પહેલાના તબક્કામાં જ ગુણવત્તાને આવરી લેવાની સંસ્કૃતિ આપોઆપ જ વિકસતી જઈ શકે છે. ગુણવત્તાપ્રચુર કાર્યપદ્ધતિની સંસ્કૃતિની સફરનાં મંડાણ અહીંથી થવા લાગશે.

બુધવાર, 29 એપ્રિલ, 2015

એક ભાગને છોડી દેવો - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક

imageકોઈ પણ અંગનું દાન કરવા માટે વૈરાગ્ય અને ભક્તિ એ બે લાગણીઓ બહુ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે. વૈરાગ્ય એ વધારે બૌદ્ધિક સ્તરની લાગણી છે જ્યારે ભક્તિ એ ભાવનાની લાગણી છે. વૈરાગ્ય આપણને એ અંગથી વિમુખ કરી અને 'હું એ નથી'નો ભાવ પેદા કરે છે, જ્યારે ભક્તિ, 'મારા કરતાં એને વધારે જરૂર છે' એવી બીજાં પ્રત્યે ઉદાર થવાની લાગણી પેદા કરે છે. દધિચિ અને કણ્ણપ્પાની કથાઓમાં આ બંને લાગણીઓ નજરે ચડે છે.

દધિચિની કથા સંસ્કૃત પુરાણોમાંથી આવેલ છે. વ્રિત્ર નામના એક દાનવની નેતાગીરીમાં ચાલી રહેલી લડાઈમાં ગુંથાયેલા દેવોની કોઈ કારી ફાવતી ન હતી. દેવોને બહુ જ મજબૂત શસ્ત્રની જરૂર હતી. દધિચિ ઋષિનાં હાડકાંથી વધારે કંઇ મજબૂત કાચો માલ તેમને નજરે ચડતો ન હતો. દધિચિ તો હજારો વર્ષની તપશ્ચર્યામાં હતા, એટલે ઈન્દ્ર દધિચિ પાસે ગયા અને તેમનાં હાડકાનું દાન કરવા પ્રાર્થના કરી.આમ કરવા માટે દધિચિએ મૃત્યુને સ્વીકારવું પડે. દધિચિ તો કૈવલ્ય અવસ્થા પામી ચૂક્યા હતા, એટલે ટકી રહેવા માટે તેમને દેહની જરૂર હતી નહીં, તેથી તેમણે તરત જ સ્વીકૃતિ આપી. તેમણે યોગની સમાધિની સાધના વડે પોતાના દેહનો ત્યાગ કર્યો અને દેવોને પોતાનાં હાડકાંનો ઉપયોગ કરવા માટેનો માર્ગ મોકળો કરી આપ્યો. આ હાડકાંમાંથી દેવોના સ્થપતિ, વિશ્વકર્મા,એ વીજળીના પ્રચંડ કડાકાની શક્તિ ધરાવતું વજ્ર બનાવ્યું. આ વજ્રની મદદથી ઈન્દ્રએ વ્રિત્ર અને અસુરોને હરાવ્યા. આજે પણ જ્યારે આકાશમાં વીજળીની ગર્જનાઓ થાય છે ત્યારે લોકો બોલી ઊઠે છે કે જૂઓ, દધિચિનાં હાડકાનાં દાનમાંથી બનેલાં વજ્ર વડે ઈન્દ્ર અસુરોનો નાશ કરી રહ્યા છે.

કણ્ણપ્પાની કથા શિવ ભક્તિનાં તમિળ ભક્ત-કવિઓ, નયનાર, રચિત પેરીયાર પુરાણમમાં વર્ણવાયેલ છે. બોયર/ ગડ્ડી જાતિનો શિકારી ટિન્નન દરરોજ જંગલમાંનાં શિવ મંદિરે જતો, અને પોતાના મોંમાં ભરીને પહાડોનાં ઝરણાંઓનું પાણી, વાળમાં ગૂંથીને પહાડના ઢોળાવો પર થતાં ફૂલ અને શિકારમાંના સહુથી સારા કટકા જેવું જે કંઈ પોતાના દરરોજના શિકારમાં મળતું તેમાંથી તે ભાગ ધરાવતો. એક દિવસે શિવે પોતાના ભકતની નિષ્ઠા ચકાસવાનું નક્કી કર્યું.શિવ લીંગ પર બે આંખો ફૂટી આવી અને એમાંની એક આંખમાંથી લોહી વહેવા લાગ્યું. ટિન્નને વનસ્પતિ - ઓસડીયાંઓની મદદથી એ લોહી રોકવાના પ્રયત્નો કર્યા, પણ કોઇ કારી કામ ન આવી. આખરે તેણે પોતાની આંખ કાઢીને એ લોહી નીકળતી આંખની જગ્યાએ રોપી દીધી. તેના માટે હજૂ આંચકા સહન કરવાના બાકી હતા - હવે લીંગની બીજી આંખમાંથી લોહી ઝરવા લાગ્યું. ટિન્નને પોતાની બીજી આંખ તો લગાડી દેવાનું તત્કાળ જ નક્કી કરી નાખ્યું, પણ પોતાની બંને આંખ વગર એ બીજી આંખ લીંગ પર લગાડવી કેમ તે દ્વિધામાં તે હવે ગુંચવાયો. એટલે એણે એ લોહી નીંગળતી આંખ પર પોતાનો પગ રાખ્યો જેથી પોતાની બીજી આંખ લીંગ પર ક્યાં લગાડવી તે તેને બરાબર ધ્યાન રહે. તેનાં બિનશરતી દાનનાં આ કૃત્યથી શિવ તેના પર એટલા પ્રસન્ન થઇ ગયા કે તેમણે ટિન્નનને કણ્ણપ્પા - આંખોના સંન્યાસી-નું બિરૂદ બક્ષ્યું.

આમ પોતાનાં હાડકાનાં દાનમાં દધિચિ ઋષિની વૈરાગ્યની ભાવના જોવા મળે છે ,જ્યારે પોતાની આંખોનાં દાનમાં કણ્ણપ્પાની ભક્તિ નજરે ચડે છે. જો કે એક સિવાય બીજાંનું હોવું શકય નથી.
clip_image001  ધ સ્પીકીંગ ટ્રીમાં ઑક્ટોબર ૪, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ
  • અસલ અંગ્રેજી લેખ,Letting go of a Part, વૅબસાઇટ, દેવદત્ત.કૉમ,પર માર્ચ ૨૬, ૨૦૧૪ના રોજ Indian MythologyMyth Theory ટૅગ હેઠળ પ્રસિધ્ધ થયેલ છે.

  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ એપ્રિલ ૨૯, ૨૦૧૫

બુધવાર, 22 એપ્રિલ, 2015

નાની કંપનીઓમાં પણ સ્પષ્ટ મૂલ્યોની જરૂર તો એટલી જ છે - જૅસ્સ લીન સ્ટૉનર

[અનુવાદકની નોંધ:

અહીં જે પ્રસંગ ટાંક્યો છે તે જ્યાં ગ્રાહક જાગૃતિનું સ્તર ઘણું ઊંચું છે એવા. અમેરિકા જેવા, દેશમાં કદાચ વધારે લાગૂ પડે એમ જણાશે, પરંતુ તે કારણે લેખના મૂળભૂત હેતુનું મહત્ત્વ જરા પણ ઘટતું નથી.]
imageવસંતનાં આગમન સાથે મને ફળોથી લચી પડેલાં ઝાડો અને, તેની સાથે સાથે, મૂલ્યોના આધાર પર સંચાલિત કંપનીઓની યાદ આવી જાય છે, જો કે આજે તો જે વાત કરીશું એ મૂલ્યો ન હોવાની ચૂકવવી પડતી કિંમતની છે.

ઘણી વાર નાની કંપનીઓ એમ માનતી હોય છે કે દીર્ઘદૃષ્ટિ કે મૂલ્યો જેવી બાબતો તો મોટી કંપનીઓને જ પોષાય અને તેમની જ પેદાશ છે, આપણા માટે મૅનેજમેન્ટના આ બધા સિધ્ધાંતો પોથીમાંનાં રીંગણાં સમાન છે. પરંતુ આ પ્રકારની વિચારસરણી એ બહુ ગંભીર ભૂલ પરવડી શકે છે.

અમને બાગ કામની સેવાઓ આપતી કંપનીએ કદાચ એ કારણસર જ અમારૂં કામ ખોયું.

એ લોકો સારાં હતાં, વિશ્વાસપાત્ર પણ હતાં અને તેમની સેવાઓ સ્પર્ધાત્મક સ્તરે બહુ કિફાયતી પણ હતી.પણ તેમના કર્મચારીઓને પાયાનાં અમુક માર્ગદર્શક મૂલ્યો વિષે જાણ નહોતી કરાઈ, જેમાંનાં એકને કારણે મારા દીકરાની જાનને જોખમ થઇ શકે તેમ હતું, અને જેને કારણે એ કંપની સાથેનાં મારાં કામકાજને પૂર્ણવિરામ લાગી ગયું.

બન્યું હતું કંઈક આ રીતે :

વસંતની એક ખુશનુમા બપોરે, એક ટેક્નીશીયન અચાનક જ અમારાં ઘર-બગીચાનાં ફળોનાં ઝાડો પર કીટનાશક રસાયણ છાંટવા આવી પહોંચ્યો. કંપની સાથેના કરાર મુજબ તેમના નિયમિત કામ માટે આવતાં પહેલાં સમય પાકો કરવો એવું જરૂરી નહોતું. સામાન્ય સંજોગોમાં આ કારણે કંઇ સમસ્યા પણ ન થાય.

પણ, એ દિવસે, મારો કિશોરવયનો દીકરો બગીચામાં લૉન કાપતો હતો. હું ઘરે નહોતી. દવા છાંટવા માટેની વ્યવસ્થા ગોઠવીને પેલા ભાઇએ પણ પોતાનું કામ શરૂ કરી દીધું.

બરાબર એ સમયે જ મારૂં આવવાનું થયું. આવતાંવેંત મારી નજર દવાના છંટકાવને કારણે બનેલાં વાદળ પર ગઈ. પવનની દિશાને કારણે બગીચાની બીજી બાજૂએ લૉન કાપી રહેલા મારા દીકરા તરફ એ વાદળ આગળ વધી રહ્યું હતું.

મારો તો જીવ તાળવે ચોંટી ગયો, કારમાંથી કૂદકો મારતે જ હું દવા છાંટતા ટેકનીશીયન તરફ ભાગી.

“જૂઓ !જૂઓ!” દોડતાં દોડતાં હું બૂમો પાડતી જતી હતી. “તમારી છાંટેલી દવાનું વાદળ ત્યાં મારા દીકરા તરફ જઇ રહ્યું છે !”

તે પણ અવાજ સાંભળીને ચોંકી ગયો અને દવા છાંટવાનું અટકાવી દીધું. જેવી હું નજીક પહોંચી એટલે બહુ નમ્રતાથી મારી સામે હસીને તેણે કહ્યું, "મને ખ્યાલ છે." તેની રીતભાત તેના કામમાં ભરોસો બેસાડે તેવી હતી. હતી. તેણે આગળ પર જણાવ્યું કે તેણે મારા દીકરા સાથે આ અંગે વાતચીત કરી હતી. મારા દીકરાએ કહ્યું હતું કે તેને કંઇ વાંધો નથી.

પણ, વાંધો તો તેની માને હતો !

હું કોને જવાબદાર ગણું? બાગકામની સેવા પૂરી પાડનાર કંપની જ વળી. પોતાના કર્મચારીઓ માટે માપદંડ પ્રસ્થાપિત કરવા એ તેમની જવાબદારી છે.

સમસ્યા શું હતી? કંપનીનાં સ્પષ્ટ મૂલ્યોનો અભાવ.

રોજબરોજના વ્યવહારો કેમ ચલાવવા તેનાં માર્ગદર્શક સિધ્ધાંતોનું માળખું મૂલ્યો વડે ઘડાય છે. અને આ કિસ્સામાં કંપનીએ માર્ગદર્શક મૂલ્યો સ્પષ્ટપણે પ્રસ્થાપિત પણ નહોતાં કર્યાં કે ન તો કર્મચારીઓને સમજાવ્યાં, એટલે કર્મચારીઓ તેમને જે મૂલ્ય યોગ્ય જણાય તેના વડે પોતાનાં કામકાજના વ્યવહારો કરતાં રહ્યાં હતાં.

જે ભાઈ મારા બગીચામાં, અને તેની સાથે (ભલે અજાણતાં) મારા દીકરા પર, દવાનું વાદળ છાંટી રહ્યા હતા તેમના વ્યવહારો વિનમ્રતાને મૂલ્ય તરીકે સ્વીકારતા હતા. તેમણે મારા દીકરાને પૂછ્યું જરૂર હતું કે તેને કંઈ વાંધો તો નથી ને. દવા છાંટતી વખતે પણ (દેખીતી રીતે) કંઇ જ વાંધાજનક ન હતું તેમ તેઓ મને પણ બહુ જ નમ્રપણે સમજાવી રહ્યા હતા.

એ તેમના વ્યાપાર માટેની આવશ્યકતા હતી...જેમાં તેઓ ઉણા ઉતર્યા હતા.

જો મારી એ બાગકામની સેવાની કંપનીએ પર્યાવરણની સલામતીની આસપાસ પોતાનાં મૂલ્ય વ્યક્ત કરેલ હોત, તો પેલા દવા છાંટનાર કર્મચારીએ પવનની દિશા દવાના વાદળને મારો દીકરો કામ કરી રહ્યો હતો તે તરફ લ ઇ જશે તેમ વિચારીને ક્યાં તો એ દિવસે કામ ન કરત અથવા તો મારા દીકરાને ત્યાંથી સલામત સ્થળે ખસી જવા કહ્યું હોત. તેમણે મારાં ઘરનાં બારીબારણાં પણ બંધ કરી દેવાનું કહ્યું હોત. કદાચ તેમના ધ્યાન પર એ પણ આવ્યું હોત કે આંગણાંમાં છોકરાંઓનાં રમકડાં પડ્યા છે, ચાલો તેને પણ ખસેડી દઈએ.

મેં કંપનીને ફરિયાદ કરી? હા, એટલું જ નહીં, તેમને મેં તેમની સાથે કામ ન કરવાનાં કારણો પણ સમજાવ્યા. જવાબમાં તેમણે જે કંઈ રજૂઆતો કરી તેને મેં બિલ્કુલ ધ્યાન પર પણ ન લીધી. મારૂં તો ચોક્કસપણે માનવું હતું કે જો આ એક કર્મચારીને પાયાનાં માર્ગદર્શક મૂલ્યો વિષે ખબર નથી, તો બીજાં કર્મચારીઓને પણ નહીં જ હોય. કોને ખબર, હવે પછીની ભૂલ કેવી હશે?

મોટી કંપનીઓના સંદર્ભમાં આપણે મૂલ્યોનાં મહત્ત્વ વિષે ઘણું વાંચ્યું/ સાંભળ્યું/ જોયું છે. નાની કંપનીઓ માટે પણ મૂલ્યોની સ્પષ્ટતાનું મહત્ત્વ જરા પણ ઓછું નથી. મારે ત્યાં બાગકામની સેવા આપનાર કંપનીએ તેના વ્યવસાયને અનૂરૂપ મૂલ્યો શું હોવાં જોઇએ તે નક્કી કર્યું હોત અને તેનાં કર્મચારીઓને એ વિષે બરાબર સમજાવ્યું હોત તો મારા (અને મારી વાત સાંભળીને અમારી આસપાસનાં કેટલાંક પાડોશીઓ) જેવાં ગ્રાહકોને ખોવાનો વારો ન આવ્યો હોત.

મૂલ્યો નક્કી કરવા વિષે કેટલીક ટિપ્સ

૧. તમારી ટીમ કે કંપનીના હેતુને ટેકો કરે તે પ્રકારનાં મૂલ્ય પસંદ કરવાં. જેમ કે, સમાચાર સેવાની કંપની માટે 'ઝડપ અને યથાર્થતા', કે મનોરંજન થીમ પાર્ક માટે 'સલામતી અને મજા', કે હિસાબી સેવાઓની કંપની માટે 'ત્રૂટિ-રહિત અને વિશ્વાસપાત્ર' જેવાં મૂલ્યો તેમના વ્યવસાય માટે વધારે ઉપયુક્ત કહી શકાય.

૨. મૂલ્યો આપો આપ સમજાઇ જશે તેમ માની ન લેવું. બહુ જ સરળ દેખાતાં મૂ લ્યથી લઇને નૈતિકતા કે નિષ્ઠા જેવાં કંઇક અંશે અમૂર્ત કહી શકાય એવાં મૂલ્યો બહુ જ સ્પષ્ટપણે રજૂ કરાવાં જોઇએ અને કર્મચારીઓને સ્વીકૃત થાય એ રીતે સમજાવવાં પણ જોઇએ.

૩. સહુથી મહત્ત્વનાં ત્રણ કે પાંચ મૂલ્ય નક્કી કરવાં જોઇએ. યાદી જો લાંબીલચક હોય તો યાદ રાખવું અઘરૂં બની જાય.

૪. મૂલ્યોની સમજ રોજબરોજના વ્યવહારોના સંદર્ભમાં સમજાવવાં જોઇએ - એક જ શબ્દમાં કહેવાયેલ સંદેશ જૂદી જૂદી વ્યક્તિ માટે જૂદાં જૂદાં અર્થઘટન દ્વારા સમજી શકાય, જે મૂળ સંદેશને અનૂરૂપ ન પણ હોય.

૫. મૂલ્યો નક્કી કરવામાં કર્મચારીઓનો પણ સાથ લેવો. લોકોનો સાથ હશે તો તેમનો સહકાર વધારે દિલથી મળશે, અને તો જ લાંબા સમય સુધી ટકી પણ રહેશે.

૬. મૂલ્યો જીવંત રહેવાં જોઇએ. સમય સમય પર પ્રતિભાવ લેતાં રહેવા માટેની સરળ અને તરત જ સમજી શકાય એવી પ્રક્રિયાઓ, મૂલ્યો પ્રસ્તુત છે અને ધારણા મુજબ સમજાતાં/ સ્વીકારાતાં રહ્યાં છે તે વિષે, સંસ્થાને સજાગ રાખે છે. સંસ્થાના વરિષ્ઠ સંચાલકોનાં વિચાર, વાણી અને વર્તનમાં આ મૂલ્યો સતત પ્રતિબિંબિત થતાં રહેવાં જોઇએ. લોકોને જે કંઇ સમજાવો તેનાથી વધારે અસર તેમનાં અગ્રણીઓનાં અનુસરણની થતી હોય છે.

બુધવાર, 15 એપ્રિલ, 2015

સામુદાયિક દેવી અને તેનો ભાઈ - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક

imageમહારાષ્ટ્રની નદીઓના કિનારા પર, અને ક્યારેક કોઇએક તળાવના કાંઠે, એક સરખા દેખાતા,હળદર અને સિંદુરથી રંગેલા,લગભગ સાત, અને તેની સાથે ખાસ પ્રકારનો એક એવા, પથ્થર જોવા મળી આવે છે. સામાન્ય સંજોગોમાં આવતાં જતાં લોકો તેના પર નજર પણ નથી કરતાં, પણ આસપાસના વિસ્તારમાં કોઇ સ્ત્રીને વાઇના આંચકા આવવા લાગે કે કસુવાવડ થાય કે છોકરૂં બિમાર પડે તેવું આ પથ્થરોનું મહાત્મય વધી જાય છે. એ ગામને સાત બહેનો, સતી આસરા,અને તેની સાથેના મ્હાસોબા, યાદ આવી જાય છે. કહેવાય છે કે જ્યારે રાજાએ નદીનાં પાણીનું વહેણ બદલવા પ્રયાસ કર્યો ત્યારે દેવીઓએ કોપાયમાન થઇને રાજાની વસાહતને જ પાણીમાં વહાવી દીધી. ગામની એ સ્ત્રી અને તેનાં બાળકને બચાવવા માટે આ કોપાયમાન દેવીઓને ભોગ ધરાવાય છે.

સતી અસરા એ કદાચ સતી અને અપ્સરાનું કંઈક વિચિત્ર કહેવાય તેવું અપભ્રંશ જણાય છે, કારણ કે સામાન્ય રીતે સતી શુધ્ધતા અને એકપતિવ્રતનું પ્રતિક છે, જ્યારે અપ્સરા એ સ્વર્ગની નર્તકી છે, જે કોઇને પણ વફાદાર ન હોય તેમ મનાય છે.

જો કે વિચિત્ર નામ આ સાત બહેનોની કથા સાથે બંધબેસતું જણાય છે. સાત ઋષિઓની આ પત્નીઓ પર અજાણતાં જ ગર્ભવતી થવાને કારણે બેવફાઇનું આળ લાગે છે. જૂદાં જૂદાં કારણો રજૂ કરાયાં છે : મહાભારતની કથા મુજબ જ્યારે તેઓ અગ્નિની ગરમી માણતાં હતાં તેથી આમ થયું હતું, કે શિવ પુરાણની કથા મુજબ જે પાણીમાં શિવે સ્નાન કર્યું હતું, તેમાં જ સ્નાન કર વાની અસર તેમના પર થઇ હતી. આમ ખોટી રીતે આળ લાગવાને કારણે કોપાયમાન થયેલી આ સાતે પત્નીઓએ રૌદ્ર દેવીઓનું સ્વરૂપ લઇ લીધું અને જે સ્ત્રીઓ તેમને માન ન આપે તેમના પર તે વેર વાળવા લાગ્યાં.

કેટલાંક અન્ય વૃતાંતોમાં તેમના ગર્ભમાં તેમને બાળકની કસુવાવડ થઇ જાય છે, પણ બાળક બચી જાય છે અને દક્ષિણની લોક પરંપરાઓમાં વધારે પ્રચલિત એવા યુધ્ધખોર યોધ્ધા, ઐયનાર,નું સ્વરૂપ લઇ લે છે. એ આ માતાઓની સંભાળ લેવાનું વચન આપે છે.આ સાત બહેનોને કાર્તિક નક્ષત્ર સાથે સાંકળવાના આધાર પર આ સેનાપતિને કાર્તિકેય તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. કાર્તિક નક્ષત્રમાં તો જો કે છ તારા જ છે, એટલે ઘણાં લોકોનું કહેવું છે કે સાતમો તારો નાસી ગયો છે કે ગૂમ થઈ ગયો છે, એટલે કે પેલી ગરમી કે પાણીના સંસર્ગમાં આવ્યા છતાં તે વિશુધ્ધ રહેલ હતી. ગ્રીક શાસ્ત્રો મુજબ એ ઓરિઓનનાં કામુક આલિંગનમાંથી છટકવા જતી સાત બહેનો છે.પર્શીયન ભાષામાં તેને પરવીન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

હિમાલયથી માંડીને ગંગાના તટીય પ્રદેશોમાં થઇને છેક તામીળનાડુ અને કર્ણાટકનાં જંગલો સુધી સાત બહેનોનાં મંદિરો જોવા મળે છે. કોઈ જગ્યાએ તે સાત સહેલીઓ તરીકે ઓળખાય છે, તો ક્યાંક સાત બહેનો કે ક્યાંક સાત કુમારીકાઓ કે ક્યાંક સાત માતાઓ (સપ્ત માતૃકા)તરીકે ઓળખાય છે. તંત્ર પુરાણોમાં દેવીને એકલ દોકલ વ્યક્તિને બદલે ૧૦ મહાવિદ્યા કે ૬૪ જોગણીઓ જેવી પરિકલ્પનાઓનાં સામુદાયિક સ્વરૂપે જોવાનું પણ ચલણ છે. આ સ્ત્રીઓ સ્વચ્છંદ, કોઇની તમા ન રખાનર, શક્તિશાળી અને સ્વીકૃતિ તેમજ માન મંગાવનાર વ્યક્તિત્વો તરીકે આલેખાયેલ છે.

એક કથામાં આ સામુદાયિક દેવીમાં દાનવો સામેની લડાઈમાં જોડાવા માટે કરીને દુર્ગાની અંદર દેવો પણ નારી સ્વરૂપે ભળ્યા હોવાની વાત છે. દાનવ લોહીનું ટીપું જમીન પર પડે તો પાછો તેમાંથી દાનવ પેદા થઈ જતો હતો, એટલે દાનવ લોહીનાં એકેએક ટીપાંને જમીન પર પડતાં પહેલાં જ પી જવાનું હતું. બીજી એક કથામાં, જ્યારે દક્ષ પ્રજાપતિએ સતીના પતિ શિવનું અપમાન કર્યું ત્યારે સતીનાં નાકનાં ફોયણામાંથી દાનવો ફૂટી નીકળ્યા હતા.તો હજૂ બીજી એક કથામાં શિવે વિનાયકનો શિરોચ્છેદ કરી નાખ્યો તેની સામે ગુસ્સામાં પાર્વતીએ આ દાનવોને પેદા કર્યા હતા, જેને પરિણામે દેવીને ખુશ કરવા શિવે બાળ વિનાયકનાં ધડ પર હાથીનું માથું જોડી દઇને તેને સજીવન કર્યો હતો.

આ બહેનોની સાથે જે પુરૂષ જોવા મળે છે તેને ક્યાં પુત્ર (ઐયનાર, વિનાયક) કે પતિ (ભૈરવ) કે ભાઈ કે દાસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ક્યારેક તેને સારથિ કે દ્વારપાળ કે રક્ષક તરીકે પણ ઓળખવામાં આવેલ છે. મહારાષ્ટ્રમાં તેની મ્હાસોબા - મહિષ દેવ - તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે કેટલાંક વૃતાંતોમાં દુર્ગા દ્વારા હણાયેલ, કે કેટલાંકમાં પરાજિત કરાયેલ, મહિષાસુરનું સ્વરૂપ મનાય છે. વાત એમ છે કે જ્યારે દેવીએ તેનું ગળું કાપી કાઢ્યું ત્યારે ત્યાં તેમણે શિવલીંગ જોયું, એટલે તેમને થયું કે આનામાં કંઈક સારા ગુણો પણ છે. આમ દુશ્મન કે વેરીનું ભક્ત કે ભાઈ કે દાસમાં રૂપાંતર કરી નાખવું એ પણ દેવીની દંતકથાઓમાં વ્યાપકપણે જોવા મળે છે.વૈષ્ણો દેવીમાં ભૈરો દેવી પર હુમલો કરે છે, પણ પણ પછી તેને માફ કરી, તેનામાં જ્ઞાનનો સંચાર કરીને તેને દેવીનાં મંદિરની તળેટીમાં અલગ મંદિરમાં સ્થાન અપાયું છે. દક્ષિણ ભારતમાં,તમિળમાં તેને પોટા રાજા કે તેલુગુમાં તેને પોટા રાજૂ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. બંને નો અર્થ તો મહિષ રાજા જ થાય છે, જે સભ્ય બનાવેયેલ મહિષાસુર કે ભૈરવનું જ એક સ્વરૂપ છે. કદાચ તે દેવીની કરૂણાનું, અને એ રીતે તેમની શક્તિનું, સ્વરૂપ છે.

સતી અસરાને મેલી વિદ્યા સાથે પણ સાંકળવામાં આવે છે, જો કે તેમાં દાનવ બંધુને ભોગ તરીકે મદ્ય, કેફી દ્રવ્યો અને માંસ અપાય છે. ઘણાં લોકો એમ પણ કહે છે કે દેવીઓ સામાજિક પરંપરાઓને માનતી નથી,એટલે મુખ્ય ધારાના સમાજમાં જે પીણાં વર્જ્ય ગણાય છે તેવાં લોહી, મદ્ય અને માંસ જેવાં બધાં જ પીણાં તે પીએ છે, તેથી તે તાંત્રિક દેવીઓ તરીકે પણ ઓળખાય છે. જેમ જેમ સમાજ વધારે ને વધારે શાકાહારીપણાને માન્યતા આપતો જાય છે તેમ તેમ દેવીઓની આ બાજૂને વધારે ને વધારે લોકો ક્યાંતો અણદેખી કરે છે કે સ્વીકારતાં નથી.

ઉત્તર ભારતમાં, નવરાત્રિના નવમા દિવસે, નવ નાની બાલિકાઓને ઘરે જમવા બોલાવવામાં આવે છે. તેની સાથે એક નાનો કુમાર બાળક પણ હોવો જ જોઈએ. એ બાળકને 'ભૈરો' કહેવામાં આવે છે, જે નદી કિનારે જોવા મળતા પેલા પવિત્ર પથ્થરોની કથા સાથે મેળ ખાય છે ખરૂં.

clip_image001 ધ સ્પીકીંગ ટ્રીમાં ઑક્ટોબર ૧૪, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ