બુધવાર, 1 જુલાઈ, 2015

ગુણવત્તા-સંસ્કૃતિ - ૧૨ || સંચાલનતંત્રનું મધ્ય સ્તર સંસ્થાના લાંબા ગાળાના ઉદ્દેશ્યો અને ટૂંકાગાળાની સુધારણા પ્રવૃત્તિઓને જોડતી કડી છે.

# ૧૨ # સંચાલનતંત્રનું મધ્ય સ્તર સંસ્થાના લાંબા ગાળાના ઉદ્દેશ્યો અને ટૂંકાગાળાની સુધારણા પ્રવૃત્તિઓને જોડતી કડી છે.
- તન્મય વોરા
કંપનીના નિયામકમંડળ કક્ષમાં ઘડાતી વૃદ્ધિ અને સુધારણાની વ્યૂહરચનાઓનો અમલ સંચાલન તંત્રના દરેકે દરેક સ્તરેથી થતો હોય છે. ઉચ્ચ સંચાલન મંડળના બૃહદ ઉદ્દેશ્યો અને દીર્ઘદૃષ્ટિ-કથનને સ્થળ પરની પહેલી હરોળની ટીમ માટે અમલ કરી શકાય તેવી પ્રવૃત્તિઓમાં રૂપાંતરિત કરવાનું કામ મધ્યસ્તરના સંચાલનતંત્રનું છે. કંપનીના બૃહદ ઉદ્દેશ્યો અને મૂલ્યો અનુસાર કામ કરવા માટે લોકોને તૈયાર કરવામાં મધ્ય સ્તરનું સંચાલનતંત્ર મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

'ગુણવત્તા સુધારણા' પરનાં મોટા ભાગનાં સાહિત્યમાં "ઉચ્ચ કક્ષાએથી પ્રતિબદ્ધતા' બાબતે ખાસ ભાર મુકાતો જોવા મળતો રહે છે, પણ આ તો પહેલું જ પગલું છે. મારી દૃષ્ટિએ "મધ્ય કક્ષાની પ્રતિબદ્ધતા' પણ તેટલું જ મહત્ત્વ ધરાવે છે, કારણ કે ઉચ્ચ કક્ષા અને પહેલી હરોળને સાંકળતી તે બહુ જ મહત્ત્વની કડી છે.

વરિષ્ઠ સંચાલકોએ મધ્ય સ્તરનાં સંચાલકોને સંવારવામાં ખાસ ધ્યાન આપવું જોઈએ, કારણ કે સંસ્થાના વિકાસની ગતિને વેગ આપવામાં આ ગ્રૂપ બહુ મહત્ત્વનું યોગદાન આપી શકે છે. સંસ્થાની સંસ્કૃતિનાં મૂળ અહીં પકડ લેવાનું શરૂ કરે છે, જેના કારણે પહેલી હરોળમાં કામ કરતાં લોકોનાં સૂર અને વર્તન ઘડાય છે. જેટલું સબળ અને સક્ષમ મધ્ય સ્તરનું સંચાલન એટલી સંસ્થા સબળ અને સક્ષમ.

મધ્ય સ્તરનાં સંચાલન મંડળની ગુણવત્તા સંચાલનમાં ભૂમિકા, ખાસ તો આ સ્વરૂપે જોવા મળી શકે છે:
  • બધી જ પ્રવૃત્તિઓ, કામ અને વર્તન બૃહદ દીર્ધદૃષ્ટિ અને ઉદ્દેશ્યો સાથે સંકળાયેલાં રહે તે સુનિશ્ચિત કરવું.
  • યોગ્ય ઉદાહરણોની મદદથી ગ્રાહકોન્મુખ સંસ્કૃતિનું ઘડતર કરવું.
  • ગ્રાહકની જરૂરિયાતો તરફ જ દૃષ્ટિ રાખવી, અને તેનાથી જ દોરવાવું; જેથી ગ્રાહકોન્મુખ સંસ્કૃતિમય વાતાવરણ બન્યું રહે.
  • લોકોનું સંચાલન માત્ર કરીને બેસી ન રહેવું ,પણ તેમને ખરા અર્થમાં નેતૃત્વ પૂરું પાડવું.
  • ઉચિત નિર્ણયપ્રક્રિયાને સુગમ કરી આપતી વ્યાપારી કુશાગ્રતા કેળવવી.
  • સંસ્કૃતિના ઘડતરની જવાબદેહી સ્વીકારવી, હંમેશાં ઉપર તરફ દિશાનિર્દેશ માટે જોતા ન રહેવું.
  • લોકોમાં ગુણવત્તા વિષે જોશ બનાવ્યે રાખવું.
  • પ્રક્રિયા સુધારણાના દરેક તબક્કામાં દરેક સ્તરનાં લોકોને સાથે રાખવાં.
  • દરેક સ્તરે યથોચિત માહિતીનો પ્રવાહ વહેતો રાખવો.
  • કર્મચારીઓના વર્તનને ટીમના ગુણવત્તા પૂરી પાડવાના પ્રયાસો પર કેન્દ્રિત રાખવું.
વરિષ્ઠ સંચાલકોએ પ્રક્રિયાસુધારણાની જવાબદારી કોઈ એક ગ્રૂપ કે વ્યક્તિને વિધિપુરઃસર સોંપવી જોઈએ. ગુણવત્તા એ દરેકનું કામ છે તે ભાવના તરીકે સાવ ખરું, પણ ગુણવત્તાસુધારણા જો બધાંનું કામ હોય, તો સરવાળે એ કોઈનું કામ નથી બની રહેતું.

લોકો પોતાનાં અગ્રણીઓને આદર્શ તરીકે જુએ છે અને એમ માને પણ છે કે તેઓ જે કંઈ કરે છે તે અપેક્ષિત નીતિઓ અને મૂલ્યોને સુસંગત જ છે. એટલે વરિષ્ઠ સંચાલન મંડળ તેમનાં વાણી અને વર્તન વડે અનુકરણીય ઉદાહરણો પૂરાં પાડે છે. પરંતુ મધ્ય સ્તરનાં સંચાલન મંડળ દ્વારા તે કામ કરતી પહેલી હરોળ તરફ પરાવર્તિત થાય છે. આમ સંસ્થાની સંસ્કૃતિનું વાતાવરણ મધ્ય સ્તરનાં સચાલનગણ દ્વારા આકાર પામે છે. જો સંસ્થાની રગ માપવી હોય, તો ત્યાંના મધ્ય સ્તરનાં સંચાલકનાં પ્રત્યાયન અને સંવાદનાં વસ્તુને નિહાળજો. સકારાત્મક પ્રત્યાયન અને પ્રેરણા કર્મચારીઓને સંસ્થાનાં મિશનની સિદ્ધિમાં ખરા અર્થમાં સાથે જોડી લે છે. સંસ્થા તેનાં દીર્ઘદર્શન-કથનને સિદ્ધ કરવાની સફરમાં એકસૂર બની રહે છે. આંતરિક ગ્રાહકો પ્રત્યેનાં પ્રત્યાયન અને નેતૃત્વનું મહત્ત્વ બાહ્ય ગાહક સાથેનાં પ્રત્યાયન કે નેતૃત્વથી જરા પણ કમ નથી.

સંચાલકો એ જ વાત કહેતાં હોય છે જે તેમનાં લોકોને સાંભળવી છે અને જે તેઓ અપનાવશે. તેથી વરિષ્ઠ સંચાલકગણની એ પ્રાથમિક ફરજ બની રહે છે કે મધ્ય સ્તરનું સંચાલન મંડળ જે વાત કરે તે અંતે તો ઉચ્ચ ગુણવત્તાની જીવંત સંસ્કૃતિનું વાતાવરણ જ ઘડે અને પોષે.

જે સંસ્થાનું મધ્ય સંચાલકમંડળ સંસ્થાનાં લાંબા ગાળાનાં ઉદ્દેશ્યો અને મૂલ્યો તેમ જ તેને લગતી વ્યૂહરચનાઓ બાબતે એકરાગ હશે, ત્યાં ગુણવત્તા સંસ્કૃતિનું ઘડતર સરળ બની રહેશે.

બુધવાર, 24 જૂન, 2015

જૂદા જ પ્રકારની દેવી - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક


નારીવાદ, પિતૃતંત્ર, ધર્મ અને પૌરાણિક કથાઓ કે ભગવાન /દેવ કે દેવીઓ જેવા જે શબ્દો આપણે વાપરીએ છીએ તે પશ્ચિમની યુનિવર્સિટીઓની નીપજ છે તે કાયમ યાદ રાખવું જોઇએ. તેના અર્થ પણ મહદ્‍ અંશે પાશ્ચાત્ય સંદર્ભમાં જ પ્રસ્તુત થતા રહે છે. તે હંમેશાં સાર્વત્રિક નથી હોતા.

જેમ કે પશ્ચિમમાં દેવીપૂજાને સક્રિયપણે દબાવી દેવામાં આવી હતી : તંદુરસ્તી, લગ્ન અને ડહાપણની દેવી આઈસિસ, પ્રજનન, પ્રેમ, યુધ્ધ અને કામની દેવી ઈશ્તર કે સીબૅલૅ જેવી દેવીઓ અને અન્ય દેવીદેવતાઓનાં નામોનિશાન મીટાવીને માત્ર પુરુષ સ્વરૂપ ઈશ્વર માટે સ્થાન બનાવી દેવાયું.મેસોપિટીયાનાં ઐતિહાસિક મહાકાવ્ય ઍન્યુમા ઍલિશમાં આદિકાળની અવ્યવસ્થાનાં સ્ત્રી-પ્રતિક સમી ટિયામતના પુરુષ નાયક મર્દુકના હાથે પરાજય દ્વારા આ વાતને સ્પષ્ટ સ્વીકૃતિ મળતી જણાય છે. ઝૅવ્સ વડે કુમારિકાઓ સાથેના દુર્વ્યવહારને ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ પુરુષ-દેવતાની અનેક માતા-સ્વરૂપ સ્ત્રી-દેવીઓમાટેની આસ્થા પરના વિજયનાં પ્રતિક તરીકે પણ સમજી શકાય.ઘણા યહૂદી વિદ્વાનો ઈશ્વરની કૃપાની શકીના તરીકે સ્ત્રી ભાવનાથી ચર્ચા કરે છે, પણ તેને દેવીની કક્ષા ક્યારે પણ મળી ન શકી.મેરીની પૂજા વડે ખ્રિસ્તી ધર્મમાં દેવી પૂજાને આવરી લેવાનો પ્રયાસ જરૂર થયો પણ ચર્ચ અને પોપસાથે જોડાયેલ દરેક બાબતોની અસ્વિકૃતિની સાથે પ્રોટેસ્ટંટોએ તેને પણ નકારી દીધી.

આ પ્રકારનાં દમન ભારતમાં ક્યારે પણ નહોતાં થયાં. અહીં દેવી હંમેશાં શક્તિશાળી રહી છે. તેમના સિવાય દેવનાં અસ્તિત્વની કોઇ કિંમત જ નથી ગણાતી, તે એટલી હદે કે શિવ કે વિષ્ણુ જેવા ભગવાન પણ એકલા નથી રજૂ થતા.

જો કે કોઇ એમ દલીલ જરૂર કરી શકે જે દેશમાં દેવીની આટલી પૂજા થતી હોય તે દેશમાં નારીનું સ્થાન આટલું બધું નીચું કેમ હોઈ શકે. દેવીની પુજાની સાથે નારીનાં સ્થાનને સરખાવવાનો આ પ્રયાસ એમ માની લે છે કે પુરાણોમાં દેવી નારીત્વનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. પશ્ચિમમાં આમ જરૂર થયું છે, જ્યાં પ્રતિકાત્મકતા કરતાં શાબ્દીકતાને વધારે મહત્ત્વ મળેલ છે : એટલે જ ઈવ અને પેન્ડોરાની કથાઓ નારીનાં દમનને સમજાવવામાટે અને ઉચિત ઠેરવવા માટે વપરાયેલ છે. પરંતુ હિંદુ પૌરાણિક કથાઓ તો પ્રતિકાત્મકતાને જ પ્રાધાન્ય આપતી રહી છે: આમ જેનાથી સાધુઓ ભય પામે છે તે પુરાણોની કુમારિકા, એક સ્ત્રીનું ભૌતિક નહીં પણ દુન્યવી મોજમજાનું પ્રતિક છે. સ્વરૂપ (સ્ત્રી)ને વિચાર (વિષયવસ્તુ) સાથે ભેળસેળ કરી નાખવાનું તો બહુ સામાન્ય બાબત છે.

આજે ધાર્મિક કે બિનસાંપ્રદાયિક શક્તિઓ ‘ઈશ્વર'નો પ્રયોગ પાશ્ચાત્ય પરંપરાઓના સંદર્ભમાં જ કરે છે. તેમાં પણ યહૂદી - ખ્રિસ્તી કે ઈસ્લામિક પરંપરામાં તો સિસ્ટિન દેવળમાં છે તેમ તેને પ્રમુખપણે નર સ્વરૂપમાં જ કલ્પવામાં આવે છે.

બૌધ્ધ ધર્મ પહેલાંના સમયમાં તો હિંદુઓ માટે ઈશ્વર એ એક અમૂર્ત પરિકલ્પના હતી, જેને બુધ્ધ પશ્વાત સમયમાં નક્કર સ્વરૂપ અપાયું. બુધ્ધને તો ઈશ્વરના વિચારમાં ખાસ રસ નહોતો. તેમનું તો માનવું હતું કે જ્યારે 'કોઇ ઘવાય, ત્યારે શિકારી કરતાં ચિકિત્સકની શોધ પર વધારે ધ્યાન આપવું જોઈએ'. પણ સામાન્ય લોકોને તો ઈશ્વરની માન્યતામાં વધારે રસ પડતો હતો. હિંદુ ધર્મમાં ઈશ્વરની માન્યતાને દેવી સિવાય સમજાવવી શકય નથી. હિંદુ માન્યતા મુજબ દેવ એ મનની અંદર રહેલ દેવત્વ છે, જ્યારે દેવી એ મનની બહારનાં વિશ્વમાં સમાયેલ દેવત્વ છે.

જ્યારે મન એકાંતવાસી સંન્યાસી શિવની માફક વર્તે છે ત્યારે તે બધાં જ દુન્યવી આકર્ષણોને ફેંકી દે છે; તે સમયે કાલિ અને ગૌરીની માફક તેમની આસપાસની દુનિયા તેમનું ધ્યાન ખેંચવા ફરતી રહે છે. જ્યારે મન ગૃહસ્થ, વિષ્ણુની માફક વર્તે છે ત્યારે લક્ષ્મી,સીતા, રાધા, રૂકમણિ કે સત્યભામાની માફક તેમની આસપાસની દુનિયા ખુશી અને જવાબદારીના બેવડા સ્ત્રોત બની રહે છે. જો કે મોટા ભાગે મન બ્રહ્માની જેમ, આસપાસની દુનિયા પર અંકુશ અને આધિપત્ય મેળવવાની રીતે વર્તતું હોય છે. એ સમયે દેવી, જેને કબ્જે નથી કરી શકાતી એવી કુમારિકા, શતરૂપા,નું સ્વરૂપ લઇ લે છે. બ્રહ્મા તેને પકડવા મથે છે પણ સફળ નથી થતા. આવા અસફળ પ્રયત્નોમાંથી અટકીને તે જ્યારે ધ્યાનથી જૂએ છે ત્યારે શતરૂપા, જ્ઞાનનાં દેવી, સરસ્વતીમાં રૂપાંતર થઇ જઇ બ્રહ્માનું શિવ કે વિષ્ણુમાં રૂપાંતરણ શકય બનાવે છે.


  • અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ જુન ૨૪, ૨૦૧૫

બુધવાર, 17 જૂન, 2015

'ઍટલસ શ્રગ્ગ્ડ'ના નાયક જોહ્ન ગૅલ્ટનાં મહાવ્યક્તવ્યનું સંક્ષિપ્ત સ્વરૂપ



પ્રાસ્તાવિક :
ઍયન રૅન્ડ અને તેમની 'ઍટલસ શ્રગ્ગ્ડ' માટે આમ તો કોઇ પરિચય આપવાની આવશ્યકતા ન જ હોય. તેમ છતાં જેમણે કદાચ આ નવલકથા ન વાંચી હોય તેમને માટે Ayn Rand સાઈટ પર Atlas Shruggedની પરિચયાત્મક વિગતો રજૂ કરાઇ છે તે વાંચી જવાની ભલામણ છે.

'ઍટલસ શ્રગ્ગ્ડ' માનવીની સર્વોત્તમ સંભાવ્ય ક્ષમતા વિષેનાં ઍયન રૅન્ડનાં દર્શનનું નાટ્યાંતરણ કરતી નવલકથા છે. રૅન્ડનાં દર્શનને રજૂ કરતું કથાનક બહુ જકડી રાખે તેવું બની રહે છે કથામાં ઘુમરાતા રહેતા એક સવાલ – Who Is John Galt? \ કોણ છે જોહ્ન ગૅલ્ટ?-ની આસપાસ.

જોહ્ન ગૅલ્ટની આસપાસ અનેક દંતકથાઓ વણાઈ છે, જેમ કે, ચિરઃયૌવનની જડીબુટ્ટી તેણે શોધી હતી? ખોવાઇ ગયેલ શહેર ઍટલાન્ટીસ તેણે શોધી કાઢ્યું હતું? કારીગરોના ગ્રીક દેવ પ્રોમિથિયસનો આજના નવા યુગનો એ અવતાર છે? અરે, ખરેખર તે છે પણ ખરો? આ બધા સવાલોના જવાબો ખબર ન હોવા છતાં આખાં જગતને તેનું નામ કેમ ખબર છે?

જોહ્ન ગૅલ્ટ આ પૃથ્વી પર થઇ રહેલ અકલ્પ્ય અધિભૌતિક વિકાસના માનવ જીવનનાં મૂળિયાંનું પ્રતિક છે, નવલકથામાં તે સદેહે તો છેક છેલ્લા ત્રીજા ભાગમાં જોવા મળે છે. સામાન્યતં કોઇ પણ હડતાળ કારીગર્વર્ગ પાડે, પણ અહીં તો ઉત્પાદકો / ઉદ્યોગ સાહસિકો હડતાળ પર ઊતરે છે. એ હડતાળની પશ્ચાદ ભૂમિકા સમજાવવા માટે જોહન ગેલ્ટ રેડિયો પર એક મહાવ્યવક્ત્ય આપે છે. રેડિયો પર તેણે આપેલું આ વ્યકત્વ્ય નવલકથાનાં હાર્દનું શબ્દસ્વરૂપ છે.
આ વ્યક્તવ્યનાં AYN RAND Page પર Daryl J. Sroufeએ કરેલ સંક્ષિપ્ત સ્વરૂપ -John Galt's Speech-નો અનુવાદ અહીં સાભાર રજૂ કરેલ છે.

૨૦૧૧થી ૨૦૧૪ દરમ્યાન ‘ઍટલસ શ્રગ્ગ્ડ’નું ત્રણ ભાગમાં ફિલ્માંકન પણ થયું છે, જેનો ત્રીજો ભાગ Atlas Shrugged Part III: Who Is John Galt? સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૪માં રીલીઝ થયેલ છે.


'ઍટલસ શ્રગ્ગ્ડ'ના નાયક જોહ્ન ગૅલ્ટનાં મહાવ્યક્તવ્યનું સંક્ષિપ્ત સ્વરૂપ

બાર બાર વર્ષથી તમે પૂછી રહ્યાં છો કે ' જોહ્ન ગૅલ્ટ છે કોણ?'. આજે તમારી સમક્ષ હું, જોહ્ન ગૅલ્ટ, બોલી રહ્યો છું. તમારી સમક્ષનાં મહોરાં હટાવીને તમારી દુનિયામેં તોડીફોડી નાખનાર હું છું. તમે તો એમ સાંભળતાં આવ્યાં છો કે આ નૈતિક સંકટકાળ છે, માણસજાતનાં પાપોના ભારથી પૃથ્વી ભાંગી રહી છે. તેમ છતાં તમારો મુખ્ય સદ્‍ગુણ બલિદાન રહે છે. દરેક મોટી અફત સમયે હજૂ વધારે મોટાં બલિદાનની માંગ થતી રહી છે. તમે રહેમ માટે કરીને ન્યાય અને સુખ માટે ફરજની બલિ ચડાવી છે. તો હવે પછી તમારી આસપાસની દુનિયાનો તમને ડર શેનો છે?

તમારી દુનિયા એ તો તમારાં બલિદાનોની પેદાશ માત્ર છે. જે માણસે તમારૂં સુખ શક્ય બનાવ્યું તેને તમે બલિનો બકરો બનાવવાની તૈયારીઓમાં વ્યસ્ત હતાં તેટલી વારમાં હું તમારાથી આગળ થઇ ગયો. પહેલાં પહોંચીને મેં તેમને તમારા ખેલની જાણ કરીને તે તેમને ક્યાં દોરી જશે તે કહી દીધું છે. તમારી 'ભાઈચારા'ની નૈતિકતાનાં પરિણામો મેં તેમને સમજાવી દીધાં છે. તેઓએ તે સાવે સાવ ભોળાભાવે સમજી પણ લીધાં છે. હવે જ્યારે તમને તેમની સહુથી વધારે જરૂર હશે ત્યારે જ તેઓ તમને જોવા નહીં મળે.

અમારી હડતાળ તમારી અનુપાર્જિત પુરસ્કૃત વળતર અને વણપુરસ્કૃત ફરજોની માન્યતા સામે છે. જે હું તમને આજે રાત્રે કહી રહ્યો છું તે જ બધું તેમને કહીને મેં આ હડતાળમાં સામેલ કરેલ છે.પોતાનાં નીજનાં સુખને પોતાનાં જીવનના મુખ્ય ધ્યેય તરીકે પ્રસ્થાપિત કરીને તેની પાછળ મંડી પડવું એ તર્કની નૈતિકતા વિષે મેં તેમને સમજાવ્યું છે.બીજાં લોકોને ખુશ કરવાં એ મારાં જીવનનું ધ્યેય નથી, તેમજ મારી ખુશી પણ બીજાં કોઇનાં જીવનનું ધ્યેય ન હોઈ શકે.

હું વેપારી છું. હું જે પેદા કરૂં છું તેને વેંચીને કમાઉં છું.મારી કમાણીથી મને કંઇ વધારે, કે ઓછું, નથી જોઇતું. ન્યાય એ જ છે. મારી સાથે વેપાર કરવા હું કોઇને ફરજ નથી પાડતો; મારો વેપાર અન્યોન્યના ફાયદા માટે જ છે. તાર્કીક વિશ્વમાં દબાવ જેવા મહામોટા દુર્વ્યવહારને કોઇ જ સ્થાન નથી. કોઇએ પણ સામેની વ્યક્તિને તેની ઈચ્છા કે નિર્ણયની વિરૂધ્ધ વર્તવાની ફરજ ન જ પાડવી જોઇએ.જો કોઇને તમે તેના તર્કની વિચારશક્તિથી વંચિત રાખવા પ્રયત્ન કરો તો તમારે તમારા પોતાના વિચાર કે નિર્ણયથી પણ તમને વંચિત રાખવાં જોઈએ. અને તેમ છતાં, બળ અને ખુશી એ બંને સમાન પ્રોત્સાહકો છે તેમ કહેનાર લોકોની બળજબરીથી તમે તમારી આસપાસની દુનિયાને ચલાવવા દીધી છે, જ્યારે ખરેખરી રીતે તો, ભય અને દબાવ એ વધારે વ્યાવહારિક છે.

જન્મતાંની સાથે માણસમાં દુષ્ટતા દાખલ થવા લાગે છે તેમ કહીને આવાં લોકોને તમે તમારી આસપાસની દુનિયામાં મહત્ત્વનાં સ્થાનોએ બેસાડ્યાં છે. જ્યારે આમ માનવા મંડીએ છીએ ત્યારે પછી જેમ ફાવે તેમ વર્તવામાં પણ કંઇ અજૂગતું દેખાવાનું બંધ થઇ જાય છે. આ વાહિયાતપણાંને 'અસલ પાપ' તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું છે. પણ એ અશક્ય છે. જે વાત પસંદગીના દાયરામાં નથી તે નૈતિકતાના દાયરામાં પણ ન હોઈ શકે. માણસની પસંદગીની સીમાની જે બહાર છે તેને પાપ કહેવું એ ન્યાયની મશ્કરી છે. માણસ દુષ્ટતા તરફ ઢળતી મુકત ઇચ્છાશક્તિ સાથે જ જન્મે છે તેમ કહેવું સાવ હાસ્યાપદ છે. કઇ તરફ ઢળવું એ જો કોઇની પસંદગીનો વિષય હોય, તો તે જન્મજાત નથી. અને જો એ પસંદગીની મનોવૃત્તિ ન હોય, તો માનવ ઇચ્છાશક્તિ મુકત ન કહેવાય.

અને બીજી વાત 'ભાઈ-ચારા'ની નૈતિકતાની છે. બીજાને મદદ કરવી એ સારી નીતિ ગણાય પણ પોતાની જાતને મદદ કરવી એ સારી નીતિ કેમ નહીં? જો ખુશીનું મૂલ્ય હોય, તો બીજાંની ખુશીનું નૈતિક મૂલ્ય ઊંચું અને પોતાની ખુશીનું નીચું કેમ ? આપણે જે કંઇ પણ મૂલ્યવાન બનાવ્યું તેને સામેની વ્યક્તિ કમાયા સિવાય તેને મેળવવાનો હક્ક પણ રાખે તો જે નૈતિક ગણાય, તે પોતા માટે રાખવું એ અનૈતિક કેમ ?આપવું એ જો સદ્‍ગુણ હોય તો લેવું એ સ્વાર્થીપણું ન કહેવાય ?

નિસ્વાર્થીપણાની આચારસંહિતાની સ્વીકૃતિને કારણે તમે તમારા કરતાં એક રૂપિયો ઓછા ધરાવનારથી ડરો છો, કારણ કે તમે એમ માનો છો કે એ એક રૂપિયો તો એના હક્કનો હતો. તમારાથી એક વધારે રૂપિયો ધરાવનાર વ્યક્તિ તમારી આંખમાં ખૂંચે છે કારણકે એ તમારો રૂપિયો દબાવી બેઠો છે તેમ તમને લાગે છે. આ આચારસંહિતાને કારણે ક્યારે આપવું અને ક્યારે ઝૂંટવી લેવું તે સમજવું જ અશકય બની રહે છે.

પોતાના પેટે પાટા બાંધીને બીજાંને બધું તો આપી ન દેવાય એટલું તો સમજાય છે. પણ તેને કારણે તમે નાહકના, અતાર્કિક ગુનાહિત માન્યતાથી પીડાઓ છો.બીજાંને કાયમ મદદ કરવી એ યોગ્ય છે? જો એ મદદ સામેની વ્યક્તિ, પોતાના હક્ક કે તમારી ફરજ રૂપે, માગતી હોય તો ના, પણ તમે પોતાની ઇચ્છાથી, એ વ્યક્તિની પાત્રતા અને તેની મુશ્કેલીઓ વિષેના તમારા ખુદના નિર્ણય રૂપે કરતા હો, તો હા. આ દેશ મદદ માગવા માટે લાંબા હાથ કરીને ઉભેલાં લોકોએ નથી બનાવ્યો. તેની ઝમકદાર યુવાનીના દિવસોમાં માનવ જાત કઇ કક્ષાની મહાનતા પામી શકે અને ખુશી શું છે તે આ દેશ દુનિયાને દેખાડી ચૂકેલ છે.

પણ પછી પોતાની સિધ્ધિઓ માટે તે માફી માગવા લાગ્યો, પોતાની સંપત્તિ બીજાંને દઇ દેવા લાગ્યો, કારણકે તેના પડોશીઓ કરતાં તેની પાસે જે વધારે સમૃદ્ધિ હતી તેને ગુન્હાહિત લાગણી અનુભવવા લાગી હતી. એ સમયની દુનિયામાં શું ખોટું છે અને જીવવની લડાઈ ક્યાં લડવાની છે તે મને બાર વર્ષ પહેલાં દેખાયુ. મને ઉર્ધ્વશિર્ષસ્થ નૈતિકતામાં ખલનાયક દેખાયો હતો. એ નૈતિકતાનો મારા દ્વારા કારાયેલો સ્વીકાર જ તેની એક માત્ર શક્તિ હતી. બીજાંની સેવા કરવા માટે પોતાનાં સુખની વાંછના કરવાનું છોડી દેવાનો વિરોધ કરનાર હું પહેલી વ્યક્તિ હતો.

તમારામાંનાં જે લોકોમાં ગૌરવની અને પોતાની જિંદગી પોતા માટે જીવવાની ભાવના બચી છે , તેમની પાસે એ માટે પસંદગી કરવાની તક હજૂ બચી છે. તમારાં મૂલ્યોને ચકાસી જૂઓ અને સમજી લો કે તમારે બેમાંથી કોઈ એક વિકલ્પની જ પસંદગી કરવાની છે.સારાં અને નરસાં વચ્ચે થયેલી કોઇ પણ પસંદગી એ સરવાળે તો સારાંને જ નુકસાન કરે છે અને નરસાંને મદદરૂપ બને છે.

મારૂં કહેવાનું જો તમને ગળે ઉતર્યું હોય તો તમારો વિનાશ કરનારાંઓને ટેકો કરવાનું બંધ કરી દો. તેમની ફિલૉસૉફીને સ્વીકારશો નહીં. તમારી સહનશીલતા, તમારી ઉદારતા, તમારાં ભોળપણ અને તમારા પ્રેમ વડે એ લોકો તમને પકડી રાખે છે. તમારી આસપાસ અત્યારે જે દુનિયા દેખાઈ રહી છે તે ઊભી કરવામાં તમારી જાતને થકવી ન નાખશો.તમારી અંદરની શ્રેષ્ઠતાને નામે, તમારાં બલિદાનોની બદલીમાં તમારી બધી જ ખુશી છીનવી લેનારાંઓ માટે ભોગ ન આપશો.

તમે જ્યારે આ પ્રતિજ્ઞા કરવા તૈયાર થશો ત્યારે જ આ દુનિયા બદલશે:

હું મારાં જીવન અને એ જીવન માટેના પ્રેમની સોગંદ લઇને કહું છું કે હું બીજાં માટે કદાપિ મારૂં જીવન વાપરી નહીં નાખું કે નહીં કદાપિ કહું બીજાંને મારે માટે પોતાનું જીવન ખર્ચી નાખવા માટે.


નવલકથા અને ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલ ફિલ્મની વધારે વિગત માટે જૂઓ - Maison d'Être Philosophy Bookstore's "Atlas Shrugged" Page

બુધવાર, 10 જૂન, 2015

આંખોની સનસનીખેજ દાસ્તાન - દેવદત્ત પટ્ટનાઇક


કર્ણાટકનાં મૈસુર પેઈન્ટીંગ કે તામિલનાડુનાં તાંજોર પેઈન્ટીંગ કે કેરાલાનાં ભીંત ચિત્રો એવાં દક્ષિણ ભારતનાં કોઈપણ ચિત્ર સંગહ ધારીને જોઇશું તો દેવોના રાજા, વજ્રધારી, ધવલ ઐરાવત પર સવાર એવા ઈન્દ્રનાં શરીર પર હજારો આંખો ચિતરેલી જોવા મળશે !

વેદોમાં, ઇન્દ્ર સહુથી વધારે જાણીતા દેવ છે. તે સહુથી વધુ સાહસી અને શક્તિવાન સ્વરૂપે રજૂ થયેલ છે. પણ વેદોથી હજારેક વર્ષ પછી લખાયેલ પુરાણોમાં તેને એટલું મહત્ત્વનું સ્થાન નથી અપાયું. વિશ્વમાં વસતા અનેક દેવોમાંના એક તરીકે જ તેનું નિરૂપણ છે.તે દેવોના નેતા જરૂર છે, આકાશમાં તેમનો નિવાસ પણ છે, પણ મહાદેવ એવા શિવ, કે ભગવાન એવા વિષ્ણુ, જેટલું તેમનું સ્થાન ઊંચું નથી. અંગ્રેજી ભાષામાં તે કેપીટલ g વગરના godની કક્ષાના દેવ છે, કેપીટલ G સાથેના God,ભગવાન, નહીં.

જો કે આપણને હવે સમજાય છે કે તેમનું નામ,ઇન્દ્ર, તેમના ઇન્દ્રિયાસક્ત હોવા પરથી જ આવ્યું છે. ઇન્દ્રિયાસકત વ્યક્તિની નજર ચારેકોર ભમતી રહે છે,તેમની નજરમાં અપ્સરાઓ અને એવી સુંદર અન્ય સ્ત્રીઓ ચડી જતી હોય છે. આકાશમાંથી પણ નજરો દોડાવતા રહેતા ઈન્દ્ર જેવા લોકોની નજરથી બચવા માટે જ પરિણિતા સ્ત્રીઓને ચાંદલો, મંગળસૂત્ર, સેંથામાં સિંદુર જેવાં દેખીતાં ચિહ્નો પોતાના પરિણિત હોવાનું દેખાય તેમ રાખવાની સલાહ અપાતી હોય છે !

ગ્રીક પુરાણોમાં ઇન્દ્રના સમક્ક્ષ ઝૅયસ કેટલીય કુમારિકા અને રાજકુમારીઓ સાથે દુરાચાર કરવા છતાં બચી જાય છે. પરંતુ રામયણમાં જ્યારે ગૌતમ ઋષિ ઈન્દ્રને તેમની પત્ની અહલ્યા સાથે જોઇ જાય છે, ત્યારે ઇન્ન્દ્રને તો તેઓ શ્રાપ આપે જ છે. આવાં કૃત્યોમાંથી દેવ પણ બચી ન શકે. જૂદી જૂદી કથાઓમાં શ્રાપની ખરેખર અસર વિષે જૂદાં જૂદાં કથાનક જોવા મળે છે. એક કથા મૂજબ ઈન્દ્રને નપુંસક બનાવી દેવાયાની વાત છે, જ્યારે બીજી કથા પ્રમાણે તેનાં શરીરે હજારો યોનિઓ – સ્ત્રી-ગુપ્તાંગ - ફૂટી નીકળી.

હિંદુ શાસ્ત્રોની ઘણી કથાઓમાં જોવા મળતું હોય છે કે એક વાર ગુસ્સો શાંત પડ્યા પછી કે શ્રાપિત વ્યક્તિના પસ્તાવાથી દયા ખાઇને શ્રાપ આપનાર જ શ્રાપની માત્રા કે શ્રાપની અસરમાં કમી કરી આપે છે. ઈન્દ્ર પણ પસ્તાય છે. ગૌતમ ઋષિ પણ નરમ પડે છે અને શરીર પર ચોંટેલી યોનિઓને હજારો આંખમાં બદલી આપે છે. આમ ઈન્દ્રનાં શરીર પર હવે હજારો આંખો જોવા મળે છે.

તેની ઈંન્દ્રિયોને ક્યાં ક્યાંથી કેવા કવા પ્રકારના ઉત્તેજના કરાવતા સંકેતો મળે છે અને ઈન્દ્ર તેમને શું પ્રતિભાવ આપે છે એ રીતની પર નજર આ દરેક આંખ રાખે છે. ઈન્દ્રનાં શરીર સૌષ્ઠવ અને દોરદમામથી આકર્ષાઇને કોઇ સ્ત્રી ઇન્દ્રને લલચાવતી તો નથી ને? કે કોઇ ભોળી સરળ સ્ત્રીને ઇન્દ્ર પોતાનાં સામર્થ્ય, સમૃધ્ધિ કે સત્તાથી પળોટતો તો નથી ને ?
ખેર તે જે હોય તે હોય, પણ ઈન્દ્ર તો દેવોના રાજા, ઇન્દ્ર, જ રહેવાના. સ્વર્ગમાંથી તેમને તગેડી નથી મૂકાયા.તેનાં શરીર પરની આંખો તેના ગુન્હાઓની યાદ કરાવે રાખ્યે છે, પણ તેની ગાદી હજૂ સલામત છે.તેને સજા જરૂર થઇ છે, પણ તેને સાવે સાવ કાઢી નથી મૂકાયા. આમ આપણને કાયમ માટે યાદ કરાવાય છે કે કોઇ પણ સંપૂર્ણ નથી જ હોતું, દેવો પણ નહીં. દરેકે દરેક સર્વાંગ સંપૂર્ણ હોય તેવું જરૂરી પણ નથી !

ભૂલ તો દરેક વ્યક્તિથી થવાની, વળી મોટા ભાગનાં ભૂલો દોહરાવ્યા પણ કરશે. સંપૂર્ણ હોવું એ એક કલ્પના જ છે.મોટા ભાગનાં એમ જરૂર માનવા પ્રયત્ન કરે કે બીજી વાર તેઓ સુધરશે, વધારે પુખ્ત બનશે, બીજાંની વાત અને ઇચ્છાઓને વધારે સારી રીતે સાંભળશે, સાચી અને સારી વાતનો અમલ કરશે, પોતાની ઇન્દ્રિયોની તડપને વશ નહીં થાય, પોતાના વિજયો માટે વધારે નમ્ર બનશે.
 clip_image001 ‘મિડ ડે’માં ડીસેમ્બર ૧, ૨૦૧૩ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ

બુધવાર, 3 જૂન, 2015

ગુણવત્તા-સંસ્કૃતિ - ૧૧ || પરિવર્તનની સફરમાં પહેલું પગલું અગ્રણીનું ખરું, પણ આખરી નહીં

# ૧૧ # જો લોકોને બદલાવું હશે, તો જ (સ્થાયી) બદલાવ લાવી શકાતો હોય છે; એટલે મહત્ત્વનો સવાલ એ છે કે લોકો, તેમનાં મનથી, બદલાવ ઇચ્છે તેમ (પાકે પાયે) નક્કી શી રીતે કરવું ?
- તન્મય વોરા
clip_image002પ્રક્રિયા સુધારણા એ તો 'બદલાવ'નો ખેલ છે. બદલાવ લાવવો એ હંમેશાં આસાન નથી હોતું. કહે છે ને કે ક્રાંતિથી શાસન વ્યવસ્થા બદલી શકાય, પણ લોકોનાં દિલને અને તેમનાં મનોજગતને નહીં. પ્રક્રિયા સુધારણામાં પણ એવું જ છે. પ્રક્રિયાને તો બદલી નખાય, પણ લોકોની ટેવોને અને વર્તનને બદલવાં એ મોટો - મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં દેખાતો હોય તેના કરતાં ઘણો મોટો અને ઘણો જટિલ - પડકાર છે, જે સ્થાયી પરિવર્તન લાવવા અને ટકાવી રાખવાને ઑર જટિલ બનાવી મૂકે છે.
લોકો 'બદલે' જરૂર છે, પણ દબાણથી નહીં; તેમનાં મનને ગોઠે તો જ. દબાણને કારણે લોકો પરાણે પરાણે પ્રક્રિયાઓનાં પરિવર્તનનું અનુપાલન કરશે, પણ ખરા અર્થમાં સુધાર લાવવો હશે તો તેમના મનોભાવને પણ પ્રક્રિયાનાં પરિવર્તનની દિશામાં જ વાળવો પડશે. એ સાથે મહત્ત્વના બે સવાલ સામે આવે છે:
  • અપેક્ષિત પરિવર્તનની સાથે લોકોના મનોભાવમાં પણ સુસંગત બદલાવ આવી રહ્યો છે એમ નક્કી શી રીતે કરવું ?
  • લોકો પણ અપેક્ષિત પરિવર્તન પ્રક્રિયામાં ખરાં દિલથી ભળી ગયાં છે એમ શી રીતે નક્કી કરવું ?
આમ જુઓ તો આનો સીધો જવાબ છે - પરિવર્તનાભિમુખ નેતૃત્વ. પરિવર્તન માટે નેતૃત્વ પૂરું પાડવું એટલે યોગ્ય પહેલ કરવી, જરૂરી સંસાધનો એકઠાં કરવાં, સ્વયંભૂ પ્રેરણા જેવા નાજુક મુદ્દાઓને ગણત્રીમાં લેવા, અવરોધોને પાર કરવા અને આ બધી જ દિશામાં કામ કરવા માટે ટીમને એક તાંતણે બાંધવી.
પરિવર્તનાભિમુખ નેતૃત્વ પ્રક્રિયા સુધારણાની પહેલની દોરવણી શી રીતે કરી શકે એ માટેનાં કેટલાંક દિશાસૂચકો અહીં રજૂ કર્યાં છે.
  • શું બદલાવ માંગે છે તેને સુસ્પષ્ટ કરો: ૮૦ : ૨૦ના સિદ્ધાંતની મદદથી શું સુધારણા માગે છે તેની પ્રાથમિકતા નક્કી કરો. કઈકઈ બાબતોમાં શું શું સુધારા શા માટે કરવા છે, તેનાં પરિણામો શું હશે અને તેમનું મહત્ત્વ શું છે તે ખબર હોય તો લોકો પોતાની જાતને તેની સાથે સાંકળી શકે તે માટેની તકો ઉજળી બની જાય છે.
  • પરિવર્તન માટે ચોક્કસ સમયરેખા દોરો: જ્યારે સમયની સાથે રેસ કરવાની હોય છે, ત્યારે મોટા ભાગે લોકો તેમની શ્રેષ્ઠ કામગીરી બતાવી શકતાં હોય છે. જો કામ પૂરું કરવા માટેની સમયમર્યાદા ન નક્કી કરી હોય, તો 'હજુ તો સમય છે ને !' એમ માનીને આપણે થોડાં ઢીલાં પડી જતાં હોઈએ છીએ. સમયની સાથે કામ કરવાનું દબાણ પ્રેરકબળ બની રહે તેટલું જ હોવું જોઈએ, નહીં કે કામ થઈ જ નહીં શકે તેટલી નિરાશા પેદા કરે અને એ હદની તાણ કરી નાખે તેટલું નહીં. સમયરેખાના દરેક તબક્કામાં શું શું કામ કોના કોના દ્વારા થવું જોઈએ તે પણ બધાંને સમજાવવું જોઈએ. આમ કરવાથી એક તરફ દરેકને પોતાના ભાગનું કામ કરવાની ચાનક રહે છે, તો બીજી બાજુએ આખી ટીમની સામે સમયબદ્ધ અમલીકરણનું ચિત્ર રહે છે.
  • લોકોને સાંકળીને સાથે રાખો: જે કામમાં લોકોને સામેલ કરાયાં હોય છે તે માટે તેઓ વધારે પ્રતિબદ્ધતા દાખવતાં હોય છે. એટલે જેમણે પરિવર્તન લાવવાનું છે, જેઓ પરિવર્તન પ્રક્રિયાનું સંચાલન કરવાનાં છે અને જેમને પરિવર્તનનાં પરિણામોની અસર થવાની છે તે બધાંને પહેલેથી જ સામેલ કરો. પરિવર્તનનાં બૃહદ સંદર્ભ, જરૂરિયાતો અને લાંબા ગાળાનાં તથા જે પહેલી નજરે દેખાતાં ન હોય તેવાં પરિણામોથી સહુને જાણકાર કરો. દરેક વ્યક્તિ પોતાનાં કામની ભૂમિકાને એ બૃહદ ચિત્રના સંદર્ભમાં વધુ અસરકારક રીતે સમજી શકશે. એ ચિત્રમાં તેમને પોતાને થનારી અસરો અને જો કોઈ તત્કાલીન અડચણો હોય તો તે પણ પારદર્શીરૂપે તેમને જણાવવી જોઈએ, જેથી કરીને તેમની વર્તમાન અને ભાવિ કામગીરી/કારકિર્દી કેમ કરીને વધારે અર્થપૂર્ણ બનશે તે પણ તેમને સ્પષ્ટ બની રહે.
  • નિયમિત સમયાંતરે પ્રગતિની સમીક્ષા કરતાં રહો : સમયાંતરે અપેક્ષિત પ્રગતિની સામે ખરેખર શું સિદ્ધ થઈ શક્યું છે, તેની સમીક્ષા ન કરવાથી પણ લોકોને ઢીલા પડી જવાનું કારણ જાણ્યેઅજાણ્યે પણ મળી જાય છે. સમીક્ષા માટેની બેઠકો બહુ જ મુદ્દાસરની રહે તે વિષે ખાસ ધ્યાન આપવું, એટલે કે બેઠકો બહુ લાંબી ન ચાલવી જોઈએ. બેઠકની ચર્ચામાં જેમને લાગતું વળગતું હોય તેમને જ હાજર રહેવા કહેવું. અમલ દરમ્યાન અનુભવાઈ રહેલી અડચણો તેમ જ શક્ય ભાવિ સમાસ્યાઓની મુક્તપણે ચર્ચા થવા દો. તેના ઉપાયો વિષે પણ નિશ્ચિત સમયમાં જ સહમતિ થઈ જાય તે વિષે ખાસ ધ્યાન આપો. જરૂર જણાય તો મૂળ આયોજનમાં ફેરફાર કરવાની પણ તૈયારી દાખવો. જરૂર પડ્યે વધારે સમીક્ષાબેઠકો પણ આયોજિત કરો.. જો કોઈ હાજર ન હોય પણ તેમને ચર્ચાના નિષ્કર્ષની અસર થતી હોય, તો તેમને પણ તે વિષે જાણ કરો અને તે પછીની બેઠકમાં તેમને પણ સામેલ કરો. સમીક્ષાબેઠકો દોષારોપણનો મંચ બનવાને બદલે સમસ્યા નિવારણનો મંચ બની રહે તે વિષે સજાગ રહો. સમીક્ષાબેઠકો પરિવર્તનની પ્રક્રિયામાં સામેલ તમામ લોકોના માનસિક અભિગમને જાણવા સમજવા માટેની બહુ જ મહત્ત્વની તક છે.
  • માર્ગદર્શન પૂરું પાડો : ઘટનાના સંદર્ભને બરાબર સમજ્યા બાદ ટીમને બૃહદ ચિત્રની સાપેક્ષ તેમની કામગીરી કરવા માટે સ્વતંત્રતા આપો. ઝીણીઝીણી બાબતોમાં માથું મારવાથી વ્યક્તિની તેમ જ સમૂહનાં રચનાત્મકતા અને મનોબળ પર અવળી અસર પડી શકે છે. મુશ્કેલી આવે ત્યારે મદદ માટે ઉપલબ્ધ છો તેવી ભાવના પ્રસ્થાપિત કરો,પણ તમારી ટીમને પોતાનું કામ તો તેમને જાતે જ કરવા દો. જાતે કામ કરવામાં લોકોને ઘણું શીખવા પણ મળે છે અને વળી એ શીખ લાંબા સમય સુધી યાદ પણ રહે છે. ભૂલો પણ થશે. ‘ભૂલ્યા ત્યારથી ફરી ગણવામાં કંઈ ખોટું નથી, બશર્તે એ જ ભૂલ વારંવાર ન થતી હોય !’ એ ભાવના પણ ટીમ આત્મસાત કરે તેવું વાતાવરણ બનાવી રાખો.
  • સારી કામગીરી, સમયસર, પુરસ્કૃત કરો : સારી કામગીરીની સમયસર થતી કદર લોકોનાં સ્વૈચ્છિક યોગદાન માટેનું બહુ જ પ્રભાવશાળી પ્રેરક બળ છે. એક વાર તેઓ પૂરજોશથી અમલમાં લાગી જાય, પછી તે જોશને બરકરાર રાખવું એ ટીમના અગ્રણીની પહેલી ફરજ અને અતિ મહત્ત્વનું કૌશલ્ય છે. સ્વૈચ્છિક યોગદાન માટે ઉત્સાહિત ટીમની દરેક વ્યક્તિ એક કરતાં ઘણી વધારે વ્યક્તિનું કામ કરી આપી શકે છે.
  • ટીમમાં વારાફેરી પણ કરતા રહો : જ્યાંજ્યાં પણ શક્ય હોય ત્યાં પરિવર્તનના દરેક તબક્કે ટીમમાં ફેરફાર કરીને સંસ્થાના અન્ય સભ્યોને પણ પ્રક્રિયામાં સામેલ કરતાં રહો. પરિવર્તનની સફળતામાં જેટલાં વધારે લોકોને ભાગ લેવાની તક મળશે તેટલી જ પરિવર્તનની સફળતાની સંભાવના પણ ઉજળી બની શકે છે. હા, વધારે ને વધારે લોકોને સામેલ કરવા માટે અગ્રણીએ ઘણી મહેનત કરવી પડે; પણ એ કિંમતનું વળતર સફળતાની માત્રા દ્વારા ઘણું વધારે પણ મેળવી શકાય, એટલે સરવાળે બધાંને ફાયદો જ થશે.
છેલ્લે પણ આખરે નહીં, જ્યારે લોકો પ્રયાસમાં સાતત્ય જુએ છે; ત્યારે પણ તેઓ પરિવર્તનની પ્રક્રિયા સાથે પોતાની જાતને સાંકળી લે છે. જો આપણી પરિયોજનાઓ તદર્થ કે હંગામી ધોરણે થતી જણાશે તો શરૂઆતમાં લોકો સાથ આપશે, પણ પછી 'વાઘ આવ્યો રે વાઘ’વાળી વાતની જેમ જ્યારે ખરેખર જરૂર હશે; ત્યારે તેઓ સાથ આપવા તત્પર નહીં હોય. લોકોનાં યોગદાન અને જુસ્સાનાં સાતત્ય માટે આયોજિત પ્રયાસો અને સિદ્ધ થતાં પરિણામોમાં તેઓ સાતત્ય જોઈ શકે અને અનુભવી શકે, તે મહત્ત્વનું બની રહે છે.

પ્રક્રિયા સુધારણા એ એક સફર છે, માત્ર એક મુકામ નહીં. સફરમાં આપણી સાથે કોણ કોણ છે તેના પર પણ સફરને માણવાનો અને સફરની સફળતાનો આધાર રહેલો છે. યોગ્ય કામ માટે યોગ્ય વ્યક્તિની પસંદગી કરી અને તેમને એક ટીમનાં સ્વરૂપે આવરી લેવાં એ પરિવર્તનની પ્રક્રિયા માટે મજબૂત પાયાની ભૂમિકા ભજવે છે. યોગ્ય વ્યક્તિઓની યોગ્ય ટીમમાં યોગ્ય સમયે થતી પસંદગી તે માત્ર સંસ્થા માટે નહીં , પણ ખુદ તમારા માટે અને તમારી ટીમ માટે યાદગાર સંભારણું બની રહેશે !

બુધવાર, 27 મે, 2015

ચાર પ્રકારના જાતીય સંભોગ - દેવદત્ત પટ્ટનાઇક

imageપૌરાણિક હિંદુ શાસ્ત્રોમાં, સામાન્ય રીતે, ધર્મ (નીતિ), અર્થ (સંપત્તિ), કામ (ઉપભોગ, મોજમજા)અને મોક્ષ (મુક્તિ), એમ માનવ જીવનના ચાર ઉદ્દેશ્યો ગણાવાતા હોય છે. એ જ રીતે હિંદુ શાસ્ત્રોના અભ્યાસથી ધર્મ સંભોગ, અર્થ સંભોગ, કામ સંભોગ અને મોક્ષ સંભોગ એમ ચાર પ્રકારના જાતિય મૈથુન સંભોગનાં વર્ણનો જોવા મળે છે.

ધર્મ સંભોગમાં સંતાનોત્પત્તિ જ માત્ર હેતુ હોય છે. આ પ્રકારના સંભોગમાં કોઇ જ પ્રકારના પ્રેમ કે ઈચ્છા કે લાગણીની ભાવના નથી હોતી. એ ફરજનો એક ભાગ માત્ર હોય છે. સ્ત્રીના બીજોત્પત્તિ સમય ગાળામાં પુરુષ તેની સાથે માત્ર તેની કૂખમાં ગર્ભ રહે એ માટે સમાગમ કરે છે. અને તે પણ સ્ત્રીના કહેવાથી જ, કારણ કે એક સ્ત્રી જ અનુભવી શકે છે કે ગર્ભાધાન માટે ઉચિત શારીરીક સ્થિતિમાં એ છે કે નહીં. એ જે પુરુષનો આ માટે સંપર્ક કરે ત્યારે તે પુરુષ તેનો પતિ હોય કે ન હોય, પણ તે પુરુષે જે કંઇ કરવું પડે તે કરવું જ રહ્યું. જો તે તેમ ન કરે તો તેને શ્રાપ લાગી શકે છે. હિંદુ શાસ્ત્રોમાં આ પ્રકારના સંભોગ ઋષિઓ અને તેમની પત્નીઓ વચ્ચે જોવા મળે છે, જેમ કે દિતી કશ્યપ ઋષિને તેમની સાયં પ્રાથનાના સમયે જ સંપર્ક કરે છે. કશ્યપ તેની માગણી મંજૂર રાખવા બંધાયેલા તો છે, પણ એ ચોખવટ પણ કરે છે કે આ સમયે જે બાળકનું ગર્ભાધાન થશે તે અસુર બનશે. આમ હિરણ્યાક્ષ અને હિરણ્યકશિપુનો જન્મ થયો હતો.તેમની પત્નીએ કશ્યપ ઋષિનો સંપર્ક પોતાના બીજોત્પાદન સમયે કર્યો હોવાથી કશ્યપ તેમને નકારી શકવાની સ્થિતિમાં નથી, કારણ કે એ સમયનો સંભોગ એ તેમનો ધર્મ છે. બીજી એક કથામાં કર્દંમને દેવહુતિ સાથે સંતાનોત્પત્તિ માટે કરીને સંભોગ કરવાની ફરજ પડે છે. તેમની પત્નીને ગર્ભાધાન થયા પછી કર્દમ જંગલમાં રહેવા જતા રહે છે. યોગ્ય સમય પસાર થયા પછી, દેવહુતિ કપિલ (મુનિ)ને જન્મ આપે છે, જે તેમનાં સાંખ્ય તત્વજ્ઞાન માટે જાણીતા બને છે. એ જ રીતે વ્યાસ ઋષિ પણ તેમની માતા, સત્યવતી,ના આદેશને માન આપી વિચિત્રવીર્યની પત્નીઓ સાથે તેમના બીજોત્પત્તિ સમયે સમાગમ કરે છે જેથી વંશવેલો આગળ વધે.

કામ સંભોગમાં ઉપભોગની મજા માણવાનો જ આશય હોય છે. અહીં ઈંદ્રિયોને તેમના ફાગ ખેલવા દેવાનો, અને તેના થકી મનને પૂરેપૂરૂં ઉત્તેજિત કરી સુખની ચરમસીમા માણવાનો જ હેતુ રહેલો હોય છે. માયાના દેવ કામનો એક ધરખમ યોધ્ધા તરીકે ડર અનુભવાય છે કેમ કે તેણે ભલભલા ઋષિમુનિઓને હરાવેલ છે. માત્ર સર્વશ્રેષ્ઠ સંન્યાસી એવા શિવના હાથ સિવાય તેણે બીજે કશે જ હાર ચાખી નથી. એટલે એ પણ એક વક્રતા છે કે શિવને જ કામ-સૂત્રના અધિષ્ઠાત્રી માનવામાં આવે છે. શિવ અને શક્તિ વચ્ચેના સંભોગને જોયા બાદ, કે શૃંગારમય કળાને લગતા તેમના સંવાદો સાંભળીને, નંદી દ્વારા કામ-સૂત્રનો પ્રસાર કરાયો છે. પછીથી શ્વેતકેતુ, બાભ્રવ્ય, દત્તક જેવા ઋષિઓએ, અને અંતમાં વાત્સ્યાયને તેને લખીને ગ્રંથસ્થ કરેલ છે. કામ સંભોગ એવું અમોઘ શસ્ત્ર ગણાય છે જે ભલભલા મહાત્વાકાંક્ષીઓને પણ તેમના ઉદ્દેશ્યમાં ચળાવી દઇ શકે તેમ છે. આમ વિષ્ણુ મોહિનીનું સ્વરૂપ ધારણ કરીને માત્ર અંતરંગ મજાની લાલચથી જ અસુરોને પળોટી નાખીને સમુદ્રમંથનમાંથી નીકળેલ, તેમને અમરત્વ બક્ષી શકનાર એવાં, અમૃતથી વંચિત રાખી શકે છે. તિલોત્તમા નામની અપ્સરા સુંદ અને ઉપસુંદ અસુર ભાઇઓ વચ્ચે લડાઈ કરાવી શકે છે.કાલિદાસનાં રઘુવંશ પ્રમાણે રામના રઘુ વંશના છેલ્લા વારસ અગ્નિવર્ણ પણ કામ સંભોગની પાછળ પાગલ થઇને નાની અકાળ વયે મૃત્યુ વહોરી લે છે.

અર્થ સંભોગમાં સંભોગ એ એક વ્યવહાર માત્ર છે. ભૌતિક વસ્તુ કે સેવાનાં મૂલ્યનાં વિનિમય તરીકે અર્થ સંભોગ પ્રયોજાય છે. આ પ્રકારના સંભોગનો સહુથી વધારે પ્રચાર ગણિકા તરીકે જાણીતી વ્યવસ્યાયી સ્ત્રીઓ દ્વારા થતો જોવા મળે છે. જે પુરૂષો તેમની વિધ વિધ પ્રકારની સેવાઓની ઉચિત કિંમત ચૂકવવા તૈયાર હોય તેની સાથે આ સ્ત્રીઓ આ પ્રકારે સંભોગ કરે છે. જો કે આ સંભોગ માત્ર ગણિકાઓ કે સ્ત્રીઓ દ્વારા જ સુચવાતો હોય તેવું પણ નથી. મહાભારતમાં સત્યવતીના પિતા તેમની દીકરી શાંતનુ સાથે વરાવવા એક જ શરતે તૈયાર થાય છે કે તેમનાં સંતાન જ શાંતનુની રાજગાદીનાં હક્ક્દાર વારસ બને. બીજી એક કથામાં યયાતિ જે કોઇ પણ રાજા ૨૦૦ અશ્વ આપી શકે તેની સાથે તેમની પુત્રી માધવીને પરણાવવા માગે છે. આમ સંભોગ એ વાણિજ્યિક વ્ય્વહારનું માધ્યમ બની રહે છે. કથાસરિતસાગરમાં એક વિધવા સ્ત્રીને સંતાનની ઝંખના થાય છે, જેને માટે તે કોઇ પણ દેખાવડા યુવાનને ખુલ્લા હાથે કિંમત ચૂકવવા તૈયાર છે. બીજી એક લોકકથામાં જે કોઇ વિધવા રાણી સાથે પરણવા રાજી થાય તેને રાજા બનાવવા માટેની વાત પણ જોવા મળે છે. આમ અર્થ સંભોગ સ્ત્રીઓની પહેલ પૂરતો મર્યાદિત પણ નથી જણાતો.

અને છેલ્લે, મોક્ષ સંભોગ એ જન્મોજન્મના ચક્કરમાંથી મુક્તિ માટેનું સાધન મનાય છે. આ વિચાર તાંત્રિક શાસ્ત્રોમાં વધારે પ્રચલિત જોવા મળે છે. આ કિસ્સાઓમાં સંભોગ એ સંતાનોત્પત્તિ કે ઉપભોગ કે વાણિજ્ય વિનિમયનાં રૂપમાં નહીં , પણ પ્રકૃતિ પર નિયમન કરી શકે એવી સિધ્ધિ જેવી ચમત્કારીક શક્તિઓ મેળવવા માટે છે. ભાગવતમાં અત્રિ અને અનસૂયાના પુત્ર દત્તના ખોળામાં લક્ષ્મી બેઠાં છે તેની વાત છે. દત્તના હાથમાં સૂરા છે અને ઋષિઓને સમજ ન પડવાથી તેમને સોંપેલ ગૂઢ વિધિઓ કરવામાં તે મગ્ન છે.યદુ રાજાને પછીથી સમજાય છે કે આમ દેખાતું હોવા છતાં દત્ત સ્વસ્થ અને શાંત છે. તેમનામાં ઉદય થઇ ચૂકેલ જ્ઞાન, અને તેને કારણે પેદા થયેલીમોક્ષની ભાવનાને પરિણામે તેમનામાં કામાગ્નિની જ્વાળાઓ ઊઠતી દેખાતી નથી.મત્સ્યેન્દ્રનાથ અને ગોરખનાથની કથામાં કેળાંના વન, કદળી વન,માં એકલી રહેતી યોગિનીઓ (જોગણીઓ)ની વાત છે. આ જોગણીઓ પાસેની મંત્રતંત્રની ગૂઢ વિદ્યાઓ તેમની સાથે સંભોગ કરવા સક્ષમ હોય તેવાને જ બતાવે છે.આ વાતની પુષ્ટિ હિમાલય પ્રદેશમાં બૌદ્ધ ધર્મનો પ્રચાર કરનાર પદ્મસંભવની કથાઓમાં પણ થતી જોવા મળે છે. તારા પોતાનું જ્ઞાન માત્ર બોધિસત્વને, શક્તિ માત્ર શિવને, અને લક્ષ્મી એ માત્ર વિષ્ણુના સંન્યાસી સ્વરૂપ દત્તને જ વહેચે છે.

આમ હિંદુ શાસ્ત્રોમાં અલગ અલગ પ્રકારના વર્ગ માટે સંભોગને અલગ અલગ દૃષ્ટિએ જોવમાં અવે છે. ધર્મ સંભોગ ઋષિઓ માટે છે જેથી તેઓ બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરતાં કરતાં પૂર્વજોને ખુશ રાખવા માટે વંશ આગળ વધારી શકે. કામ અને અર્થ સંભોગ ગૂહ્સ્થાશ્રમીઓ માટે છે. જ્યારે મોક્ષ સંભોગ વામ પંથી, તાંત્રિક, સંન્યાસીઓમાટે આરક્ષિત છે.

clip_image001 ‘ધ સ્પીકિંગ ટ્રી’માં જાન્યુઆરી ૧૯, ૨૦૧૪ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ

બુધવાર, 20 મે, 2015

પ્રશ્નવિચાર - રાજેશ સેટ્ટી \ Quought – Rajesh Setty – 1 ગુચ્છ ૧


પૂર્વભૂમિકા
 
આ પહેલાં આપણે શ્રી રાજેશ સેટ્ટીના બ્લૉગ પરની શૃંખલા Mini Sagaનો અનુવાદ Mini Saga / લઘુ ગાથામાં, અને Distinguish Yourself નો અનુવાદ આગવી પ્રતિભા/ Distinguish yourself માં, માણી ચૂક્યાં છીએ. clip_image003

તેમણે "પ્રશ્ન(થી ઉદ્‍ભવતા) વિચાર" શૃંખલામાટે તેમણે કેટલાક અગ્રણી વિચારકોને 'પ્રશ્નવિચાર' મોકલવા જણાવ્યું. સ્વાભાવિક જ છે કે તેમની આ અપીલનો પ્રતિભાવ બહુજ સાનુકૂળ આવ્યો.

તેમણે આ વિચારકોને પ્રશ્ન કર્યો હતો કે - તમારી યુવાનીના સમયે કયો એક સવાલ કોઇએ તમને કરવો જોઇતો હતો?

આ સવાલના જવાબમાં જે સવાલ પૂછાયો તે છે "પ્રશ્ન(થી ઉદ્‍ભવતા)વિચાર \ Question that provokes thought!

પ્રશ્નો જેટલા મહત્ત્વના છે, (કમ સે કમ) તેટલા જ મહત્ત્વના વિચાર છે. એટલે પ્રશ્નોથી ઉદ્‍ભવતા વિચાર અનેકગણા મહત્ત્વના બની રહે છે.

ઘણી વાર એવું બનતું જોવા મળ્યું છે કે વ્યક્તિનાં (અંગત, કૌટુંબીક, સામાજિક કે વ્યાવસાયિક) જીવનના પ્રવાહની દિશા કોઇ જવાબ નહીં, પણ યોગ્ય સમયે પૂછાયેલ સાચો સવાલ પલટાવી નાખી શકે છે.

પ્રસ્તુત શૃંખલા, Quought for the Dayના ખ્યાલનું બીજ અહીં પડ્યું છે.

Quought શબ્દ સુઝાડવાનું શ્રેય, Walmart.comના ભૂતપૂર્વ CIO, શ્રી અશ્વિન રંગનને જાય છે, જેની આપણે પણ સાભાર નોંધ લઇએ.

આ શૃંખલાના લેખો વાંચવામાં આપણે આપણને કેવા કેવા પ્રશ્નો પૂછવા જોઇએ જેથી આપણાં પોતાનાં જીવન કે /અને કારકીર્દી અંગેનું આપણું દીર્ધદર્શન આપણી સામે સ્પષ્ટ બની રહે તે સીદો ફાયદો તો છે જ, એમ તો સમજાવવાની જરૂર નથી. તે સાથે દરેક પ્રશ્નવિચારકના બ્લૉગ / સાઈટ અને તેમનાં મહત્ત્વનાં પ્રદાન અંગે જાણ કરતી વીજાણુ કડીઓ પણ આવરી લેવાઇ છે, જે તે વ્યક્તિ વિષે વધારે માહિતી પૂરી પાડવાની સાથે નવાં વાંચન માટેની દિશાઓ ખોલી આપે છે.
****************
# ૧ - સેથ ગોડીન
clip_image006‘સેથ ગોડીન મારા માટે હીરો સમાન છે. મારા માટે, તેમ જ મારાં લખાણો માટે, સેથ એક આગવી પ્રેરણાનો સ્ત્રોત રહ્યા છે. તેમણે લખેલું બધું જ મેં અનેક વાર વાંચ્યું છે. એમના પ્રશ્નવિચારથી આ શ્રેણીનો પ્રારંભ કરીએ.’

પ્રશ્નવિચાર:

હવે પછી શું?

વીજાણુ કડીઓ :
# ૨ સુસાન સ્કૉટ
મને એ દિવસ હજૂ પણ યાદ છે. મારા એક માર્ગદર્શકે મને સુસાન સ્કૉટનું પુસ્તક “Fierce Conversations” વાંચવા માટે આપ્યું.તેમણે આપ્યું એટલે જરૂર કોઇ ચોક્કસ આશય હશે તેમ તો સમજાતું હતું, પણ મારે એવા પ્રખર સંવાદો (Fierce Conversations) માં પડવાનું ક્યાં આવી પડે તે સમજાતું નહોતું. J

આ વાત ભલે વર્ષો પહેલાંની છે, પણ એ પુસ્તકે મારા સંવાદોને ઘડવામાં જરૂર મહત્ત્વનો ફાળો આપ્યો છે તે વાત તો આજે પણ કબૂલવી જ રહી.

આમ તો આ પુસ્તક મુખ્ય સંચાલન અધિકારીઓ માટે જ લખાયેલું છે, પણ તેનું વાંચન કોઇને પણ માટે કામનું છે - 'કોઇને' માટે એટલે બીજાં સાથે સંવાદ સાધવા માગતી કોઇ વ્યક્તિ ! J’

આશાવાદી ચેતવણી : ઉપરોક્ત કથન ખાસ ધ્યાનપૂર્વક વાંચવું. જો તે તમારા મનમાં ઉતરી જશે, તો હંમેશ માટે તમારૂં જીવન નવી દિશામાં વળી જશે.
પ્રશ્નવિચાર
એક વાર માની લઇએ કે કદાચ કોઇ એક સંવાદ કોઇ પણ કારકીર્દી કે કંપની કે સંબંધની દિશા બદલી ન શકે, તો પણ દિશા બદલાવ માટે મહત્ત્વનાં પ્રદાન સ્વરૂપ તમારી આગવી છાપ મૂકી જતો હોય એવો કોઇ સંવાદ છે ખરો?
વીજાણુ કડીઓ :

૧. Fierce Inc.ની વેબ સાઈટ : Fierce Conversations

૨. સુસાન સ્કૉટ્ની ભલામણો : Suggestica પર સુસાન સ્કૉટ

# ૩ સ્ટીવ પાવ્લીન
clip_image009સ્ટીવ પાવ્લીનની સાઈટ Steve Pavlin. ComPersonal Development for Smart People,

ગત વિકાસના વિષય પર, દુનિયામાં સહુથી વધારે મુલાકાત લેવાતી હોય તેમાંની એક અગ્રણી સાઈટ છે. ત્યાં માહિતીની એટલી બધી વિપુલતા છે કે શું કરવું અને ન કરવું એની મીઠી મુંઝવણમાં મુલાકાતી ચકરાઇ જાય છે.
પ્રશ્નવિચાર :
જો કોઈ ડર ન હોય, તો આ વર્ષે હું શું કંઈ જૂદું જ કરું?
વીજાણુ કડીઓ :

૧. સ્ટીવ પાવ્લીન - મુખ્ય પૃષ્ઠ : Steve’s Home Page
૨. સ્ટીવ પાવ્લીન – બ્લૉગ : Steve’s Blog
૩. સ્ટીવ પાવ્લીન – શ્રાવ્ય : Steve’s Audio

 # ૪ - ફીલ ગૅર્બીશૅક
clip_image011‘ફીલ ગેર્બીશૅક બહુ જાણ્યામાન્યા બ્લૉગર, લેખક અને મૅનેજર છે, તે બધાં ઉપરાંત તે આપનારા છે. તેમની સાથે સંપર્કમાં આવતી દરેક વ્યક્તિ તેમની મિત્ર બનવા ચાહે છે. તેમના મિત્ર બનવામાં એક જ મુશ્કેલી છે - તેમની સાથે આદાન-પ્રદાનમાં કદમ મિલાવતાં મિલાવતાં ભલભલાં હાંફી જાય છે, અને તો પણ તેમને આંબી તો નથી જ શકાતું.’
પ્રશ્નવિચાર :

આ વર્ષે હું શેના માટે ઓળખાઉં? તે સિધ્ધ કરવા માટે મારે શું શું કરવું રહ્યું?
વીજાણુ કડીઓ :

૧. ફીલ ગેર્બીશૅક નો બ્લૉગ : Make It Great

૨. ફીલ ગેર્બીશૅકનું પુસ્તક : 10 Ways to Make It Great!

# ૫ જોહ્ન બૅટ્ટલ
clip_image013Federated Media Publishingના સ્થાપક અને અધ્યક્ષ, જોહ્ન બૅટ્ટલ ઉદ્યોગ સાહસિક, પત્રકાર, પ્રૉફેસર અને લેખકની ભૂમિકાઓ પણ બખૂબી નીભાવે છે. તદુપરાંત મિડીયા, ટેક્નોલૉજિ, કોમ્યુનિકેશન્સ અને મનોરંજન ઉદ્યોગોની કેટલીય પરિષદોમાં પણ તેઓ સ્થાપક અને કાર્યકારી નિર્માતાની ભૂમિકાઓ પણ ભજવે છે. 'ઈન્ટરનેટ પરિષદોના પિતામહ' સમી Web 2.0 Conference, જે પાછળથી Web 2.0 Summit તરીકે જાણીતી થઇ, તેની ૨૦૦૫માં સ્થાપનાથી માંડીને ૨૦૧૧ સુધી કાર્યકારી નિર્માતા તરીકેની તેમની કામગીરીને તેઓ તેમની 'સૌથી ગૌરવવંત સંપાદકીય કામગીરી' ગણે છે.

BoingBoing.netના તેઓ બ્રાંડ મેનેજર પણ છે. આ પહેલાં તેઓ Standard Media International (SMI)ના સ્થાપક, અધ્યક્ષ અને મુખ્ય સંચાલક તેમ જ The Industry Standard અને TheStandard.comના પ્રકાશક પણ હતા. The Standardની સ્થાપના કરી તે પહેલાં બૅટ્ટલ, Wired magazine અને Wired Venturesના સહ-સ્થાપક તંત્રી પણ હતા. તેઓ The Search: How Google and Its Rivals Rewrote the Rules of Business and Transformed Our Culture” (Portfolio, 2005)ના લેખક પણ છે.

આશાવાદી ચેતવણી : જોહ્ન બૅટ્ટલનો સવાલ આપણને બજારમાં આપણી ઓળખની બહુ મહત્ત્વની બાબત વિષે - અને એ બાબતે આપણી માન્યતાઓ વિષે - વિચારતા કરી મૂકી શકે છે.
પ્રશ્નવિચાર

જે લોકો માટે આપણને માન છે તેમની સાથેના સંવાદમાં પણ આપણે જેને જરા સરખી પણ આંચ આવવા ન દઇએ એટલી હદે આપણે જેની કાળજી લેવા તૈયાર થઇ જઇ એવું શું છે?
વીજાણુ કડીઓ :

૧. જોહ્ન બૅટ્ટલનો બ્લૉગ: The Search Blog

૨. જોહ્ન બૅટ્ટલનો બીજો એક બ્લૉગ: BoingBoing.Net

૩, જોહ્ન બૅટ્ટલની કંપની : Federated Media Publishing
+++++++++++++++++++++++ 

શ્રી રાજેશ સેટ્ટી દ્વારા મૂળ અંગ્રેજીમાં લખાયેલ શ્રેણી -‘Quought for the Day’-ના લેખોનો ગુજરાતીમાં રસાસ્વાદ- ગુચ્છ ૧ // અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ ǁ મે ૨૦,૨૦૧૫