બુધવાર, 22 માર્ચ, 2017

વૈશ્વિકિકરણનાં વળતાં પાણીનો રવ સંભળાય છે?


'મેક ઈન ઈન્ડિયા','બાય અમેરિકન', 'બ્રેક્ષિટ' જેવાં ચલણી શબ્દસમૂહો એ માત્ર એકલદોકલ ઘટના છે કે પછી છે વિશ્વને એક ખૂણેથી બીજા ખૂણે સુધી વીસ્તરતો જતો એક ભાવિ પ્રવાહ? વૈશ્વિકિકરણની જોરદાર તરફેણ કરનરાંઓનો એક વર્ગ આને હજૂ હવામાં ઉડતાં તણખલાં ગણવાનું પસંદ કરે છે. કોઈક હવે 'નવાંવૈશ્વિકિકરણ'ની કેડી કંડારાતી જૂએ છે તો કોઈક 'અતિવૈશ્વિકિકરણ'નું નામ આપે છે.
વિવૈશ્વિકિકરણ શબ્દ સૌ પહેલાં ૨૦૦૨માં ફીલીપીન્સના લેખક વૉલ્ડન બેલો એ પ્રયોજ્યો એમ કહી શકાય. તેમનાં ૨૦૦૨માં પ્રકાશિત થયેલ પુસ્તક Deglobalization: Ideas for a New World Economyમાં તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે WTO દ્વારા પુરસ્કૃત વેપારના અંતરાયોનાં ઉદારીકરણ કે વિનિયમનથી વિકાસશીલ દિવસોમાં ગરીબી અને આર્થિક અસમાનતા વધારે ઘુંટાઈ જ છે. તેઓએ આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાં ભંડૉળ જેવી વિશ્વકેન્દ્રી સંસ્થાઓની પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ ધુંસરીમાંથી સ્થાનિક અર્થતંત્રને હળવાશ મળે તે મુજબની નીતિઓ પસંદ કરવાની સ્વાયત્તતાની હિમાયત કરી હતી.

હાવર્ડ બીઝનેસ સ્કુલના બીઝનેસ ઈતિહાસના પ્રોફેસર જ્યોફ્રૅ જી જોન્સ અત્યારના રાજકીય, આર્થિક અને સામાજિક સંદર્ભમાં જો કે વિવૈશ્વિકરણને ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં જૂએ છે. તેમનું કહેવું છે કે ગઈ સદીના બીજા દાયકાના અંતમાં અમેરિકન અર્થતંત્રની અચાનક જ આવી પડેલ મહામંદીનાં સૂચક તરીકે વૉલ સ્ટ્રીટનાં ધસી પડવાને પહેલું મોજું ગણવું જોઈએ. બીજું વિશ્વયુદ્ધ અને તે પછી સામ્યવાદનો વ્યાપક પ્રસાર કે અનેક જાતનાં અને ખાસ્સાં કડક નિયમનો જેવી પ્રતિક્રિયાત્મક અસરો દ્વારા એ મોજાંની અસરો વીસમી સદીના સાતમા દાયકાના અંત સુધી જોવા મળતી હતી. વીસમી સદી દરમ્યાન અર્થતંત્રને કારણે થયેલા ફાયદાઓ મોટા ભાગે અમેરિકા અને યુરોપ પૂરતા સિમિત રહ્યા. વીસમી સદીના મધ્ય સુધીમાં અણવિકસિત દેશોએ સામ્રાજ્યવાદની ધુંસરી ફગાવી દેવાને સ્વરૂપે પોતાની અપેક્ષાઓને દુનિયાને જણાવી. કાચા માલ અને મજૂરીના મૂળ સ્રોત સમા આ દેશોનાં અને આર્થિક રીતે વિકસિત અમેરિકા અને યુરોપનાં અર્થતંત્રોને WTO, IMF, World Bank જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા વડે સાંકળવામાં આવ્યાં. સદીના અંતમાં એ વ્યવ્સ્થાની અંદર જ રહીને ચીન કે ભારત જેવા દેશોએ પોતાનો અલગ માર્ગ કંડારીને પોતાની પ્રગતિનો માર્ગ શોધ્યો. એ સમયે પણ વંચિતોની સંખ્યા મોટી જ હતી. આજે પરિસ્થિતિ એ છે કે વીસમી સદીમાં જેઓએ લાભ ખાટ્યો હતો તે દેશો પણ ૨૦૦૮ના આર્થિક ભૂકંપ બાદ આજે વંચિતની કક્ષામાં આવી રહ્યાં છે. એક સમયે જે બાબતો માત્ર અને માત્ર આર્થિક (કે ટેક્નોલોજી) અસરો પૂરતી જ મર્યાદિત ગણાતી હતી તે હવે સામાજિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં પણ જોવામાં આવે છે. અને માટે, જૂદાં જૂદાં રાજકીય ચશ્માં વડે તેનાં જૂદાં જૂદાં અર્થઘટનો કરાઈ રહ્યાં છે.

આ સદીના આ બીજા દાયકામાં ઘણું બધું ઘણું ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે. ઇન્ટરનેટને કારણે વિશ્વ જેટલું જોડાયેલું દેખાય છે, સામાજિક માધ્યમોનાં આંતરિક પ્રવાહોનો અભ્યાસ કરવાથી તે નાના નાના તેટલું જ ટુકડાઓમાં વહેંચાયેલું પણ દેખાય છે.એટલું જ નહીં, બર્લિનની દિવાલના પતન બાદ ભૂરાજનીતિ પણ સમથળ બનેલી જણાતી હતી તેમાં પણ ફરીથી જગ્યાએ જ્ગ્યાએ પડ ઊંચકાવાં લાગ્યાં છે.

એનડીટીવીના પ્રોણોય રોય સાથેની વાતચીતમાં આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાંનિષ્ણાત રુચિર શર્મા વિવૈશ્વિકરણની અસરોનાં આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર, આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાંની ઉપલબ્ધિ, દેશાંતરવાસીઓની સંખ્યા અને પ્રકાર જેવાં પરિંમાણો પર પોતાના મંતવ્યો જણાવે છે. સમગ્ર ચર્ચામાં ઘણી બધી બાબતોને બહુ નક્કર કક્ષાએ આવરી લેવાઈ છે. પણ તારણ તો એ જ છે કે જે ગઈ કાલ સુધી ચાલ્યું તે આજે અને આવતીકાલે નહીં ચાલે.

વૈશ્વિકિકરણના પ્રવાહોને નામ કંઈ પણ આપો, દુનિયા હવે બદલી રહી છે તે વાત નિર્વિવાદ છે. જેમ રાષ્ટ્રની સરકારે બીજાં રાષ્ટ્ર સાથે વ્યવહાર કરવા માટે નવાં નવાં કૌશલ શીખવાં પડશે તે જ રીતે વ્યાપારઉદ્યોગે પણ હવે પછીથી પોતાની પ્રવૃત્તિઓને અસરકારપણે ચલાવતાં રહેવા માટે નવા અભિગમ અને નવાં કૌશલ એમ બન્ને દિશામાં નવું શીખવું પડશે.

પરંપરાગત અર્થમાં વૈશ્વિકિકરણે વેપારના આદાનપ્રદાનથી દેશ દેશની, સમાજ સમાજની દિવાલોને ખાસ્સી છિદ્રાળુ કરી કાઢી હતી. હવે પછીનાં વૈશ્વિકિકરણમાં વ્યાપાર ઉદ્યોગોએ આ દિવાલોની બન્ને બાજૂએ આવેલ - એ દેશના એ સમાજનાં લોકો માટે કામની વધારે તકો કે પર્યાવરણવાદીઓ કે માનવીય હક્કો માટે લડતાં લોકો જેવાં- 'સ્થાનિક' હિતોને ધ્યાનથી સાંભળવાં પડશે. વ્યાપાર ઉદ્યોગે તેમનાં નાણાંકીય હિતધારકો સાથેના વ્યવહારોમાં જે કક્ષાની પારદર્શિતાથી કામ કર્યું છે તેનાથી ઘણી વધારે પારદર્શિતા તેમણે આ 'સ્થાનિક' હિતો સાથેના વ્યવહારોમાં કરી બતાવવી પડશે. કોર્પોરેટ અભિશાસનનાં ડેશબોર્ડ પર વધારે વ્યાપક હિતોને સ્થાન આપવા સાથે પોતાની કામગીરીની અસરકારકતાના માપદંડો પણ ફેરવ્યાખ્યાયિત કરવા પડશે. પોતાના ગ્રાહકના સંતોષની માત્રા નાણાંકીય આંકડાઓમાં જોવા ટેવાયેલા સફળ વ્યાપાર ઉદ્યોગ અગ્રણીઓએ હવે સામાન્ય નાગરિકની સમાનતા, વિશ્વાસ, સન્માન કે અનુકંપા જેવી અપેક્ષાને સંતુષ્ટ કરવા તરફ ધ્યાન આપવું પડશે. ગઈ કાલ સુધી જેમને માત્ર ગ્રાહક તરીકે જોતાં હતાં તેને નાગરિક પરિવેશમાં સમજવાનું જરૂરી બની રહેશે. આજના વ્યાપાર ઉદ્યોગે સ્થાનિક મૂળીયાંને ઊંડા ઉતારીને વૈશ્વિક દિશાઓમાં વિકાસની પાંખો ફેલાવવાની છે.

નવાં વૈશ્વિકરણના ઈતિહાસનાં જે પ્રકરણો લખાઈ રહ્યાં છે તે લખાઈ ગયા પછીથી તેમાંથી શીખવાનો સમય નહીં મળે. હવે તો જેમ જેમ ઇતિહાસ લખાતો જશે તેમ તેમ જ તેમાંથી શીખતાં જઈને હવે પછીની વૈતરણીને પાર કરવાની છે.
મુખ્ય સંદર્ભ સ્ત્રોત:
કેટલાક અન્ય માહિતી સંદર્ભ:
The myth of globalisation | Peter Alfandary
Off The Cuff With Ruchir Sharma: Global Economy And Its Trends

નોંધઃ અહીં મૂકેલ તસવીર પ્રતિકાત્મક છે અને નેટ પરથી સાભાર સૌજન્ય લીધેલ છે. તેના પ્રકાશનાધિકાર હક્કો મૂળ રચયિતાના અબાધિત રહે છે.

બુધવાર, 15 માર્ચ, 2017

એકેશ્વરવાદનું પારણું - દેવદત્ત પટ્ટનાઈક



§  દેવદત્ત.કૉમ,પરના અસલ અંગ્રેજી લેખ, Cradle of Monotheism.નો અનુવાદ

શુક્રવાર, 10 માર્ચ, 2017

વ્યાવસાયિક કારકીર્દી ધરાવતી સ્ત્રીઓ માટે ખેલ લાંબો છે



છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી કોઈ પણ કક્ષાએ કામ કરતી સ્ત્રીઓ માટે પોતાનાં અંગત, કૌટુંબીક અને વ્યાવસાયિક જીવનનાં વિરોધાભાસી પરિબળોના ઘોડાઓ પર સવારી કરવાનું કામ વધારેને વધારે પેચીદું બનતું જોવા મળી રહ્યું છે. આંશિક સમય માટેનાં કામથી માંડીને થોડો સમય કામ કરવાથી દૂર રહેવું અથવા કુટુંબનાં વડીલોની મદદ લેવી કે અન્ય વ્યાવસાયિક સેવાઓની મદદ લેવી જેવા અનેક ઉપાયો બહેનો અપનાવતી અજમાવતી રહી છે. આ આખા ખેલને ટુંકા ગાળાના અને લાંબા ગાળાના નિર્ણયોની શ્રેણીબધ્ધ હારમાળાને લીસા ઊવીન અને દેબોરાહ  ખાન, તેમના લેખ - Women, Play the Long Game – માં, શતરંજની રમતની ચાલ જેમ ગોઠવવાનું સૂચવે છે.
૧.શતરંજના ગ્રાંડ માસ્ટર પેઠે વિચારો -
એકાદ પ્યાદું અવળી રીતે ગુંચવાઈ જાય તો શતરંજના ખેલનાં ગ્રાંડ માસ્ટર હાથ ઊંચા નથી કરી દેતાં. તેઓ ખેલને વ્યૂહાત્મક રીતે જૂએ છે, આગળની ચાર પાંચ છ ચાલના વિકલ્પો વિષે વિચાર કરે છે. તેમની નજર એન્ડ ગેમ પર માડેલી રાખે છે, જેથી કરીને અત્યારે કે નજદીકનાં ભવિષ્યમાં કરેલી કઈ ચાલ તેમને કુટુંબ અને કારકીર્દીનાં અવળાં સવળાં પ્યાદાઓને એવી રીતે ગોઠવી આપી શકશે જેથી ખેલનો અંત તેમની તરફેણમાં રહે!
સામાન્યતઃ મોટા ભાગના આજના પ્રશ્નો લાંબા ગાળાની દૃષ્ટિએ અસ્થાયી પરિસ્થિતિ ગણી શકાય. થોડા સમય સુધી ક્યાંક ક્યાંક નાની કિંમતો ચૂકવવાથી લાંબા ગાળે ધારેલો હેતુ સિધ્ધ થઈ શકે તે મુજબનું આયોજન ગોઠવવું રહ્યું.
૨.  ખેલ આગળ વધે તેમ તેમ તમારી રણનીતિ ઘડો
આપણી કારકીર્દી શતરંજના ખેલની જેમ એક લાંબી રમત છે જેનો આરંભ છે, મધ્ય છે અને અંત છે.
પોતાનાં અંગત અને વ્યાવસાયિક જીવનને શતરંજના ખેલની દૃષ્ટિએ જોઈએ.શતરંજનો આરંભ બહુ પ્રવૃત્તિમય હોય છે. આખું બોર્ડ પ્યાદાંઓથી ભરેલ દેખાતું હોય છે.શરૂઆતની ચાલ આપણી મધ્ય અને અંતની રમતનો પાયો નાખવાની છે. કૉલેજ પૂરી કરીને આવેલાં સાથીઓની જેમ કામના ઘણા કલાકો દ્વારા ભવિષ્યનાં સ્વપ્નોમાં રંગ પૂરાતા રહે છે.પોતાની જાતને નવાં વાતાવરણમાં ગોઠવવાની સાથે આપણું નેટવર્ક પણ પ્રસરે છે. જેમ જેમ ખેલ મધ્ય ભાગ તરફ આવે છે તેમ તેમ રંગ બદલવા લાગે છે.હવે બાળકો, કુટૂંબ, સમાજ પોતા તરફ ધ્યાન માગવા લાગે છે. શતરંજના ખરા ગ્રાંડ માસ્ટર આ મધ્ય ભાગમાં જ સામાન્ય ખેલાડીથી અલગ તરી આવે છે. તે પોતાનાં કૌશલ અને કલ્પનાને પૂરેપૂરી રીતે નાથીને, અહીંયાં જોખમ ખેડીને તો ત્યાં રચનાત્મ્ક અભિગમ વડે, ખેલને પોતાની તરફેણના અંત ભાગ તરફ ઢાળે છે.  માની ભૂમિકાના તબક્કામાં અન્ય લોકોની મદદ, વ્યાવસાયિક સેવાઓ કે અસ્થાયી રૂપે આંશિક કામ જેવા અનેક વિકલ્પોને વ્યાવસાયિક સ્ત્રી કામે લગાડે છે.
એમ કરતાં કરતાં ખેલનો અંત ભાગ હવે નજર સમક્ષ આવે છે. આ તબક્કે વિકલ્પો ઓછા છે, પણ વિકલ્પની પસંદગીથી ખેલનાં પરિણામ પર મોટી અસર પડવાની શક્યતાઓ નજર સામે ઝળુંબે છે.સમયની માંગને કારણે ઊભી થતી તાણની સામે સ્વસ્થ ચિત્તે આ તબક્કે ચાલ ચાલવાની રહે છે.
પહેલેથી જ આપણાં લક્ષ્ય છે - આયોજન, અનુકૂલન, (પરિસ્થિતિઓ મુજબ) તૈયારી, રમતમાં ટકી રહેવું  અને જીતવા માટે રમવું.
૩.નાના નાના ભોગ આપવાને કારણે લાંબા ગાળાનાં દર્શનથી વિચલિત ન થવું.
કંઇક મેળવા માટે કંઈક આપવું તો પડવાનું છે. ગ્રાંડ માસ્ટર જ્યારે એક પ્યાદાંની ખોટ ખાય છે ત્યારે તેના પછીની ચાલના ફાયદામાં કેમ ફેરવવી તેનો  જ વિચાર કરીને આક્ર્મણ કે બચાવનો નિર્ણય કરે છે.
જીવનની ભાષામાં એનો અર્થ એ થાય કે થોડા સમય મટે કંઈક અગવડ ભોગવવી પડે, ક્યાંક નવા પ્રકારનું કામ શીખવું પડે, એકાદું પ્રમોશન જતું કરવું પડે, ક્યાંક ખમી ખાવું પડે. આમાંના દરેક તબક્કે આપણી નજર લાંબા ગાળાનાં લક્ષ્યની સિધ્ધિ માટે જે કરવાનું છે તેના તરફ જ હોવી જરૂરી બની રહે છે.નાની મોટી મુશ્કેલીઓની વચ્ચે જ એ તક છૂપાયેલી હશે. તેને બન્ને હાથે ઝડપવા માટે તૈયાર રહો. આ તબક્કામાં આપણું અંગત તેમ જ વ્યાવસાયિક નેટવર્ક સૌથી વધારે કામ આવનાર અસ્ક્યામત નીવડી શકે છે.
૪. શતરંજ્માં વજીર જ એકલું મહત્ત્વનું પ્યાદું નથી
હા તે ઘણું મહ્ત્ત્વનું જરૂર છે, બહુ શકિતશાળી પણ છે. પરંતુ એનો અર્થ એમ નથી કે બીજાં પ્યાદાંની શક્તિનો લાભ ઉઠાવીને ચાલની રૂખ ફેરવી ન શકાય. એકલું કોઈ પણ પ્યાદું નબળું છે, પણ બીજાના સાથમાં તે બહુ શકિતિશાળી શસ્ત્ર નીવડી શકે છે. આપણે પણ આપણા નેટવર્કની મદદથી નબળી જણાતી પરિસ્થિતિને જીતની બાજી તરફ લઈ જતી ચાલમાં પળોટવાની છે.
કોઈ પણ પરિસ્થિતિને તમારી નાની નાની ખુશીઓ પર હાવી ન થવા દેશો. અશક્ય લાગતા વિકલ્પોને પણ નાણી જોવામાં કશું ખોટું નથી, ઘણી વાર અણધાર્યા રસ્તેથી સરળ માર્ગ મળી શકતા હોય છે. હાથ જેટલા વધારે કરી શકાશે તેટલાજ તે કામ કરવા માટે રળીયામણા નીવડશે.
૫.  રમત તમારી, ખેલાડી પણ તમે જ -
વર્તમાન અને ભવિષ્ય બન્ને પર નજર રાખીને કાર્યશીલ સ્ત્રી અને માતા તરીકેનાં પોતાનાં જીવનને પોતાને અનુકૂળ પડે, તે રીતનો ઓપ આજની સ્ત્રી આપી રહી છે . તેમણે પોતાના અભિગમ બાબતે બહુ જ એકાગ્ર અને દૃઢાગ્રહી રહેવું જરૂરી છે. તેમની પોતાની ભૂમિકા શું હોવી જોઈએ તે પણ તેઓએ જાતેજ નક્કી કરવાનું છે.પોતાને ફાળે આવેલ, ઘરનાં તેમ જ વ્યાવસાયિક, કામો સારી રીતે કેમ પૂરાં કરવા તે પણ તેમણે જ નક્કી કરવાનું છે. એક વ્યાવસાયિક તરીકે તેમનાં મૂલ્યો અંગે પણ તેઓએ ખાસ્સાં સ્પષ્ટ જ રહેવું જોઇએ.
મોટા ભાગની સ્ત્રીઓ પોતાની કારકીર્દીને  સંજોગોની સાથે શક્ય તેટલી હદે સારી રીતે કામ પાડતી પ્રતિક્રિયાત્મક ઘટનાઓની શ્રેણી તરીકે જોતી હોય છે. પરંતુ શતરંજના ગ્રાંડ માસ્ટરની દૃષ્ટિથી જોવાથી આ દૃષ્ટિકોણમાં ફરક આવશે. જીવન અને કારકીર્દી વચ્ચે સંતુલન જાળવવાથી કંઈક વધારે આ ખેલમાં સિધ્ધ કરવાનું રહે છે. એ ખેલ છે તમારાં જીવનને તમારાં મૂલ્યો, તમારી અપેક્ષાનાં સ્વપ્નો અનુસાર ઘડવાનો - એક પછી એક ચાલ દ્વારા બાજી ગોઠવીને. એ ખેલમાં તમારાં જીવનસાથી, સંતાનો, કુટૂંબીજનો, સહકાર્યકરો, તમારી કાર્યસ્થલ સંસ્થા, તમારૂં નેટવર્ક વગેરે બધાં એવાં પ્યાદાં છે જે તમારા ખેલને સફળ બનાવવામાં કંઇને કંઇ અંશે,તક પૂરી પાડીને, માર્ગદર્શન આપીને કે ટેકો પૂરો પાડીને પોતાનો ફાળો આપી શકે તેમ છે.
પણ આ ખેલ તો તમારો જ છે, તમારે જ દાવ માંડવાનો છે અને નક્કી થયેલા નિયમોને અનુસરીને પણ ખેલમાં જીત મેળવવાની છે.

સાથે વાંચવા યોગ્ય લેખ: